مجيد زندي
شايد مثال آوردن از فردي ديكتاتور براي انتخاب راهي درست در راستاي حل مشكلات نظام آموزش وپرورش كشور گفتاري صحيح نباشد اما به هر حال معروف است كه وقتي ازهيتلر رهبر نازيسم خواستند اولويت هاي آينده آلمان را براي ترقي وپيشرفت مشخص سازد عليرغم روحيه خشن و نظامي خود سه اولويت اصلي را « مدرسه » « مدرسه » و باز هم « مدرسه » نوشته وپس از آن ارتش و اقتصاد و... را آورده است .
او آن روز مي دانست كه اگر قرار باشد هر كشوري راه ترقي و پيشرفت را طي كند و در ميان كشورها سري داشته باشد بايد از همين دبستان ها آغاز كند كه اتفاقا به نكته بسيار اساسي براي پيشرفت ملت ها اشاره كرده است .
در گزارش شماره قبل اعلام شد كه وجود حدود 4 ميليون دانش آموز مردودي هر سال در جمعيت 14 ـ 15 ميليوني دانش آموزان رقم نگران كننده اي است كه ضرورت اصلاحات جدي در ساختار آموزش و پرورش شيوه هاي آموزش كتب درسي و توجه جدي به مشكلات معلمان و توجه جدي تر خانواده ها به تحصيل فرزندان خود اشاره شد.
فقط به عنوان نمونه از فاصله تعداد دانش آموزان در هر كلاس درس بايد اشاره كرد كه سازمان علمي و فرهنگي ملل متحد (يونسكو) استاندارد حضور دانش آموزان در هر كلاس را تا 17 و 18 نفر اعلام كرد در حاليكه در مدارس ما در شرايط مطلوب 30 تا 35 نفر دانش آموز در هر كلاس درس حضور دارند ـ اگر بخواهيم چشم هاي خود را بر روي برخي از مدارس دولتي كه دو يا سه شيفته هستند ودر هر كلاس 40 تا 45 نفر دانش آموز در كلاس جمع مي شوند ببنديم .
به هر حال وقتي قرار است علل افت تحصيلي دانش آموزان و ضعف هاي موجود را بررسي نمائيم به وظايف دو گانه اي از طرف خانواده ها و دولت ها مي رسيم تا هم خانواده ها و هم مدارس شرايط تحصيل و امكانات تحصيلي و زمينه هاي ارتقا دانش آموز خصوصا امكانات آزمايشگاهي ورزشي كتابخانه حياط وسيع و.. در محيط مدرسه هم الزامي است در حاليكه غالب مدارس كشور از حداقل امكانات مناسب هم در اين زمينه ها محروم هستند.
مناسب است كه يكي از نمونه هاي شيوه تدريس در يكي از كشورهاي توسعه يافته اعلام شودكه در آن كشور در هر كلاس با همه امكانات آموزشي و كمك آموزشي دو معلم حضور مي يابند وقتي كه يك معلم مشغول تدريس مي شود اگر دانش آموزي مساله يا موضوعي را متوجه نشده دست خود را بالا نگه مي دارد و معلم كمكي دركنار دانش آموز قرار مي گيرد و همان مساله را تكرار مي كند و به سئوالات دانش آموز پاسخ مي دهد تا هيچ شك و شبهه اي براي دانش آموزان باقي نماند. اين خواسته ها اگر چه خواسته هاي ايده الي است اما اگر در جامعه ما مطرح شود بسياري از حداقل هاي موجود را مي تواند بدون صرف هزينه هم اصلاح كرد در حاليكه اكنون در كشور ما با صرف هزينه هاي گزاف دانش آموزان را با انبوه تئوريهايي آشنا مي سازيم كه با يادگيري آن هيچگاه نمي توانند مشكلات روز خود را بر اساس اين دانسته ها حل كنند و همه جامعه هم تا حد ديپلم ملاك را نمره مي دانند كه دانش آموز بتواند به نوعي وارد دانشگاه شود و اوليايي هم هستند كه باصرف 200 ميليون ريال سرمايه تنها در سه چهار سال دوران دبيرستان فرزندان خود را روانه دانشگاه و آنهم رشته پزشكي مي كنند و پس از 8 ـ7 سال تحصيل در رشته پزشكي پزشكي بيكار را روانه جامعه مي سازند و عملا هيچ در هيچ !
به موازات آن معلمي هم ديگر آن كاري نيست كه بتواتند مطالب علمي را با ادغام موضوعات روز جذاب كند و دانش آموزان را عاشق كتابهاي درسي و مطالعه نمايد بلكه آن معلمي موفق تر است كه راه « تجارت نمره و امتياز آوري » را در كنكور به دانش آموزان بگويد.
