« مثل هاي آموزنده قرآن » اثري است ارزشمند از آيت الله جعفرسبحاني كه توسط موسسه امام صادق (ع ) منتشر شده است . در اين كتاب 57 مثل قرآني به شرح و تبيين درآمده است . در بخشي از اين اثر اقسام تمثيل به بررسي گذاشته شده و نوع تمثيل هاي قرآني مشخص گرديده است :
اقسام تمثيل ها
شايسته است به اقسام تمثيل ها به نوعي اشاره كنيم تا روشن گردد كه تمثيل هاي قرآن از كدام يك از اين اقسام مي باشند.
.1 تمثيل رمزي
مقصود از تمثيل رمزي آن داستانهايي است كه از زبان پرندگان و گياهان حتي سنگ ها و صخره ها بيان مي شود و كتاب كليله و دمنه نوع بارز از اين تمثيل رمزي است . و شاعر معروف عطار نيشابوري ازاين شيوه در كتاب « منطق الطير » بهره گرفته است .
مورخان مي گويند : طبيب ايراني بنام « برزويه » بر كتاب كليله و دمنه كه در سرزمين هند به زبان سانسكريت نوشته شده واقف گشت و آن را به زبان پهلوي ترجمه نمود و به دربار انوشيروان ساساني هديه كردواين كتاب به همان زبان پهلوي در ميان ايرانيان محفوظ بود تا اين كه عبدالله بن المقفع (106 ـ 134 ) به عربي ترجمه نمود سپس نويسنده معروف نصرالله بن محمد عبدالحميد در قرن ششم آن را به زبان پارسي ترجمه كرد و اكنون همين ترجمه از رواج كامل برخوردار است . و در قرن نهم هجري نويسنده معروف به « كاشفي » آن را به زبان پارسي نيز ترجمه كرد و رودكي آنچه كه ابن مقفع ترجمه كرده بود به نظم درآورد. و از تواريخ استفاده مي شود كه برخي از مضامين اين كتاب به شبه جزيره العرب نفوذ كرده بود و در عصر رسالت و پس از او نيمه رواجي داشت زيرا از اميرمومنان (ع ) نقل مي كند كه او فرمود : « انما اكلت يوم اكل الثور الابيض » در حالي كه اين مثل در اين كتاب وارد شده است .
برخي از ناآگاهان كه پيوسته آب به آسياب دشمن مي ريزند مي خواهند قصص قرآني را بالاخص آنچه كه مربوط به داستان آدم و پيروزي شيطان بر او و سرگذشت قابيل و هابيل و يا سخن گفتن مورچه با سليمان رااز مقوله تمثيل رمزي بدانند در حالي كه يك چنين تفسير برخلاف تصريح قرآن است زيرا اين كتاب اصرار مي ورزد كه قصص خود را يك رشته حقايق غيبي بداند كه پيامبر نيز از آن گاه نبود چنان كه مي فرمايد :
(لقدكان في قصصهم غبره لاولي الالباب ماكان حديثا يفتري ولكن تصديق الذي بين يديه و تفصيل كل شي و هدي و رحمه لقوم يومنون )
« براستي در سرگذشت آنان براي خردمندان عبرتي است . اين قصص سخني نيست كه به دروغ ساخته شده باشد بلكه تصديق آنچه از كتابهايي است كه پيش از آن بوده و روشن گر هرچيز است و براي مردمي كه ايمان مي آورند رهنمود و رحمتي است » . (سوره يوسف آيه 111 ) .
چه جمله صريح تر از اين كه مي فرمايد : (ماكان حديثا يفتري ).
.2 تمثيل قصصي
مقصود از تمثيل قصصي داستان هايي است كه بيانگر سرگذشت اقوام پيشين است به منظور اين كه آيندگان از آن عبرت بگيرند و قصه هاي قرآن از آدم تا خاتم همگي از اين مقوله بوده و در حقيقت نوعي تشبيه مخفي دربر دارند و آن تشبيه آيندگان به گذشتگان است قرآن مي فرمايد :
(ضرب الله مثلا للذين كفرواامرات نوح و امرات لوط كانتا تحت عبدين من عبادنا صالحين فخانتاهما فلم يغنيا عنهمامن الله شيئاو قيل ادخلاالنار مع الداخلين ).
« خداوند براي كساني كه كفر ورزيده اند زن نوح و زن لوط را مثل آورده كه هر دو در نكاح دو بنده از بندگان شايسته ما بودند و به آنها خيانت كردند و كاري از دست شوهران آنها در برابر خدا ساخته نبود و گفته شد با داخل شوندگان داخل آتش شويد » . (سوره تحريم آيه 10 )
.3 تمثيل طبيعي
مقصود از تمثيل طبيعي تشبيه غيرمحسوس به محسوس است مشروط بر اين كه مشبه به از امور آفرينشي باشد چنانكه مي فرمايد :
(انما مثل الحياه الدنيا كماانزلناه من السمافاختلط به نبات الارض مما ياكل الناس والانعام حتي اذااخذت الارض زخرفها وازينت وظن اهلهاانهم قادرون عليها اتاهاامرناليلا اونهارا فجلعناها حصيداكان لم تغن بالامس كذلك نفصل الايات لقوم يتفكرون ) . (1 )
« در حقيقت مثل زندگي دنيا بسان آبي است كه آن را از آسمان فرو ريختيم پس گياه زمين از آنچه مردم ودامها مي خورند با آن درآميخت تا آنگاه كه زمين پيرايه خود را برگرفت و آراسته گرديد و اهل آن پنداشتند كه آنان بر آن قدرت دارند شبي يا روزي فرمان (ويراني ) ما آمد و آن راچنان درو شده كرديم كه گويي ديروز وجود نداشته است .اين گونه نشانه هاي خود را براي مردمي كه انديشه مي كنند به روشني بيان مي كنيم » (يونس 24 )
خلاصه سخن اينكه مثل هاي قرآني يا از مقوله تمثيل قصصي است يا تمثيل طبيعي است و هرگز در قرآن تمثيل رمزي كه تاويل گران به آن گرايش دارند وجود ندارد.
مثل هاي قرآني در احاديث
ائمه اهل بيت عليه السلام به تدبر در مثل هاي قرآني اهميت داده و در سخنان و ادعيه خود به آن اشاره نموده اند كه نقل همگي براي ما مقدور نيست و فقط نمونه هايي را متذكر مي شويم :
.1 امير مومنان علي عليه السلام مي فرمايد :
« كتاب ربكم فيكم مبينا حلاله و حرامه و فرائضه و فضائله و ناسخه و منسوخه و رخصه و عزائمه و خاصه وعامه و عبره و امثاله » .
« كتاب پروردگارتان در ميان شماست بيانگر حلال و حرام واجب و مستحب ناسخ و منسوخ جايز و واجب خاص و عام عبرت ها و مثال هاي آن است » . (نهج البلاغه خطبه 81 )
باز اميرمومنان عليه السلام مي فرمايد :
« نزل القرآن اربع ارباعا ربع فينا و ربع في عدونا و ربع سنن و امثال و ربع فرائض و احكام » . (1 )
« قرآن در چهار بخش فرو فرستاده شده است : يك چهارم آن در حق ما و يك چهارم ديگر در مورد دشمنان ما و يك چهارم آن سنت هاي الهي و مثل هاي آن است و يك چهارم آن فرايض واحكام مي باشد » . (بحار ج 24 ص 305 )