معرفت و شناخت كامل شخصيت والاي اميرالمومنين علي (ع ) و جايگاه او در جهان هستي در حد بشر نيست چه رسول اكرم (ص ) خطاب به مولا مي فرمايد :
يا علي لا يعرفك الا الله و انااي علي ! تو را هيچكس نشناخت جز خدا و من درابتداي خلقت معمار آفرينش زمين و خورشيد و ماه و بر و بحر اعلام كرد كه آفرينش شما آفرينش همه چيز به طفيل محبت پنج نور مقدس است .
يا ملائكتي و سكان سماواتي اعلموا اني ما خلقت سما مبنيه و لا ارضا محديه و لا قمرا منيرا و لا شمسا مضيئه و لا فلكا يدور و لا بحرا يجري و لا فلكا يسري الا في محبه هولا الخمسه .
آفرينش بر محبت اينان رقم خورد و عرصه هستي به حب ولايت آنان از عدم شكل گرفت . اگر علي (ع ) نبود آفرينش به تكوينش نمي ارزيد. نوروجود علي (ع ) مصباح پايگاه آفرينش شد وهستي اول با وجود او شكل گرفت . هدفنامه وجود را نيز به وجود او پيوند زدند.
لو لا كلما خلقت الا فلاك و لو لا علي لما خلقتك ...
در زيارتنامه مولي در روز غدير علي (ع ) را ندا مي دهيم :
السلام عليك ايها النبا العظيم الذي هم فيه مختلفون سلام برتو اي خبر بزرگ عالم ! خبر بزرگ هستي . پس علي (ع ) راز بزرگ خلقت است ! اما در او اختلاف كردند. اين بود كه اول مظلوم عالم هم « علي » نام گرفت .
روزي پيامبر اكرم (ص ) در جمع صحابه بودند و جبرئيل ملك مقرب الهي هم به شكل انساني در آن جمع حاضر بود. پيامبر به جبرائيل رو كردند و با اشاره به اميرالمومنين علي (ع ) فرمودند : آيا او را مي شناسي عرض كرد : چگونه او را نشناسم كه او در عرش مرا معلم بود و شيوه عبوديت الهي را به من تعليم فرمود. تو به آدم وقتي كه از بهشت قرب رانده شد و به زمين فراق هبوط كرد با ذكر نام علي (ع ) و اهل بيت او به درگاه الهي پذيرفته شد. نوح نام او را بر كشتي خويش حك كرد و لنگرگاه كشتي اش را مسجد كوفه قرار داد. خداوند در شب معراج با حبيب خويش با صوت علي (ع ) سخن گفت . قرآن كريم علي (ع ) را به منزله نقش پيامبر دانست .
فقل تعالوا ندع ابنا نا و ابناكم و نسانا و نساكم و انفسنا و انفسكم (آل عمران 61 )
پيامبر فرمودند : من و علي از يك درختيم (انا و علي من شجره واحده ) و باز فرموده : (انت مني بمنزله هارون من موسي ) و نيز : (انا مدينه العلم و علي بابها) همانا من شهر علمم و علي در آن است . و خطاب به مولي فرمود : (انت اخي و وصيي و وارثي ) تو برادر من و وصي و وارث مني . در فرازي از دعاي ندبه پيامبر خطاب به علي مي فرمايد (لو لا انت يا علي لم يعرف المومنون بعدي ) اي علي اگر تو نبودي مردم پس از من مومنان را نمي شناختند.
در زيارت مطلقه مي خوانيم ((السالم علي ميزان الاعمال )) علي ميزان و معيار اعمال است . امام صادق (ع ) در زيارت جدش عرضه مي دارد درود بر تقسيم كننده بهشت و جهنم درود بر نعمت الهي بر نيكان :
((السلام علي قسيم الجنه و النار السلام علي نعمه الله علي الابرار))
محبت علي عامل رسيدن به كمال
در دواير مختلف هستي هر شعاعي به دور محوري مي چرخد و هر پديده اي حول قطب وجودي كه وابسته به اوست دور مي زند. امام معصوم محور هستي قطب عالم وجود تكيه گاه آفرينش واسطه فيض الهي به جهان هستي و نگهدارنده كائنات باذن الله است . در اين راستا محبت و ولايت علي (ع ) مربي همه موجودات هدايتگر آنان به سوي كمال و سبب دوام و قوام تمامي پديده ها از جمال تا انسان است . پيامبر خدا (ص ) در اين رابطه بيان زيبايي مي فرمايد :
حب علي حسنه لا تضرمعها سيئه (بحار ج 9 ص 401 )
محبت علي (ع ) حسنه اي است كه با وجود آن هيچ گناهي به انسان صدمه نمي رساند.
