فلسفه غيبت حضرت ولي عصر(عج )يكي از مهم ترين مباحث حال حاضر جامعه بشري است .حضرت آيت الله مكارم شيرازي از مراجع عظام تقليد در پاسخ به سئوالي در اين خصوص به تشريح موضوع مذكور پرداختند.
سئوال :
مي دانيم حضرت مهدي ـ حجت بن الحسن العسكري (عج ) ـ در سال 260 هجري از نظرها غايب و پنهان شده است و اكنون بيش از يك هزار سال است كه در پشت پرده غيبت به سر مي برد; مي خواهيم بدانيم فلسفه اين غيبت طولاني چيست
پاسخ :
نخست بايد توجه نمود كه غيبت امام از ديدگان ما به اين معنا نيست كه او در جهان ديگري جز اين جهان زندگي مي كند و يا وجود جسماني او به وجود ناپيدايي مانند امواج « اتر » تبديل گرديده است ; بلكه معنا غيبت امام (عج ) اين است كه او در ميان مردم زندگي مي كند و مردم وي را مي بينند ولي نمي شناسند و از يك زندگي طبيعي برخوردار است .
اما چرا غيبت او طولاني است و فلسفه اين غيبت ممتد چيست
در برابر اين پرسش بايد گفت : برنامه حضرت مهدي (عج ) با برنامه پيامبران و ساير پيشوايان يك تفاوت كلي دارد و آن اين است كه برنامه وي قانونگذاري نيست ; بلكه يك برنامه به تمام معنا اجرايي در تمام جهان است ; به اين معنا كه او ماموريت دارد تمام اصول تعليمات اسلام را در جهان پياده كند و اصول عدالت و داد و حق و حقيقت را در ميان همه افراد بشر بسط و گسترش دهد.
درست است كه پيامبران و امامان نيز قسمت هايي از اين برنامه را اجرا كرده اند ولي بر اثر نبودن آمادگي در بسياري از مردم جهان اين موضوع جنبه جهاني و عمومي به خود نگرفت و پس از نفوذ در شعاع معيني از جامعه هاي انساني متوقف ماند.
روشن است كه پياده شدن يك چنين برنامه انقلابي جهاني كه به وسيله آن اصول عدالت و دادگري و حق و حقيقت در ميان همه مردم جهان گسترش يابد شرايط مقدماتي لازم دارد كه در زير به آنها اشاره مي شود و اين شرايط و امكانات جز با مرور زمان و تكامل همه جانبه اجتماع ممكن نيست ; از جمله :
1 ـ آمادگي روحي
در درجه نخست بايد مردم جهان براي اجراي اين اصول تشنه و آماده گردند و تا در مردم جهان تقاضايي نباشد « عرضه » هر نوع برنامه مادي و معنوي موثر نخواهد بود. قانون عرضه و تقاضا نه تنها در نظام زندگي اقتصادي حكمفرماست و تقاضايي از مردم نسبت به كالايي نباشد عرضه آن كالا كم اثر خواهد بود بلكه عين اين نظام در عرضه برنامه هاي معنوي و اصول اخلاقي و مكتب هاي سياسي و انقلابي نيز حكفرما مي باشد و تا در اعماق دل مردم ـ براي اين نوع امور ـ تقاضا و درخواستي نباشد عرضه آن با شكست روبه رو شده و كاري از پيش نخواهد رفت .
البته گذشت زمان و شكست قوانين مادي و پديد آمدن بن بست هاي جهاني و كشيده شدن بشريت بر لب پرتگاه جنگ مردم جهان را خسته خواهد كرد و آنان را به اين حقيقت واقف خواهد ساخت كه اصول قوانين مادي و سازمان هاي به اصطلاح بين المللي نه تنها نمي توانند مشكلات زندگي را حل كنند و عدالت را در جهان حكمفرما سازند بلكه همين خستگي و ياس مردم دنيا را براي پذيرش يك انقلاب بنيادي مهيا و آماده مي سازد و مي دانيم كه اين موضوع نياز به گذشت زمان دارد تا تجربه هاي تلخ زندگي ثابت كند كه تمام نظامات مادي و سازمان هاي بشري در اجراي اصول عدالت و احقاق حق و برقراري امنيت و آرامش عاجز و ناتوان مي باشند و سرانجام بر اثر ياس و نوميدي اين تقاضا در مردم گيتي براي تحقق چنان آرمان الهي پديد آيد و زمينه براي عرضه يك انقلاب جهاني به وسيله يك مرد الهي و آسماني از هر نظر مساعد گردد . (1 )
2 ـ تكامل علوم و فرهنگ هاي انساني
از سوي ديگر براي برقرار ساختن يك حكومت جهاني براساس عدل و داد نياز فراواني به پيشرفت علوم و دانش ها و فرهنگ هاي اجتماعي و مردمي دارد كه آن نيز بدون پيشرفت فكري و گذشت زمان ممكن و ميسر نمي گردد.
برقراري حكومت جهاني كه در سراسر جهان عدل و داد و قانون حكومت كند و همه مردم جهان از كليه مزاياي فردي و اجتماعي اسلام بهره مند گردند بدون وجود يك فرهنگ پيشرفته در كليه شئون بشري امكان پذير نيست و هرگز بدون يك فرهنگ كامل جامه عمل به خود نمي پوشد. اين نيز احتياج به گذشت زمان دارد.