حقيقتا " شرايط امروز در آموزش و پرورش را بايد با مشكل بيكاري در جامعه گره زد و آن را پيش زمينه بيكاري نسل جوان در آينده دانست زيرا دانش آموزي اگر در دوران راهنمايي ترك تحصيل كند و دنبال كار باشد در آينده شغل مناسبي را آموزش خواهد ديد! در حاليكه اگر او صرفا به درس و مشق و مدرسه فكر كند پس از اخذ ديپلم از هيچ حرفه اي كه بتوان براي ايجاد شغل از آن كمك گرفت بهره اي ندارد و همانند كودك دبستاني از مقدمات حرفه و فن روز جامعه بي اطلاع است .
در چنين وضعيتي كه كشور به شدت به كار آفريني نياز دارد اصلاح ساختار نظام آموزش و پرورش بايد يكي از اصلي ترين اولويت دولت مطرح شود و تمامي سرمايه هاي فكري و مالي را هم هزينه كند چرا كه بايد پذيرفت سرچشمه بسياري از مشكلات در جامعه پس از خانواده از درون مدرسه ها بر مي خيزد.
در مدرسه اي كه ملاك دانش آموز معلم مدير مدرسه اوليا و خانواده ها فقط كسب نمره خوب است ديگر چه انتظار داريم كه معلمان هم سواد خوب را به دانش آموزان بياموزند و اين مي شود كه وقتي سئوالات از منطقه يا استان مي رود در نمره دانش آموزان افت شديدي پديد مي آيد.
به هر حال مشكلات نظام آموزشي ما مثنوي هفت من كاغذ است كه هيچگاه نمي توان به همه عوامل پديد آورنده افت تحصيلي و افزايش شمار دانش آموزان مردودي رسيد اين نتيجه موقعي تداعي مي شود كه با انبوهي از معلمان و دانش آموزان و كارشناسان خبره به گفت و گو بنشيني .
آقاي محمود بهشتي لنگرودي دبير كل كانون صنفي معلمان ايران و مسئول دبيرخانه شوراي هماهنگي تشكل هاي صنفي معلمان سراسر كشور درباره عوامل افت تحصيلي دانش آموزان در كشور مي گويد : ما در مدرسه سه ركن پيام پيام دهنده و پيام گيرنده داريم كه پيام محتواي كتابهاي درسي است پيام دهنده دبير و سيستم آموزشي است و پيام گير هم دانش آموزان هستند كه در هر سه مورد در نظام آموزشي دچار مشكل هستيم .
وي درباره محتواي كتابهاي درسي معتقد است : محتواي كتابهاي درسي با آنچه كه دانش آموز فكر مي كند به آن نياز دارد متفاوت است و بخاطر همان ارتباط چنداني با كتاب ها برقرار نمي كند زيرا در درسي همانند عربي دانش آموز دچار بلاتكليفي است كه او نه به قوائد و نه به مكالمه مسلط مي شود. علاوه بر آن انتقال ناقص مفاهيم در بسياري از كتب درسي هم هست كه علل متعددي دارد و يكي از عوامل اين است كه ما در انتخاب مولفين كتب درسي از افرادي استفاده مي كنيم كه اولا از منابع قديمي و تاريخ مصرف گذشته استفاده مي كنند و از زمان انتقال آن مطالب هم به كشور ما چندين سال مي گذرد در نتيجه علوم موجود در كتابهاي درسي به روز نيست .
وي ادامه مي دهد : ما در دبيرستان درس كامپيوتر داريم در حاليكه موضوعات كتاب به گونه اي است كه بسياري از دانش آموزان چندين پله فراتر از كتابهاي درسي درباره كامپيوتر مي دانند و كسي كه يك هفته قبل هم دستگاه را خريداري كرده باشد از آموزش كتاب جلوتر است پس موضوعات اين كتاب براي او جاذبه اي ندارد زيرا بسياري از مطالب آن مربوط به 20 سال گذشته يك كشور غربي است .
وي مي افزايد : مساله ديگر درباره مشكل كتب درسي حجم كتاب هاي درسي است و ديگري خود محتوا كه نيازمند تغييرات كارشناسي فراوان دارد.
بهشتي لنگرودي با اشاره به ضعف ساختار آموزشي در كشور اين معضل را بخشي از معايب كنكور ارزيابي مي كند و مي گويد : كنكور سبب شده كه دانش آموزان و معلمان به محتواي درس فكر نكنند و هدف گذاري جامعه آن چيزي شده كه دانش آموز خوب آن دانش آموزي است كه خوب بتواند تست بزند و در اولين آزمون قبول شده و وارد دانشگاه شود و متاسفانه اين مساله الگو شده است .
