اثري از شهيد مظلوم آيت الله بهشتي
« خدا از ديدگاه قرآن » ازجمله آثار بسيار ژرف و عميق در موضوع معارف قرآن كريم محسوب مي شود. اين اثر از تحقيقات متفكر توانا و جامع نگر آيت الله شهيد بهشتي مي باشد كه در نوع خود كم نظير به شمار مي رود.
شوراي احيا آثار شهيد مظلوم آيت الله بهشتي اين اثر را توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامي به زيور طبع آراسته و به جامعه اسلامي عرضه داشته است . اين شورا درباره اين اثر توضيحاتي دارد كه از نظر مي گذرانيم :
« در اين خداشناسي اثري از بحثهاي جنجالي و نيرو برباد ده و سرگرم كننده ـ كه آفت بزرگي براي زندگي فرد و امت است ـ نمي يابيم و اين خود درسي است بس آموزنده كه در بحثهاي متافيزيكي از اين گونه بحثهاي بي فرجام بگريزيم . بحثهايي كه عموما به نتيجه روشن نمي رسد و غالبا با اظهارنظرهاي ندانسته و ظني و جهت گيريهاي تعصب آميز و جاهلانه همراه مي گردد و اثري جز جنگ و جدالهاي بي ثمر عقيدتي به جاي نمي گذارد. »
جملات فوق بياني روشن از عارف و انديشمند عظيم الشان شهيد مظلوم آيت الله بهشتي است كه خود درباره كتاب خدا از ديدگاه قرآن به كار برده است . شيوه صحيح منصفانه و حق طلبانه اي كه در اين اثر ارزنده به كار گرفته شده است هرگز به جدالهايي كه از آن بوي تعصب لجاجت آميز و خويشتن بيني برخيزد آلوده نگشته است و از اين جهت گذشته از بهره هاي علمي ارزشمندي كه نصيبمان مي گرداند درسي عملي و سازنده از برخورد اسلامي با انديشه ها و ديدگاههاي ديگران است .
برخورد با مسايل برخورد جست وجوگري است كه طالب حق است . او همه چيز را در راستاي حق مي بيند و در راستاي حق مي خواهد و در اين ميان با انديشه اي ژرف و نگاهي تيزبين با تكيه بر معارف اصيل اسلامي پيچيدگيها را مي گشايد و راه خويش را ادامه مي دهد.
كتاب خدا از ديدگاه قرآن نخستين اثر از آثار گردآوري شده شهيد مظلوم است كه از اين پس به ياري خداوند در اختيار علاقه مندان و پژوهشگران قرار مي گيرد و اميدواريم با عنايات بي دريغ او بتوانيم آثار ديگر آن شهيد بزرگوار را نيز در آينده اي نزديك در اختيار آنان قرار دهيم .
شهيد مظلوم آيت الله بهشتي در مقدمه اي كه بر اثر خويش نگاشته به معرفي اين كتاب پرداخته است :
تعاليم قرآن در زمينه مسائل ما بعدالطبيعه اساسي ترين بخش از معارف پرارزشي است كه اين گنجينه معرفت الهي در اختيار جست وجوگران نهاده است .
از آنجا كه اين تعاليم در حقيقت سنگ زيربناي اسلام شناسي است آگاهي بر آنها نقش موثري در كسب آگاهي صحيح از تعاليم ديگر اسلام دارد به همين جهت در طول مدت چهارده قرن كه از نزول اين كتاب الهي مي گذرد همواره عده اي از برجسته ترين دانشمندان و متفكران مسلمان به تحقيق و تتبع درباره اين مسائل پرداخته و در اين زمينه آثاري بس ارزنده از خود به يادگار گذارده اند. متاسفانه اين تلاش هميشه و در همه موارد از تاثير نامطلوب پيشداوريها گرايشها و موضع گيريهاي قبلي مصون نبوده است و به همين جهت در آثار دانشوران نامدار و شايان احترامي كه در اين باره تحقيق كرده اند گهگاه به جانبداريهاي تعصب آميز از يك نظر در برابر نظر ديگر برمي خوريم كه به هيچ وجه با ارج علمي و فكري آنان متناسب به نظر نمي رسد. بديهي است كه اينگونه جانبداريها از ارزش تحقيقي كار اين نام آوران كاسته و آهنگ « حق جويي بي شائبه » را كه شايسته هر تحقيق خالص است در آثار آنها ضعيف كرده است .