3 ـ تكامل وسايل ارتباط جمعي
از سوي ديگر چنين حكومتي نياز به وجود وسايل كامل ارتباط جمعي دارد تا در پرتو آن بتواند مقررات و احكام و اصول انساني را از طرق مختلف در مدت كوتاهي به مردم جهان اعلام كند. اين موضوع بدون تكامل صنايع انساني و گذشت زمان نيز انجام نمي گيرد.
4 ـ پرورش نيروي انساني
از همه اينها گذشته پيشبرد چنين هدفي و پي ريزي چنان انقلابي به يك نيروي فعال و سازنده انساني نياز دارد كه در واقع ارتش انقلاب جهاني را تشكيل مي دهد و تشكيل چنين ارتشي و به وجود آمدن چنين افراد پاكباخته و فداكاري كه در راه هدف و حقيقت از همه چيز بگذرند نياز به گذشت زمان دارد.
اگر در برخي از روايات مي خوانيم كه فلسفه طولاني شدن غيبت امام زمان همان امتحان و آزمايش مردم است ممكن است ناظر به همين قسمت باشد; زيرا امتحان و آزمايش در منطق اسلام نه به معنا آزمون هاي معمولي و كشف امور پنهاني است ; بلكه مقصود از آن پرورش روحيات پاك و پديد آوردن حداكثر ورزيدگي در افراد مي باشد . (2 )


مجموع اين جهات چهارگانه (3 ) نياز به اين دارد كه زمان قابل ملاحظه اي بگذرد و جهان از بسياري از جهات پيش برود; و آمادگي روحي و فكري براي پذيرش حكومت جهاني بر اساس حق و عدالت در مردم پديد آيد; آن گاه اين برنامه با وسايل و امكانات خاصي در سطح جهاني وسيله حضرت مهدي (عج ) پياده گردد... اين است فلسفه غيبت طولاني امام .
اما با اين حال چرا امام در ميان مردم شناخته نمي شود و بطور ناشناس زندگي مي كند; در صورتي كه براي او ممكن است كه بطور شناخته شده در ميان مردم به سر ببرد تا روزي كه فرمان الهي درباره انقلاب جهاني او فرا رسد
درباره اين سوال بايد گفت : امام همچون انسانهاي ديگر طبق سنن عادي انساني زندگي مي كند ولي او از يك عمر طولاني برخوردار است اگر شناخته مي شد هرگز از گزند نيروهاي اهريمني كه در هر عصر و زماني تعداد و شماره هاي آنها كم نيست مصون و محفوظ نمي ماند و به دست آنان از بين مي رفت چنانكه تاريخ اين مطلب را درباره تمام امامان و پيشوايان گذشته به روشني ثابت كرده است ; و اگر آفتاب عمر امامي از پيشينيان به وسيله اهريمنان بدخواه غروب مي كرد امام و پيشواي ديگري جاي او را مي گرفت در صورتي كه اين موضوع درباره حضرت مهدي (عج ) چنين نيست ; او آخرين حجت خداست و بايد برنامه به دست او اجرا گردد.
در اين صورت ناچار بايد بطور ناشناس زندگي كند تا روزي كه ماموريت اجراي اين برنامه به او محول گردد.
البته آنچه گفتيم درباره فلسفه غيبت امام (عج ) و علت زندگي كردن او بطور ناشناس بود و اما اين كه وجود امام در پشت پرده غيبت چه منافعي براي مردم دارد و هم اكنون جامعه انساني از وجود امام چه سودي مي برد خود موضوع ديگري است كه بايد جداگانه درباره آن بحث نمود و از موضوع سوال بالا خارج است .
پي نوشت ها :
.1 يكي از نشانه هاي روشن قيام امام زمان كه احاديث اسلامي همگي بر آن اتفاق دارند اين است كه سراسر اجتماع بشري را جور و ستم و تعدي و بيدادگري فرا مي گيرد و ابرهاي ياس و نوميدي زندگي جامعه انساني را تيره مي سازد و در حقيقت فشار ظلم و تعدي آن چنان بر دوش آنان سنگيني مي كند كه انسان را براي پذيرش انقلاب ديگر انقلابي عميق و بنيادي به دست توانا و نيرومند يك مرد الهي آماده مي سازد.
.2 تمام آزمون هاي الهي كه درباره پيامبران و اولياي وي انجام مي گيرد براي همين منظور است . اگر خدا ابراهيم را با تكاليف و وظايف سنگيني آزمود چنان كه مي فرمايد : « و اذ ابتلي ابراهيم ربه بكلمات فاتمهن » (سوره بقره آيه 124 ) براي همين هدف بوده است تا اين رادمرد الهي به قدري در كوران حوادث قرار گيرد تا در صلابت و استقامت به صورت فولاد آب ديده در آيد.
.3 مجموع اين جهات چهارگانه را مي توان در امور زير خلاصه نمود : 1 ـ تكامل روحي 2 ـ تكامل فرهنگي 3 ـ تكامل وسايل ارتباط جمعي 4 ـ تشكيل يك ارتش انقلاب جهاني از يك جمعيت پاكباخته و فداكار.