رژيم غاصب صهيونيستي از بدو تاسيس تاكنون بطرق گوناگون سياستهاي تجاوزكارانه و توسعه طلبانه خود را در قلب خاورميانه اسلامي پيگيري نموده و بسختي تمايل خود را به عقب نشيني از مواضع خود نشان داده است اين رژيم بويژه از سال 1967 (1346 ) و بدنبال جنگ شش روزه اعراب و اسرائيل گام به گام بسمت اشغال بيشتر سرزمين هاي مسلمانان در فلسطين و پيرامون آن حركت كرده و تحت حمايتهاي آمريكا و اروپا هيچ اعتنائي به قطعنامه هاي سازمان ملل ننموده است .
پرداختن به موضوع جولان از اين جهت حائز اهميت است كه مسئله اختلاف اعراب و اسرائيل از مهمترين عوامل ايجاد تنش و ناامني و به هدر رفتن پتانسيل ها و ظرفيتهاي بالقوه منطقه خاورميانه مي باشد ضمن اينكه اختلاف سوريه و اسرائيل بر سر ادعاي حاكميت بر بلنديهاي جولان به خاطر نقش تعيين كننده سوريه در روند مذاكرات صلح اعراب و اسرائيل جايگاه ويژه اي بخود اختصاص داده است . اما از طرفي منطقه جولان بدليل داشتن موقعيت ژئوپلتيك در تامين امنيت و بقاي اسرائيل جايگاه مهمي دارد و همين ويژگي مانع از خروج ارتش اين رژيم از اين منطقه خواهد شد.
مطلب حاضر ابتدا به موقعيت ژئوپلتيك جولان وسپس به تبيين اهداف رژيم صهيونيستي در اشغال و حفظ اين بلندي ها مي پردازد وسپس با توجه به استراتژي امنيت ملي اسرائيل مبني بر ايجاد مرزهاي امن و اتكا به خود در تامين نيازهاي استراتژيك ملي به اين مساله مي پردازد كه آيا اسرائيل به طور كامل اين منطقه را تخليه خواهد كرد
ث تاريخچه اشغال جولان
رژيم اشغالگر قدس در سال 1967 ميلادي (1346 ) صحراي سيناي مصر بلندي هاي جولان سوريه جنوب لبنان و كرانه باختري رود اردن و باريكه غزه فلسطين را اشغال كرد و هم اينك بسياري از اهالي جنگ زده جولان در شهرهاي مختلف سوريه سكونت گزيده اند كه شمار آنان بر اساس آمار رسمي 450 هزار نفر تخمين زده مي شود . جولان از ابتداي عصر حجر مسكن انسان هاي نخستين بوده وآثار تاريخي در مناطق « تل عكاش » و « جسرينات يعقوب » كه در سال 522 قبل از ميلاد تشكيل شده بوده است . پس از آن تمدن آرامي آشوري كلداني فارسي و يوناني در آن مسكن گزيدند و در سال 601 ميلادي جزيي از سرزمين هاي عربي شد كه در زمان روميها تشكيل شده بود. آثار تاريخي پيدا شده در شهرهاي « قنطيره » « بانياس » « فيق » « وخشينه » « وخسفين » و « حمه » گواه اين موضوع هستند. در سال 646 ميلادي نبرد بزرگ « يرموك » كه موجب انقراض دولت روم شد در اين منطقه به وقوع پيوست . سال ها قبل از تشكيل دولت صهيونيستي و شايد از اواخر قرن نوزدهم ميلادي صهيونيست ها چشم طمع به بلندي هاي جولان دوخته بودند گذشته از عقايد تاريخي و ديني يهود در خصوص ارض موعود كه جولان نيز بخشي از آن است شايد هم بعدا به آن اضافه كردند.