كوششي نوبا روشي صددرصد تحقيق
همه كساني كه به اين نقطه ضعف در كارهايي كه تاكنون در زمينه شناخت معارف قرآن انجام گرفته توجه دارند احساس مي كنند كه براي شناخت چهره واقعي اسلام در آينه كتاب و سنت بايد بار ديگر كوشيد و در اين كوشش از روشي صددرصد تحقيقي استفاده كرد; و حداكثر تلاش را به كاربرد كه اين تحقيق از هرگونه جانبداري . پيشداوري و گرايش قبلي آزاد باشد.
دست زدن به يك چنين كوشش آزاد در تحقيقات مربوط به علوم طبيعي كم و بيش آسان است . تحقيق آزاد در اين علوم اگر در آغاز كار با مشكلاتي روبه رو بوده است اينك راه هموار شده اي دارد; ولي در علوم ديني چطور براي يك پژوهشگر آزاده همواره اين سئوال مطرح است كه : آيا در شناسايي چهره واقعي و محتواي خالص اديان ازجمله اسلام اصولا ممكن است روشي صددرصد تحقيقي به كاربرد كه از هرگونه گرايش قبلي كاملا آزاد باشد
شرط اساسي يك تحقيق صددرصد خالص آن است كه محقق از تاثير موافق يا مخالف اعتقاد شخصي جهت گيري اجتماعي سودوزيان مالي و غيرمالي و عوامل گرايش آور ديگر كه در فهم و استنباط آدمي اثر مي گذارند آزاد باشد. آيا يك چنين آزادي در دايره تحقيق ديني اصولا ممكن است اگر محقق به يك راي در يك مساله ديني معتقد باشد آيا خواه ناخواه پشتوانه هاي تاييدكننده آن راي زودتر و برجسته تر از دلائل بطلان آن نظر او را جلب نمي كنند به هر صورت راه حل اين مشكل چيست
آيا تحقيق درباره مسائل ديني را به كساني واگذاريم كه در اين مسائل به هيچ يك از دو طرف مثبت و منفي معتقد نباشند اين كار اگر در مورد مسائل فرعي ديني تا حدودي سودمند باشد در مورد مسائل اصلي و به خصوص در اصل مساله دين سودمند نمي افتد.
در اين بخش غالبا بي گرايشي به يك طرف خود به خود با گرايشي به طرف ديگر همراه است . اگر كسي به اصل هستي خدا يا به اصل پيامبري و وحي يا خصوص پيامبري پيام آور اسلام معتقد نباشد اين بي اعتقادي خود به خود در زندگي او اثر مي گذارد و سبب مي شود كه خود را از بسياري از تعهداتي كه يك انسان مومن به خدا و راه انبيا. برعهده خويش مي يابد آزاد بداند. در اين صورت آيا چنين شخصي مي تواند در تحقيق خود از گرايش به آن زمينه فكري كه اين بي اعتقادي او را توجيه مي كند مصون بماند
به نظر ما در تحقيقات ديني اگر اميدي هست به اشخاصي است كه در كار تحقيق هشيار و بر خويشتن مسلط اند; هرچند در صف مومنان راستين باشند و اعتقاداتي محكم و شسته و رفته داشته باشند. تنها اين گونه افراد مي توانند همواره به راستي درصدد فهميدن و شناختن باشند و اين آمادگي را در خود زنده نگه دارند كه اگر حق بر خلاف چيزي بود كه تاكنون بدان معتقد بوده اند به خود آيند و « مستبصر » شوند و اعتقاد راسخ و راستين را تنها شايسته رايي بدانند كه از پشتوانه دلايل روشن برخوردار باشد.
اين گونه افراد همواره پابه پاي دليل پيش مي روند و در راه پيروزي از دليل از هيچ چيز ديگر واهمه ندارند.
گامي به سوي اين هدف
كتابي كه اينك به جست وجوگران تقديم مي شود گامي است به سوي اين هدف در زمينه مسائل ما بعدالطبيعه در قرآن .
نويسنده هرگز اين دعوي را ندارد كه اين گام را تمام و كمال بدون هيچ عيب و نقص برداشته و از هرگونه خطا و لغزش مصون مانده است . او همين اندازه مي تواند دلخوش باشد كه با تمام وجودش خواهان چنين تحقيقي درباره اسلام است و اين گام را از روي چنين شوقي برداشته است و اگر كار او تنها همين ارزش را داشته باشد كه قدمي نو در راه شناختن و شناساندن تعاليم واقعي قرآن و راه گشاي راهي نو به سوي اين مقصود باشد آن را توفيقي بزرگ از جانب خداي توفيق بخش مي شمرد و او را بر اين نعمت سپاس مي گزارد.
