آشنايي با قرآن

اثري از متفكر شهيد استاد مرتضي مطهري
« آشنايي با قرآن » يكي از آثار بسيار گرانبهاي متفكر شهيد آيت الله مرتضي مطهري است كه توسط انتشارات صدرا و در مجلدات متعدد منتشر شده است . اين تفسير مجموعه گفتارهايي است كه استاد گرانقدر در جلسات تفسيري خود پيرامون فرهنگ و معارف اسلامي مطرح كرده اند و از آنجا كه حاضران در اين جلسات عموم مردم بوده اند مطالب مطرح شده بسيار روان و گويا و قابل استفاده براي همگان مي باشد.
شوراي نظارت بر نشر آثار متفكر شهيد مرتضي مطهري درباره مشخصات اين اثر تفسيري توضيح مي دهد :
« آشنائي با قرآن » مجموعه سلسله گفتاري است كه استاد شهيد مرتضي مطهري در يكي از جلسات هفتگي خود در تهران ايراد نموده است .
استاد مطهري در مدت بيش از25 سال كه در تهران اقامت داشت جلسات متنوعي با طبقات و اقشار گوناگون بصورت هفتگي و يا ماهانه داشت كه هر كدام مثمرثمرات ارزنده اي گرديد و از جمله جلسه هفتگي « تفسير قرآن » بود كه البته شركت كنندگان در اين جلسه بيشتر از توده مردم بودند.
بي شك اگر استاد شهيد در يك انجمن علمي قرآن را تفسير مي نمود با احاطه اي كه به علوم اسلامي داشت و با دقت نظر و موشكافي مخصوص به خود و باعشق وافري كه به قرآن مي ورزيد اين تفسير اوج ديگري مي يافت اما با توجه به بافت انجمن چه نيكو است كه بگوئيم هدف استاد تنها « آشنائي » شنوندگان باقر آن بوده است .
درست نمي دانيم اين بحثها از چه سالي و از كجاي قرآن شروع شده است . ولي با توجه به بعضي از قرائن ظاهرا از سوره مريم شروع ده و به آخر قرآن رسيده و بار ديگر از ابتداي قرآن آغاز گشته كه در اين بار تنها تا آيه 23 سوره بقره بحث و گفتگو شده است . در هر حال فعلا آنچه كه در دست است و از نوارهاي موجود استخراج شده است جز 29 و 30 قرآن است (آنهم با نقص بعضي از سوره ها) و نيز تفسير سوره حمد و مقداري ا زسوره بقره . بنابراين تفسير سوره حمد و بقره با آنكه در اين مجموعه مقدم شده اما از نظر زمان ـ شايد چند سال ـ بعد از جز 29 و 30 كه قسمتهاي بعدي اين مجموعه را تشكيل ميدهد بحث شده و بهمين جهت نقطه نظرهاي تازه اي در اين قسمت مورد توجه قرار گرفته است .
اين بحثها مقارن با ايامي بود كه مكتبهاي انحرافي و التقاطي دست بكار تفسير قرآن شده بودند و به ميل و ذوق خود قرآن را بر مباني مادي توجيه و تفسير مي كردند و استاد شهيد مطهري شايدـ نخستين كسي بو دكه اين جريان را شناخت و روي انحرافات آنان انگشت گذارد و بشدت اعلام خطر كرد و هر جا در نوشته ها و گفتارهاي خود تناسبي ديد به بحث و توضيح پيرامون آن كژ انديشيها پرداخت . و از جمله در همين بحثهاي قرآني كه جابجا تحريفها و كژيهايشان را پاسخ لازم داده و سرسختانه از حقايق قرآني دفاع نموده و سرانجام نيز « جان » در اين راه گذارد.
در هرحال در سالهاي اخير مكررا از استاد ميخواستند كه اين بحثها كه از نوار پياده شده بود تدوين و چاپ و نشر شود تا مورد استفاده همگان قرار گيرد و استاد نيز منتظر فرصت بود و بالاخره اين مهم را بعهده يكي از دوستانشان گذارد تا با پيراستن بحثها از زوائد و تلفيق جلسات و احيانا توضيح موارد لازم آنها را آماده نشر نمايد.
اين كار شروع شد و تفسير سوره حمد و قسمتي از سوره بقره بهمين سبك انجام يافت و بنظر استاد هم رسيد و احيانا مطالب و توضيحاتي هم بر آنها افزودند كه شهادت جانگداز استاد پيش آمد و بناچار بقيه مطالب و نيز تفسير جز 29 و 30 قرآن با حفظ امانت و تنها با حذف زوايد و جملات مكررـ كه معمولا در گفتار وجود داردـ تنظيم و آماده نشر شد.