چشمداشت صهيونيست ها به بلندي هاي جولان به اواخر قرن 19 باز مي گردد. اين طمع در خلال يادداشت ها اظهارات و بيانيه هاي صادره از سوي رهبران جنبش صهيونيستي مشاهده مي شود. « ديويد بن گورين » يكي از رهبران ملي جنبش صهيونيستي طي نامه اي به حزب كارگر انگليس در سال 1918 (1387 ) خواستار تسلط بر بلنديهاي جولان به منظور در اختيار داشتن آب رودخانه هاي يرموك و اردن توسط صهيونيست ها شد. سازمان جهاني صهيونيسم طي يادداشتي به كنفرانس صلح ورساي (1919 ) خواستار انضمام جولان و جبل الشيخ به « وطن قومي يهود » شد . (1 )
سرانجام در سال 1967 (1346 ) روياي اسرائيلي ها به حقيقت پيوست . در جنگ شش روزه اعراب و اسرائيل نيروهاي اسرائيل پس از اشغال ارتفاعات جولان شهر قيطره واقع در 60 كيلومتري جنوب دمشق را تصرف كردند . شش سال بعد در جنگ رمضان در اكتبر 1973 (آبان 1352 ) شهر قنيطره از اسرائيل بازپس گرفته شد اما ارتفاعات جولان همچنان در اشغال باقي ماند . (2 )
آبان 1352 پارلمان اسرائيل در دسامبر 1981 (آذر 1360 ) طي جلسه اي الحاق بلندي هاي جولان به خاك اسرائيل را تصويب كرد . (3 ) سازمان ملل طي قطعنامه هايي خواستار خروج نيروهاي اسرائيلي از مناطق اشغالي شده اما اين سرزمينها همچنان در اشغال اسرائيل باقي مانده است . در طي 39 سال اشغال جولان رژيم صهيونيستي تلاش كرده است بر اساس يك برنامه زمان بندي شده با تخريب روستاها و شهرك هاي عرب نشين منطقه و آواره ساختن ده ها هزار نفر از ساكنان سوري منطقه وجايگزين كردن سكنه يهودي در شهرك هاي جديدالاحداث بافت جمعيتي جولان را براي اهداف درازمدت خود تغيير دهد. به طور كلي اهميت اين منطقه براي اسرائيل در چند عنوان خلاصه مي شود :
ث ژئوپلتيك جولان
الف ـ آب
جولان فلاتي است به مساحت 1800 كيلومتر مربع كه بين لبنان فلسطين اردن و سوريه واقع شده است و در واقع محل اتصال كشورهاي كنوني ناحيه شام مي باشد. جولان از شمال به كوه هاي حرمون منتهي مي شود و بزرگترين قله اين رشته كوه « جبل الشيخ » نام دارد. دره نهر يرموك در مرز سوريه و اردن در جنوب جولان قرار دارد. نهر اردن و درياچه طبريه در غرب جولان اين منطقه را از فلسطين جدا مي كند. قله جبل الشيخ كه در طول سال همواره پوشيده از برف است . منبع اصلي تامين آب درياچه « طبريه » و اردن به شمار مي رود. رودخانه بايناس با آب شيرين خود كه يكي از سرچشمه هاي رودخانه اردن است از اين بلندي ها سرچشمه مي گيرد(4 ) منطقه جولان داراي منابع آبي حدود 20 ميليون متر مكعب مي باشد و شهركهاي يهودي نشين اين منطقه با نياز ساليانه به 26 ميليون متر مكعب آب مقداري از نياز خود را از درياچه طبريه و بقيه را از چشمه ها و چاهها و آب هاي زهكشي شده سطحي تامين مي كند به طوري كه آبهاي درياچه رام كه بزرگترين حوضچه آبي جولان است به سوي آبادي هاي اسرائيل منحرف شده است . با اشغال اين مناطق سوريه از 1 38 ميليارد متر مكعب بارش ساليانه اين مناطق محروم شده است . (5 )