دبير كانون صنفي معلمان ادامه داد : اين آفت به معلمان هم نفوذ كرد و برخي از اين افراد با ايجاد كانون هاي آموزشي رسما اعلام مي كنند شيوه هاي نوين تست زني را به گونه اي آموزش ميدهند كه دانش آموزان كم سواد هم در رشته هاي خوب دانشگاهي پذيرفته شوند!
وي مي افزايد : اين شرايط در حالي در جامعه عموميت يافته كه دست معلمان در انتقال مفاهيم بسته شده و دبيران هم خواسته يا ناخواسته به اين سمت سوق داده شده اند.
دبير كانون ضمن معلمان معتقد است . متاسفانه امروز دبيري درآمدي خوبي خواهد داشت كه بجاي آموزش صحيح در كلاس با دانش آموزان شيوه هاي تست زدن كار كند! وي با اشاره به تاثير جو كلي جامعه بر روي دانش آموزان براي فرار از درس خواندن هم مي گويد : دانش آموزان هم چون فاصله هاي طبقاتي را مي بينند دوست ندارند پس از 15 20 سال درس خواندن تازه در ابتداي راهي قرار بگيرند كه بايد تلاش خود را از آنجا آغاز كنند آنها هم دوست دارند سريعتر به پول وثروت برسند و علاقه اي به سرمايه گذاري بلند مدت ندارند.
وي ادامه مي دهد : امروزه گرايش به رشته هاي علوم انساني و علوم تجربي بخاطر كاهش درآمدهاي فارغ التحصيلان اين رشته ها در جامعه به شدت كاهش يافته دانش آموزان عمدتا به رشته رياضي فيزيك محدود شده است .
وي درباره اثرات منفي كاهش منزلت معلمان در جامعه و اثرات آن بر روحيه علم آموزي دانش آموزان هم ادامه مي دهد : مشكلات معيشتي معلمان باعث شده كه آنها چند شغله باشند و همين مشكل باعث شده كه آنها براي شغل معلمي اهميتي قايل نباشند.
وي ادامه ميدهند : بايد اعتراف كرد كه بسياري از همكاران ما ساعت كار در مدرسه دولتي را ساعت استراحت خود مي دانند و امروز با واقعيت هاي « خواب معلم در كلاس درس » مواجه هستيم يا اينكه تماس هاي تلفن خود را در كلاس انجام مي دهند.
وي هشدار مي دهد كه اخيرا معلمان از اعتراض هاي علني خودداري كرده و به اعتراض پنهان روي آوردند و راه جديدي را پي گرفته و بدون آنكه ظاهرا از شغل معلمي خارج شوند به صورت عملي شغل معلمي شغل سوم آن ها شده و آسيبي كه اين كار از لحاظ اقتصادي و فرهنگي به جامعه مي زند بسيار بالاتر از اين است كه شغل معلمي را ترك كنند.
دكتر مهدي چوبينه كارشناس گروه جغرافيا در دفتر برنامه ريزي و تاليف كتب درسي هم درباره وضعيت محتوا و حجم كتب درسي به گزارشگر ما مي گويد : چون نظام آموزشي ما يك نظام متمركز هست و در يك مركزي به نام دفتر برنامه ريزي و تاليف براي تمام مخاطبان در نظام آموزشي توليد برنامه و در واقع كتاب مي نويسيم مشكلات نگارش كتب درسي از همين رويه آغاز مي شود.
وي ادامه مي دهد : اولين مشكل از همين مرحله شكل مي گيرد كه در نظام آموزشي متمركز نمي شود سليقه همه مخاطبين را لحاظ كرد و به آنها جواب داد. بنابراين در بهترين شرايط هم نارضايتي وجود خواهد داشت و توافقي بين معلم و دانش آموز ايجاد نخواهد كرد.
وي تصريح مي كند : در مقابل تلاش همه برنامه ريزان در كشور هم بر اين است كه تا جايي كه امكان دارد برنامه هايي را توليد كنند كه كمترين ضعف و مشكل را در خود داشته باشد و طي سالهاي گذشته با برنامه هايي كه در دفتر برنامه ريزي و تاليف كتب درسي وجود داشته سعي بر اين بوده كه آخرين يافته هاي علمي در كتابها گنجانده شود و موضوعات آن به روز شود.
دكتر چوبينه ادامه مي دهد : با اين حال بايد پذيرفت كه اين مشكلات كماكان وجود دارد كه ايجاد حق مي كند و اما اينكه ما چگونه بتوانيم به اين خواسته جواب بدهيم كار دائمي كارشناسان دفتر تاليف كتب درسي است با اين حال فكر مي كنم امسال با توجه به اينكه حداقل تغييرات در كتب درسي اعمال شده تا حدودي مي توان گفت سال آرامي را در پيش داريم وكمتر با اعتراض مواجه خواهيم بود.