ضمنا استاد شهيد در سال 1352 يك سلسله سخنرانيهائي را در دانشگاه صنعتي شريف آغاز كرده بود با عنوان » شناخت قرآن » كه بنا بود مدخلي باشد براي يك رشته از بحثهاي عميق و اساسي عقيدتي پيرامون معارف قرآن كه البته با شروع اعتصابات دانشجوئي در آذرماه همان سال و هجوم گارد مزدور به كلاسهاي درس و تعطيل دانشگاه آن كار نيز ناتمام ماند و تنها پنج جلسه سخنراني از آن بيادگار باقي ماند كه با توجه به تناسب مطالب آنها نيز از نوار استخراج و تنظيم شد و بصورت مقدمه و مدخلي بر تفسير قرآن ضميمه اين مجموعه و جز نخست آن قرار داده شد.
« بيماري عصرما » عنوان مطلبي است كه از جلد يازدهم كتاب آشنايي با قرآن برگزيده و تقديم خوانندگان مي كنيم :
اين يك بيماري است كه در عصر ما رايج شده است . در قديم هم بوده است . در قديم به شكلهاي ديگري بوده . در هر زماني به شكلي پيدا مي شود. زماني اسماعيليها زماني متصوفه بالخصوص و در هر دوره اي عده اي گرايشي به طرفي پيدا مي كنند بعد به گرايش خود شان قناعت نمي كنند قرآن را براي آن گرايش ابزار قرار مي دهند. اين همان معناي تفسير به راي است كه به آن شدت ممنوع است . اسماعيليها گروهي منشعب از شيعه و شش امامي هستند اما يك گروه منشعب از شيعه كه خود شيعه اينها را اصلا نامسلمان و كافر مي داند. ما گروه انشعابي ديگر هم از شيعه داريم ولي آنها را نامسلمان نمي دانيم . مثلا زيديها كه الان در يمن هستند گروه شيعه اي هستند كه از شيعه دوازده امامي منشعب اند و از امامهاي ما تا چهار امام يعني تا امام زين العابدين را بيشتر قبول ندارند و مي گويند امام بعد زيد بن علي بن الحسين برادر حضر باقر است . زيد خودش هم به اعتقاد ما شيعه مرد بزرگواري بوده يعني ائمه او را تاييد كردند و مرد مجاهدي بوده و در راه خدا شهيد شد. بعد هم پسرش يحيي بن زيد به دست بني اميه شهيد شد. يك شهادت خيلي جانگدازي دارد. بعد از شهادت حضرت سيدالشهدا شهادت زيد و بعد هم شهادت يحيي بن زيد بود و هر دوي اينها مخصوصا خود زيد از طرف ائمه اطهار تاييد شده اند. زيد خودش مدعي امامت در مقابل برادرشان حضرت امام محمد باقر نبوده ولي بهد يك عده از افراد افراطي چون در مذهب زيدي آنچه كه اصل است قيام است . گفتند زيد خودش اساسا امام بوده و بعد (اين فكر) به صورت يك مذهب در آمد.
به هرحال زيديها انشعابي هستند از مذهب شيعه و به عقيده ما شيعه ها و به عقيده اهل تسنن اينها مسلمان هستند مثل همه مسلمانهاي ديگر. ولي اسماعيليها با اينكه تا شش امام را قبول دارند يعني امام باقر و امام صادق را هم قبول دارند و از امام صادق جدا ميشوند اما اينها آنقدر عقايد انحرافي دارند كه از اصول اوليه اسلام منحرف شده اند. بزرگترين انحراف اينها اين بود كه به توجيه و تاويل دست مي زدند و همه چيز را تاويل مي كردند. براي دين ظاهر درست كردند و باطن آنهم چه باطني ! شك ندارد كه دين ظاهر و باطن دارد اما باطني كه اينها درست كردند يك باطني بود كه خودشان براي خودشان ساخته بودند. مثلا به آنها مي گفتيم در قرآن نماز آمده مي گفتند ناز ظاهرش اين است ولي باطنش اين است تو باطنش را بگير ظاهرش را رها كن . روزه ظاهري دارد و باطني باطنش را بگير و ظاهرش را رها كن . هر دستور از دستورهاي دين را گفتند ظاهري دارد و باطني ظاهرش را رها كن باطنش را بگير. نتيجه اش اين است كه اينها امام حي و حاضري پيدا كرده اند كه در اروپاست و در جلو چشم همه مردم دنيا دائما عياشي مي كند. يكي از عياش ترين مردم دنيا اين آقاخان ها هستند. تا پدر بزرگ اينها بود كه هيكل درشت و سنگيني هم داشت سالي يك بار او را وزن مي كردند و از الماس و طلا به او ميدادند. يكي از پولدارترين پولدارهاي دنيا اوست چون ديگر همه چيز شد باطن .