بديهي است خروج نيروهاي اسرائيل از جولان اين رژيم را از دسترسي به اين منبع عظيم آب محروم مي كند. آب عنصر اصلي استراتژي زمان بندي شده اسرائيل به شمار مي آيد زيرا در اسرائيل هيچ رود دايمي وجود ندارد و تنها رود اردن آن هم در سرزمين هاي اشغالي بعد از جنگ 1967 در مرز مشترك سوريه اردن و اسرائيل جريان دارد . بنابر اين اسرائيل يكي از مناطق خشك و كم آب خاورميانه محسوب مي شود. ميانگين كلي ريزش باران در كليه آبخيزگاهها در اسرائيل كه منابع مختلف آب را در آن تغذيه مي كند به حدود ده هزار ميليون متر مكعب مي رسد كه تنها 18 درصد آن قابل استفاده است مابقي از طرفي چون تبخير ريخته شدن به درياي مديترانه و درياي سرخ به هدر مي رود. بنابر اين اسرائيل باكمبود آب مواجه است كه توانسته است بخشي از اين كمبود را از طريق آب مناطق اشغالي جبران كند. آبي كه اسرائيل از كشورهاي مجاور خود به تاراج برده ساليانه 600 تا 700 ميليون متر مكعب است كه حدود 40 درصد از نيازهاي ساليانه آن را تامين مي كند و به طور مشخص منابع آب بلندي هاي جولان به تنهايي نياز آبي اسرائيل را تامين مي كند اسرائيل براي حل بحران كمبود آب در پي سرمايه گذاري هاي سنگين در زمينه به كارگيري تكنولوژي جديد بوده است . نمك زدايي آب دريا باردار كردن ابرها و استفاده مجدد از فاضلاب از جمله اقدامات اسرائيل در اين زمينه مي باشد اما اين راه حلها هزينه هاي كلاني براي اسرائيل دارند . (6 )
آب عنصر اساسي براي امنيت وبقاي اسرائيل است و بر اساس اصل خود ياري اين كشور براي حفظ امنيت منابع آبي خود مي خواهد خود بر منابع آبي تسلط وكنترل داشته باشد. رئيس كميسيون پيش بيني آب اسرائيل « دان زاسلاوسكي » موضع رسمي رژيم صهيونيستي را اين گونه بيان مي كرد كه : « حتي در زمان صلح اسرائيل مايل نيست كه به منابع آب كشورهاي همسايه وابسته باشد. »
ب ـ زمين
همواره زمين مانند آب براي اسرائيل به عنوان ابزار استراتژيك بوده است و ادامه حيات آن در گرو بدست آوردن آب و زمين بيشتر است هرتزل در نخستين كنفرانس جنبش صهيونيسم در سال 1897 (1376 ) در ترسيم يك دولت صهيونيستي گفت : « امنيت دولت آينده اسرائيل به وسعت اراضي اين دولت بستگي دارد. هر چه اراضي وسيعتر باشد تامين امنيت آن آسانتر خواهد بود(7 ) طرح شعارهايي از اين دست مسئولان اسرائيلي را تشويق كرد تا تمامي تلاشهاي خود را براي دستيابي به محدوده جغرافيايي بيشتر دستيابي به زمين و منابع آبي جديد به كار گيرند جنگ اسرائيل با اعراب در چهارچوب طرح به اصطلاح ملي اسرائيل براي توسعه محدوده جغرافيايي اين رژيم صورت گرفت . (8 ) جولان منطقه حاصلخيزي است كه از دست دادن آن براي اسرائيل كه اقليم آن نيمه خشك است برابر با از دست دادن زمين هاي قابل كشت مي باشد.