بر اين معنا اگر محبت علي (ع ) كه نمونه كامل انسانيت و طاعت و عبوديت و اخلاق است از روي صدق و راستي باشد مانع ارتكاب گناه مي گردد. مانند واكسني كه مصونيت ايجاد مي كند و نمي گذارد بيماري در شخص واكسينه شده راه يابد. محبت پيشوايي مانند علي (ع ) كه نمونه تقوا و پرهيزكاري است آدمي راشيفته رفتار علي (ع ) مي كند. فكر گناه را از سر او بدر مي برد البته به شرطي كه محبتش صادقانه باشد. كسي كه علي (ع ) را بشناسد تقواي او را بشناسد سوزوگداز عارفانه او را ناله نيمه شبهايش را و ساده زيستي و كار و تلاش همه جانبه اش را بداند محال است بر خلاف فرمان او كه هميشه امر به تقوي و درستي مي كرد عمل كند. يعني هر محبي به خواسته محبوبش احترام مي گذارد و فرمان او را گرامي مي دارد. فرمانبرداري از محبوب لازمه محبت صادق است .
پس محب واقعي علي واله و حيران علي و عاشق و جانباز علي رهرو راستين علي است .

1 ـ بنيانگذار جمهوري اسلامي حضرت امام خميني (ره ) در وصيتنامه الهي سياسي خود مي فرمايند :
ما مفتخريم كه كتاب نهج البلاغه كه بعد از قرآن بزرگترين دستور زندگي مادي و معنوي و بالاترين كتاب رهايي بخش بشر است و دستورات معنوي و حكومتي آن بالاترين راه نجات است از امام معصوم ماست . (1 )
و در پيام ديگري آن را شفاي دردهاي فردي و اجتماعي دانسته و آن را اقيانوسي معرفي مي نمايد كه هر دانشمندي در آن فرو رود غرق مي شود . (2 )
2 ـ مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه (مدظله العالي ) مي فرمايد :
نهج البلاغه گنجينه عظيمي است كه به اين سادگي حتي به موجوديت آن نمي شود دست يافت و آن را فهميد و بعد از اينكه چنين موجودي را شناختيم نوبت كار اصلي يعني بهره برداري است . ما هنوز موجوديت نهج البلاغه را هم نشناخته ايم البته بسياري از منابع غني اسلامي نيز همين وضعيت را دارند اما نهج البلاغه با رتبه و پايه والايي كه دارد در حقيقت يك استثنا است كه بايد به صورت يك گنجينه استثنائي با آن برخورد كرد.
اين كتاب وقتي در كنار قرآن قرار گيرد يقينا تالي قرآن است يعني ما ديگر كتابي نداريم كه داراي اين حد از اعتبار و جامعيت و قدمت باشد لذا احياي نهج البلاغه تنها وظيفه شيعيان نيست بلكه وظيفه همه مسلمانان است همه مسلمانان به عنوان احياي يك ميراث بي نظير اسلامي بايد نهج البلاغه را زنده كنند. و اين احيا نه فقط به معناي كثرت چاپ ـ كه خوب زياد هم چاپ شده ـ بلكه به معناي تحقيق در آن است همچنانكه روي قرآن كريم تحقيق شده تفسيرهاي زيادي نوشته شده است روي نهج البلاغه هم بايد اين تحقيقات انجام گيرد همان طوري كه قرآن خوانده مي شود نهج البلاغه هم بايد خوانده شود چون تالي قرآن است همان طوري كه مسلمانها خودشان را موظف مي دانند كه با قرآن انس پيدا كنند و ندانستن قرآن را براي خود نقص مي شمارند ندانستن نهج البلاغه هم بايد نقص به حساب بيايد.
نكته ديگري كه در اينجا فوق العاده مهم است و به نظر من تكليف همه ما است اين است كه ما موقعيت صدور اين سخنان و احوال گوينده آنها را به خوبي بشناسيم و بدانيم كه اين آگاهي و شناخت براي درمان بسياري از بيماري هاي جامعه ما شفايي عاجل است زيرا وقتي گوينده اين سخن ها را مورد مطالعه قرار مي دهيم مي بينيم يك انسان عادي نيست بلكه دو خصوصيت دارد كه سخن او را به اهميت فوق العاده اي مي رساند. آن دو خصوصيت حكمت و حاكميت اوست علي (ع ) اولا يك حكيم است از آن كساني كه « يوتي الحكمه من يشا » . حكمت الهي به او داده شده جهان و انسان و حقايق آفرينش و دقايق هستي را مي شناسد حكيم يعني به حقايق جهان واقف است حالا به عقيده كساني كه او را امام معصوم مي دانند به الهام من الله و به عقيده آنهايي كه او را معصوم نمي دانند به تعليم از پيغمبر و از اسلام . بهرحال در اينكه يك انسان بصير و حكيمي است از نوع حكمت پيغمبران كه به حقايق آفرينش و آنچه در گنجينه هاي خداوند است آشنا است كسي ترديد ندارد.