متصوفه هم به گونه ديگري به توجيه و تاويل آيات پرداختند كه اين كار بسيار غلطي بود.
در عصر ما كه از ايران هم شروع نشده شايد از هند و مصر شروع شد يكي عده متجدد مسلك پيدا شدند و آمدند تفسير براي قرآن بنويسند. اينها شروع كردند به توجيه كردن و تاويل كردن آيات قرآن مطابق ميل خودشان . ولي رايش اينها گرايش حسي و به اصطلاح قرآن گرايش شهادتي بود. هر چه كه جنبه غيبي و معنوي و روحي دارد اينها را به امور حسي و محسوس تاويل كردند. حتي تمام معجزاتي كه در قرآن بيان شده است از هر پيغمبري هر معجزه اي بيان شده است آن را به يك شكل عادي و حسي و شهادتي تاويل كردند. مثلا اگر درباره حضرت عيسي در قرآن آمده است كه مرده را زنده مي كرد كور مادر زاد را بينا مي كرد پيسي هاي غير قابل علاج را معالجه مي كرد به معجزه الهي گفتند مقصود از اينكه مرده را زنده مي كرد اين است كه اين مردم گمراه را به راه مي آورد دلشان را زنده ميكرد. كورهاي مادر زاد را بينا مي كرد مقصود اين است كه حضرت عيسي مردمي را كه از اول عمرشان در گمراهي به سر مي برده اند هدايت مي كرد يعني يك كار عادي . تمام معجزات موسي را از جمله اينكه عصاي موسي اژدها شد و موسي يد بيضا داشت به يك سلسله امور عادي (تاويل مي كنند) يعني تمام غيبها را به شهادت تاويل مي كنند. اگر در قرآن مثلا ملائكه هست مي گويند مقصود از ملائكه همين نيروهاي مادي عالم است . مثلا قوه جاذبه عمومي خودش ملك است ملك يعني همين جور چيزها در صورتي كه اينها بازي گرفتن و حي الهي است . قرآن آمده ما را بالا ببرد ما قرآن را در حد خودمان پايين ميآوريم . در اين حد كه ديگر قرآن و پيغمبر نمي خواست . اگر بنا بود در حدودي كه بشر با مساعي علمي و فكري و حسي خودش مسائل را درك مي كند (وحي نازل شد و) اين كه حد خود بشر است . مسئوليت درك مسائلي مانند قوه جاذبه عمومي و قوه مغناطيس با خود بشر است كه با فكر خودش اينها را درك كند و درك هم مي كند. پيغمبران آمده اند عوالمي را به انسان ارائه بدهند كه اين عوالم وجود دارد و انسان از اين عوالم نزول كرده است واز اين عوالم هم بالا ميرود يك امر بيگانه با انسان هم نيست . انسان بايد چشم دلي و چشم بصيرتي در اين دنيا باز كند و به حقايقي ايمان بياورد كه حقايق ايماني حقايق نبوي و معارف الهي است .
بنابراين كار صحيحي نيست كه ما هر جا در قرآن راجع به ملائكه بحث كرده است ملائكه را به شكلي به امور مادي توجيه كنيم . قرآن كه اين همه در اين زمينه ها تكرار مي كند براي اين است كه مي خواهد اين مسائل را در فكر ما وارد كند.
تفسير استاد مطهري از قرآن كريم در ايامي صورت گرفت كه مكتب هاي انحرافي و التقاطي دست به كار تفسير قرآن شده بودند و به ميل و ذوق خود قرآن را برمباني مادي توجيه و تفسير مي كردند
متفكر شهيد استاد مطهري به خوبي جريان انحرافي و التقاطي و تحريف كننده آيات قرآن كريم را شناخت و كژانديشي ها و تحريف هاي آنان را پاسخ داد و سرسختانه از حقايق قرآني دفاع نمود و سرانجام نيز جان در اين راه گذاشت و به افتخار بزرگ شهادت در راه خدا نائل آمد