ث موقعيت استراتژيكي ـ نظامي جولان
يكي از نقاط ضعف استراتژيك اسرائيل مساحت كم و عرض باريك آن است و عدم برخورداري از عمق استراتژيك امنيت اين كشور را در معرض خطر قرار مي دهد. رهبران اسرائيل به دليل وجود محدوديتهاي جغرافيايي سعي نموده اند تا به منظور كاهش تهديدات خارجي بخش هايي از سرزمين هاي كشورهاي مجاور با موقعيت استراتژيكي مناسب را براي ايجاد خط حائل و كمربند دفاعي به تصرف خود درآورند. اين در حالي است كه منطقه جولان از جنبه استراتژيكي ـ نظامي از اهميت فوق العاده اي برخوردار است . (9 )
از نظر ترتيبات امنيتي بلندي هاي جولان هم براي اسرائيل و هم براي سوريه از موقعيت سوق الجيشي برخوردار است . اين ارتفاعات از طرفي بر شمال فلسطين اشغالي و به طور اخص بر شهرك هاي يهودي نشين اسرائيل در دره اردن تسلط كامل دارد و از طرف ديگر اين ارتفاعات دمشق پايتخت سوريه وشهرهاي حاشيه آن را در ديد مستقيم قرار مي دهد . (10 )
شارون هنگامي كه در پست وزارت دفاع اسرائيل خدمت مي كرد يكي از علل عدم بازگرداندن جولان به سوريه را مجهز بودن ارتش سوريه به 5 هزار تانك و هزارموشك زمين به زمين ذكر مي كرد. مشاور ديپلماتيك شارون « دوره كولد » در مصاحبه اي در سال 2001 (1380 ) گفت : « درخاورميانه قدرت آتش بس به موشكها تعلق دارد اما حل و فصل نهايي جنگ به عهده نيروي زميني است . بنابر اين جغرافياي سرزمين هاي اشغالي اهميت بيشتري مي يابد و صرف هسته اي بودن اسرائيل وقدرت نظامي اين كشور نمي تواند دليل منطقي براي از دست دادن اين مناطق استراتژيك باشد. بر همين اساس گروهي در اسرائيل معتقدند كه : « بودن ما در منطقه جولان بدون صلح بهتر است از صلح بدون اين منطقه براي اسرائيل . » (11 )
ث اهميت اقتصادي جولان
از نظر اقتصادي اسرائيل در دوران حاكميت حزب كار در خلال 10 سال از سال 1967 تا 1977 (1346 ـ1356 ) پانزده درصد از اراضي جولان را در زمينه كشاورزي مورد بهره برداري قرار داد و طرح اصلي كشاندن آب از شمال به جنوب بلندي ها را اجرا نمود و يك سوم شهرك هاي كنوني جولان را كه اكنون تعدادشان به حدود 40 شهرك مي رسد تاسيس كرد .
در زمينه صنعت تاسيس كارخانه مشروب سازي در اين منطقه باعث گرديده تا اين رژيم سالانه بيش از نيم ميليون بطري مشروب به كشورهاي غربي صادر كند. در زمينه صنعت توريسم اين رژيم پيش بيني كرده است كه سالانه دوميليون توريسم از اين منطقه ديدار كنند. به طور كلي درآمدزايي اين بلندي ها طبق برآورد روزنامه الحياه در سال 1992 (1371 ) در حدود يك ميليارد دلار در سال بوده است . (12 )
ث اهميت تاريخي جولان
هدف ملي اسرائيل تشكيل مملكت قديم اسرائيل از حيث تاريخي ـ فرهنگي و بينش كهن است . اسرائيل سعي دارد تا پايگاهي براي جلب وجذب يهوديان مهاجر از تمام جهان ايجاد نمايد. به اعتقاد برخي گروههاي يهودي جولان در اسفار پنجگانه جز اسرائيل باستاني ذكر شده و از اين رو متعلق به رژيم صهيونيستي است بر اين اساس صهيونيست هايي كه طرفدار ايده كل سرزمين اسرائيل هستند تصرف جولان را گامي براي رسيدن به هدف تاسيس دوباره دولت باستاني اسرائيل مي دانند و باستان شناسان اسرائيلي مدعي اند كه بقاياي كنيسه هاي بسياري را در جولان يافته اند . (13 )
بنابراين جولان براي اسرائيل از جنبه حيثيتي نيز داراي اهميت است .