اميدوارم در راه پرنشيب و فراز و پرپيچ وخم دين شناسي همگان از هدايت الهي برخوردار و از لغزشهاي انحراف آور مصون باشيم .
شهيد مظلوم آيت الله بهشتي :
تعاليم قرآن در زمينه مابعدالطبيعه اساسي ترين بخش از معارف پرارزشي است كه اين گنجينه معرفت الهي در اختيار جستجوگران نهاده است . از آنجا كه اين تعاليم در حقيقت سنگ زيربناي « اسلام شناسي » است آگاهي بر آنها نقش موثري در كسب آگاهي صحيح از تعاليم اسلام دارد
شهيد مظلوم آيت الله بهشتي :
شرط اساسي يك تحقيق صددرصد خالص آن است كه محقق از تاثير موافق يا مخالف اعتقاد شخصي جهت گيري اجتماعي سود وزيان مالي و غيرمالي و عوامل گرايش آور ديگر كه در فهم و استنباط آدمي اثر مي گذارند آزاد باشد

عبدالكريم عابديني
قسمت اول
مقدمه
حضور هوشمندانه در « ليله القدر » و برخورداري از بركات بي حد و حصر آن آرزويي است كه همواره در طول زندگي ما را همراهي مي كند. براي رسيدن به اين آرزو مي بايد دو نوع تلاش و تكاپو را وجهه همت خويش قرار دهيم :
نوع اول : كوشش و تلاشي معرفت مدارانه است براي دستيابي به شناخت بينش و نگرشي عميق و برخوردار از زيرساخت ها و مباني محكم و خدشه ناپذير; براي اين منظور همواره بايد بكوشيم تا ژرف تر از گذشته « ليله القدر » پيش روي خود را دريابيم و مواهب نوراني آن را بدرقه راه خويش سازيم . استمرار اين سير و سفر مي تواند زواياي اسرارآميز و اعماق و بطون شگفت انگيز « ليله القدر » را هر سال بيش از سال پيش بر ما كشف و آشكار سازد و اشتياق سير و سلوك و طي طريق را در ما فزوني بخشد.
نوع دوم : كوشش و تلاشي در عرصه عمل و رفتار و مراقبتي مدام تا تيرگي ها و كدورت هاي برخاسته از گناه و غفلت جاي خود را به صفاي دل و روشنايي باطن بسپارد; از درون چشمه هاي حكمت و معرفت به جوشش درآيد و از برون نزول بركات وحي بر صحيفه فطرت و سرزمين جان باريدن گيرد. اين حقيقت را رسول اكرم (ص ) چه زيبا و دلنشين بيان فرموده است : « ما اخلص عبد لله عز و جل اربعين صباحا الا جرت ينابيع الحكمه من قلبه علي لسانه » 1 ;
« هيچ بنده اي چهل شبانه روز خود را براي خدا خالص نكرد مگر آن كه چشمه هاي حكمت از قلبش جوشيدن گرفت و بر زبانش جاري شد » .
آن گاه كه انسان به بلوغ معنوي مي رسد و استعدادهاي بالقوه اش شكوفا مي شود شايستگي اش براي درك و دريافت معارف الهي فزوني مي يابد و بي هيچ حجاب و حايلي مخاطب آيات وحي مي شود.
« نگرش و بينشي » آنچنان (نوع اول ) و « گرايش و رفتاري » اينچنين (نوع دوم ) جسم و روح و جوارح و جوانح آدمي را آمادگي مي بخشد تا در ضيافت وصف ناپذير « ليله القدر » ميهمان بركات آسماني آن شب هاي روشن تر از صبح جهان افروز باشد.
كنكاش در آيات آكنده از اسرار سوره مباركه « قدر » از يك سو كوششي است در راه قدرشناسي از « ثقلين » كه تمامي ماترك پيامبر خاتم (ص ) به حساب مي آيد; يعني قرآن صامت و قرآن ناطق كه همان انسان كامل است و نيز يعني همان اين دو عروه وثقي و دو حبل ناگسستني خداوند اين قدرشناسي انسان را از شاكران به شمار مي آورد و او را مشمول وعده آكنده از بشارتي مي كند كه خداوند فرموده است : (لئن شكرتم لازيدنكم )2 و از سوي ديگر درخواست و تمناي انساني است سراسر فقر و نياز كه قدر خود را شناخته و به فقر و نياز خويش آگاهي يافته است و براي هجرت از ظلمات فقر و نياز به سوي حي و قيوم و غني مطلق پر گشوده عزم خويش را جزم و براي تحول و انقلابي بزرگ مهيا شده است .