آقاي عباس رهي مشاور وزير و مدير كل دفتر ارزيابي عملكرد وزارت آموزش و پرورش هم در گفت و گو با گزارشگر ما درباره دلايل افت تحصيلي مي گويد : اعتقاد آموزش و پرورش بر اين است كه به تدريج نمره را حذف و بجاي آن براي دانش آموزان مقطع ابتدايي امتياز قرار دهد تا مقطع ابتدايي ديگر مردودي نداشته باشد.
وي درباره وضعيت علمي معلمان هم مي افزايد : علاوه بر آموزش در رشته دبيري در دوران معلمي هم آموزش هاي ضمن خدمت وجود دارد كه معلمان با روش هاي جديد آموزش آشنا مي شوند.
وي ادامه مي دهد : من به معلمان و اوليا توصيه مي كنم كه در مقابل دانش آموزان رفتار محترمانه تري داشته باشند زيرا كودكان و نوجوانان آنها را پناهگاه خود مي دانند و اگر ما از اين عزيزان مراقبت نكنيم دچار افسرده حالي و پژمردگي مي شوند كه خود زمينه اصلي افت تحصيلي و مردودي محسوب مي شود.
آقاي رهي درباره زمينه هاي افت تحصيلي دانش آموزان نيز مي گويد : پيشرفت يا افت تحصيلي دانش آموزان فرايندي است زمانبر كه به عوامل محيطي چون محيط آموزش و پرورش و محيط خانوادگي بستگي دارد و عوامل موجود در محيط آموزشي كه مهمترين آن تكنيك آموزشي به شمار مي رود براي دانش آموزان يك كلاس تقريبا يكسان است اما آنچه كه در محيط خانواده مي گذرد متفاوت است و تاحدودي تعيين كننده پيشرفت تحصيلي يا عدم موفقيت دانش آموز مي باشد.
مشاور وزير آموزش و پرورش مي افزايد : نگرش خانواده و والدين به تحصيل از اجزاي اساسي اين تاثيرات است . چنانچه نگرش خانواده نسبت به معلمان مدرسه و درس منفي باشد و يا بين آنچه مي گويند و آنچه عمل مي كنند تفاوت وجود داشته باشد طبيعي است كه فرزندان آنان هم داراي نگرش منفي نسبت به درس و تحصيل خواهند شد.
آقاي رهي مي گويد : در چنين شرايطي كه در جامعه تحولات گسترده اي روي مي دهد خانواده ها لازم است در منزل به حس كنجكاوي فرزندان خود ميدان داده و سعي در پاسخ دادن به سئوالات آنها داشته باشند.
وي ادامه ميدهد كه اگر قرار است دانش آموزان دچار افت تحصيلي نشوند بايد اوليا با همكاري خود دانش آموزان برنامه روزانه را تنظيم و اجراي آن در اولويت باشد كه همزمان با آن بايد دانش آموزان براي مطالعه وادامه تحصيل تشويق شوند بدون آنكه اوليا ميزان مهر و محبت خود را به سطح نمره وابسته سازند.
مدير كل دفتر ارزيابي عملكرد وزارت آموزش و پرورش در خاتمه مي گويد : كودك و نوجوان حتي در زمانيكه موفق نمي شود هم بايد از طرف اوليا حمايت و پشتيباني شود تا اعتماد به نفس خود را از دست ندهد ضمن آنكه همه اين عوامل به اعتقاد و باور اوليا به ضرورت تلاش براي ادامه تحصيل باز مي گردد كه از سوي دانش آموزان به شدت مورد ارزيابي قرار خواهد گرفت .
در حاليكه سازمان علمي و فرهنگي ملل متحد استاندارد تعداد دانش آموزان در هر كلاس را 17 تا 18 نفر اعلام كرد در مدارس ما شرايط مطلوب حضور 30 تا 35 دانش آموز است
محمود بهشتي لنگرودي دبيركل كانون صنفي معلمان ايران : ما در مدارس كشور در سه ركن پيام دهنده پيام گيرنده و اصل پيام كه شامل شرايط معلمان و سيستم آموزش دانش آموزان و محتواي كتاب هاي درسي است دچار مشكل مي باشيم
دكتر مهدي چوبينه كارشناس دفتر برنامه ريزي و تاليف كتب درسي : در نظام آموزشي متمركز ايران نمي توان در تاليف كتب درسي سليقه همه مخاطبين و معلمان را لحاظ كرد
عباس رهي مشاور وزير و مديركل دفتر ارزيابي عملكرد وزارت آموزش و پرورش : عوامل موجود در محيط آموزشي كه مهمترين آن تكنيك آموزشي به شمار مي رود براي دانش آموزان يك كلاس تقريبا يكسان است اما آنچه كه در محيط خانواده مي گذرد متفاوت است و تا حدودي تعيين كننده پيشرفت تحصيلي يا عدم موفقيت دانش آموز مي باشد