استراتژي امنيت ملي اسرائيل
آسيب پذيري خارجي اسرائيل از جانب همسايگان عرب تاثير زيادي بر محيط امنيتي اين كشور داشته است . استراتژي اسرائيل بر دو عامل مرتبط به هم يعني « امنيت ملي اسرائيل » و « مرزهاي امن » استوار است . داشتن مرزهاي امن محصور اصلي سياست خارجي اسرائيل را تشكيل مي دهد و از آن در توجيه توسعه طلبي و نگهداري اراضي اشغالي بهره مي گيرد(14 ) . گسترش همكاري هاي منطقه اي و خروج از انزواي منطقه اي سومين رويكرد در دكترين امنيت ملي اسرائيل براي ايجاد وابستگي هاي متقابل و بدنبال آن كاهش تهديدات مي باشد. خود اتكايي نيز در شمار استراتژي هاي امنيتي اين رژيم است . بنابر اين سياست امنيت ملي اسرائيل به طور غير رسمي مبتني بر پيشنهاد مذاكره براي صلح در جهت بازگرداندن برخي از سرزمين هاي اشغالي به اعراب و درعين حال حفظ برخي ديگر از قلمروها براي تامين نيازهاي استراتژيك است . (15 )
نتيجه گيري
بر اساس نوشته روزنامه « داوار » اسرائيل حتي در ازا قرارداد صلح بلندي هاي جولان را هرگز به سوريه پس نخواهد داد. « شاوول موفاز » وزير جنگ اسرائيل نيز در مراسم كلنگ زني يك منطقه صنعتي در شهرك صهيونيست نشين « كتسرين » در « جولان » گفته است : « جولان براي هميشه در اختيار اسرائيل باقي خواهد ماند. »
به طور كلي هر چند اسرائيل در سالهاي اخير استراتژي دفاعي خود را دگرگون كرده است و از استراتژي گسترش سرزمين هاي اين كشور از نيل تا فرات به استراتژي سرزمين محدود اما قدرتمند به سياست واگذاري مناطق اشغالي روي آورده است اما از آن جا كه منطقه جولان از نظر ژئوپلتيك و ژئواستراتژيك براي اسرائيل اهميت راهبردي داشته و با امنيت اين كشور ارتباطي تنگاتنگ دارد خروج كامل اسرائيل از اين كشور بر اساس همين استراتژي جديد بعيد به نظر مي رسد.
بدون ترديد اين وضعيت باعث خواهد شد تا گروههاي مقاومت اسلامي و مسلمانان نيز بصورت جدي تر با اين رژيم مقابله نمايند. بقول مقام معظم رهبري : « گروههاي جهادي ساليانيست كه در فلسطين ولبنان سر برآورده اند و نسل مسلمانان صادق و كوشا پديد آمده و جهاد و شهادت زنده شده است و قدرت حقيقي يعني قدرت ملت فلسطين جايگاه خود را در معادلات بازيافته است . امروز فلسطين در وسط ميدان يك جهاد دشوار و بلندمدت است و اين نه تنها جهاد فلسطين كه بخش برجسته اي است از جبهه گسترده جهاد دنياي اسلام با مستكبرين متجاوز سفاك و غارتگر. (كنفرانس فلسطين فروردين 85 ) .
با اين پشتوانه سرانجام جلگه جولان آزادخواهد شد. تجربه مقاومت درجنوب لبنان و نوار غزه كه منجر به عقب نشيني نيروهاي اشغالگر شد ثابت كرد كه شايداسرائيل به طور مقطعي و از راه بكارگيري ماشين جنگي به نتايج دلخواهش برسد و بتواند سرزمين ديگران را اشغال كند. اما سرانجام اراده مقاومت آن رژيم را به خروج از اراضي اشغالي واخواهد داشت . اين موضع گيري از چرخشي جديد در تعلل دمشق با مساله جولان اشغالي و يا دستكم تهديد به در پيش گرفتن يك تاكتيك جديد حكايت دارد. سوريه كه بيش از سه دهه را به انتظار بازگرداندن سرزمين اشغال شده اش به شيوه اي مسالمت آميز از طريق مذاكرات دوجانبه با اسرائيل سپري كرد اينك بنظر مي رسد تندباد تحولات در منطقه كه به زيان دمشق وزيدن گرفته دولتمردان سوري را برآن داشته شيوه ديگري را براي دستيابي به حقوق مشروع خويش و چه بسا دفاع از نظام كشور در برابر تهديدات پنهان و پيداي آمريكا جست و جو كند. سوري ها در طول سالهاي اشغال جولان هماره در پيام سياسي خود تاكيد داشتند صلح عادلانه و فراگير را به عنوان هدف راهبردي خود براي بازپس گيري حقوق از دست رفته و بازگرداندن سرزمين اشغالي برگزيده اند اين موضع گيري ولو در حد يك « ژست سياسي » اين واقعيت تلخ را كتمان نمي كند كه سوري ها بشدت از وضعيت كنوني و انتظار بيهوده سرخورد شده دستكم به در پيش گرفتن شيوه كارآمدي مي انديشند.