و در يك كلام آمده است تا اعجاز « ليله القدر » را از آن خويش سازد و در گدازه هاي آتش عشق و شيدايي براي ولادت دوباره خويش جشن و پايكوبي دراندازد و در شور ومستي اين ضيافت فرشتگان را ميزباني كند و با آمد و شد آنان حزن و اندوه و ترس و ياس را از زواياي وجود خويش بزدايد و صحنه زندگي جمعي را نيز در مسير عدل و داد عبوديت و بندگي و ارزش هاي والا و آسماني قرآن كريم قرار دهد و گل برافشاند و طرحي نو دراندازد تا زمينه ظهور فراهم آيد و سر « ليله القدر » آشكارا رخ نمايد.
زمينه هاي آمادگي براي حضور در ليله القدر
براي آشنايي بيشتر با « ليله القدر » مي بايد فرصت ها را قدر بدانيم از پيش زمينه هاي حضور در اين ضيافت نور و رحمت را براي خويش فراهم آوريم ماه هاي رجب و شعبان با حجم انبوه دعاها و نيز مناسبت ها و مواليد قرآن هاي ناطق پيش نياز ماه مبارك رمضان به حساب مي آيند و در ايجاد آمادگي نقشي به سزا دارند. دو دهه نخست ماه مبارك رمضان نيز فرصت ديگري است تا اين آمادگي كامل شود.
استمداد و استعانت از سوره مباركه قدر و معارف تفسيري آن و روايات بسيار راه گشايي كه درباره اين سوره و نيز ليله القدر وجود دارد درك و دريافت و توان استفاده از ليله القدر را صدچندان مي كند.
آنچه پيش رو داريد كوششي است براي رسيدن به اين آرزوها از خداوند مي خواهيم توفيق درك و فهم معارف اين سوره و نيز شناخت اسرار روحاني ليله القدر را مرحمت فرموده و برخورداري از مواهب و بركات بي حد و حصر آن را روزيمان فرمايد.
شناسنامه سوره
نام سوره : قدر و انا انزلناه ; در متون روايات تعبير « انا انزلناه » به كار رفته است ; در عصر ما نيز اين سوره به هر دو اسم شناخته شده است و شهرت نيز دارد.
محل نزول : سوره مباركه قدر در مكه نازل شده است بعضي آن را مدني دانسته اند مفسر نامي قرآن علامه طباطبايي (رض ) مدني بودن سوره را خالي از تاييد نمي داند مويد آن روايتي است كه نشان مي دهد سوره قدر بعد از روياي رسول اكرم (ص ) نازل شده است ; آن حضرت در عالم رويا بني اميه را مشاهده كرد كه از منبر او بالا مي روند رسول خدا(ص ) غمگين شد و خداوند با نزول سوره « انا انزلناه » حضرتش را تسكين داد3.
ترتيب نزول : بيست و پنجمين سوره اي است كه بعد از سوره « عبس » و پيش از سوره « شمس » نازل شده است 4.
ترتيب آن در مصحف شريف : نودوششمين سوره اي است كه بعد از سوره مباركه « علق » و پيش از سوره مباركه « بينه » قرار داده شده است .
كميت سوره : اين سوره داراي پنج آيه 30 كلمه و 120 حرف است .
برخي ويژگي ها : از جمله چهار سوره ايست كه با حرف تاكيد « ان » همراه با متكلم مع الغير آغاز مي شود :
سوره فتح : (انا فتحنا لك فتحا مبينا).
سوره نوح : (انا ارسلنا نوحا الي قومه ...).
سوره مباركه كوثر : (انا اعطيناك الكوثر).
سوره مباركه « قدر » : (انا انزلناه في ليله القدر).
و نيز از جمله چهار سوره اي است كه همه آيه هاي آن به حرف « را » ختم مي شود : قمر عصر كوثر و « قدر » .
پاورقي :
1 ) بحارالانوار ج 67 ص .242
2 ) ابراهيم 7 .
3 ) الميزان ج 330 20 فارسي ج 559 .20
4 ) ترتيب نزول سوره ها غير از چينش سوره ها در نسخ موجود قرآني است . منظر از ترتيب نزول هر سوره زمانا است كه آن سوره نازل شده است ; بنابراين هر سوره اي را از دو منظر مي توان نگريست از جهت ترتيب زمان نازل شدن آن سوره كه پس از كدام سوره و پيش از كدام سوره نازل شده است از جهت ترتيب در مصحف شريف ; منظر نخست را « ترتيب نزول » و منظر دوم را « ترتيب چينش » آن سوره در مصحف شريف مي ناميم .