امروزه مقاومت دليرانه مسلمانان اسطوره شكست ناپذيري رژيم صهيونيستي را در هم شكسته است . با توجه به رشد فزاينده مقاومت و تشديد مساله مشروعيت و امنيت اسرائيلي ها با بحران هاي جديدي مواجه مي باشند كه بيش از گذشته بقا و موجوديت آن را تهديد مي كند و سياست هاي دوگانه سازش و خشونت نمي تواند پاسخ مناسبي براي حل آنها محسوب شود وبه نظر مي رسد اين رژيم بيش از هر مقطع ديگري ناچار به پذيرش خواسته هاي بحق مسلمانان گردد.
منابع :
1 ـ روزنامه تشرين چاپ سوريه مورخ 1991 11 7
2 ـ كتاب سبز دفتر مطالعات سياسي و بين الملل
3 ـ الحيات لندن 5 اكتبر 1999
4 ـ الحيات لندن 1991 10 5
5 ـ جولان موقعيت جغرافيايي و سوق الجيشي
6 ـ اهميت منابع آب در استراتژي رژيم صهيونيستي
7 ـ الموسوعه اليهوديه تاليف عبدالوهاب المسيري
8 ـ نشريه انتخاب حسن هاني زاده 1379 9 29
9 ـ سيدحسين موسوي تهديدهاي جديد امنيتي اسرائيل در خاورميانه مطالعات منطقه اي جلد هشتم تهران انتشارات وزارت امورخارجه
10 ـ روزنامه جمهوري اسلامي ايران 1379 10 22
11 ـ لوپوئن نهم فوريه 2001
12 ـ الحيات لندن 1999 7 19
rcnand shaphro - the golan heigts going 13 ـ htpp freman.io.com
14 ـ سعيده لطفيان ـ سياست امنيت ملي اسرائيل فرضيه ها و
تحليل ها سلسله مقالات خاورميانه شناسي مركز پژوهش هاي yoinggonc علمي و مطالعات استراتژيك خاورميانه شماره 26
15 ـ موسسه الارض ـ استراتژي صهيونيسم در منطقه عربي و كشورهاي همجوار آن جلد اول تهران انتشارات بين المللي 1363
آب عنصر اساسي براي امنيت وبقاي اسرائيل است بديهي است خروج نيروهاي اسرائيل از جولان اين رژيم را از دسترسي به اين منبع عظيم آب محروم مي كند
از نظر ترتيبات امنيتي بلندي هاي جولان هم براي اسرائيل و هم براي سوريه از موقعيت سوق الجيشي برخوردار است . اين ارتفاعات از طرفي بر شمال فلسطين اشغالي و از طرف ديگر دمشق پايتخت سوريه وشهرهاي حاشيه آن را در ديد مستقيم قرار مي دهد
صهيونيست هايي كه طرفدار ايده كل سرزمين اسرائيل هستند تصرف جولان را گامي براي رسيدن به هدف تاسيس دوباره دولت باستاني اسرائيل مي دانند
از آنجا كه منطقه جولان از نظر ژئوپلتيك و ژئواستراتژيك براي اسراييل اهميت راهبردي داشته و با امنيت اين رژيم ارتباطي تنگاتنگ دارد خروج كامل اسرائيل از اين منطقه بعيد به نظر مي رسد