در آئينه نهج البلاغه نگاه كنيد و ببينيد شما از وضع كنوني خودتان چه چيزي را مي بينيد كدام درد و خطر را مي بينيد كدام هشدار متوجه ماست درمانش در نهج البلاغه موجود است امروز بسيار لازم است كه محققان نهج البلاغه را از اين جهات تفسير كنند . (3 )
3 ـ سيدرضي (ره ) :
او كه خود همت به جمع آوري اين اثر سترگ گماشته و با نهج البلاغه جاودانه شده و همچون قطره اي كه خود دريا شده مي نويسد : جويندگان و سود برندگان از آن زياد است و اين به دليل گران سنگي و قدر و منزلت اين كتاب در فراهم داشتن شگفتي هاي سخن وري و زبان آوري اوست . (4 )
4 ـ مرحوم ملا صالح روغني قزوني (ره ) :
يكي از شارحان بزرگ فارسي نهج البلاغه مرحوم ملا صالح روغني قزوني (ره ) است كه در عهد شاه عباس دوم سليمان صفوي مي زيسته و از مترجمان زبردست عصر خويش بوده و ترجمه ها و شرح هاي او بر كتب مهمي چون نهج البلاغه صحيفه سجاديه و مثنوي رومي در دربار صفوي مقبوليت تام داشته است . وي از شاگردان حكيم متبحر « ميرداماد » مي باشد(5 ) مهم ترين اثر وي شرح نهج البلاغه به فارسي است كه به گفته مرحوم شيخ آقا بزرگ تهراني از سودمندترين و مفيدترين شرح هاي نهج البلاغه است (6 ) كه البته چاپ هم شده است . ايشان نهج البلاغه را جامع و عديم المثل و فوق طاقت بشري دانسته است . (7 )
5 ـ حجه الاسلام و المسلمين استاد علي دواني :
ايشان كه امروزه از رجال شرح حال نويس مهم به شمار مي رود و تاليفات متعددي در آثار و احوال دانشمندان دارد برآنند كه نهج البلاغه خود بهترين وسيله شناخت امام متقين علي است . دانشمندان معتقدند كه پس از قرآن دنياي اسلام كتابي از لحاظ ابعاد و ارزشهاي اسلامي همچون نهج البلاغه در اختيار ندارند . (8 )
گروهي ديگر نيز نهج البلاغه را به عنوان برگزيده سخنان مولا بيان گر اسلام راستين و ترجمان وحي خدا و برگدان شيوايي قرآن مي دانند (9 ) و منشا اين دفتر حكمت را نيز قرآن دانسته اند لذا همه حكمت ها و دستورات مندرج در آن را ملهم از قرآن و رسول خدا (ص ) دانسته اند . (10 )
6 ـ سيدرضي (ره ) باز هم مي نويسد :
بعد از قرآن و بيانات پيامبر اكرم (ص ) هر كلام و خطبه و مقاله اي را كه خواندم و شنيدم توانستم با آن رقابت كنم و بهتر از آن يا همانندش را بگويم مگر كلمات اميرالمومنين علي ع را كه هرچه كوشيدم توانايي رقابت با آن را در خود نيافتم . (11 )
7 ـ مرحوم آيه الله حاج ميرزا علي آقا شيرازي :
عارف بزرگوار مرحوم آيه الله حاج ميرزا علي آقا شيرازي (ره ) كه در زمان خود اسوه علم و تفوا بوده و امروزه براي آشنايان با معارف اسلامي نامي آشناست از استادان و غواصان درياي بي كران نهج البلاغه بوده است . استاد شهيد مطهري كه خود نهج البلاغه شناس مهمي است در مكتب اين دانشور زانوي تعلم بر زمين زده و با عالم شگفت كتاب حكمت آميز علي (ع ) آشنا شده است . وي مي گويد : او(آيه الله حاج ميرزا علي آقا شيرازي ) يك نهج البلاغه مجسم بود مواعظ نهج البلاغه در اعماق جانش فرو رفته بود. براي من محسوس بود كه روح اين مرد با روح اميرالمومنين (ع ) پيوند خورده و متصل شده است . (12 )
جالب اين كه آشنايي و پيوند اين عارف با نهج البلاغه از طريق مرحوم شهيد مدرس بوده است . به گفته ميرزا علي آقا شيرازي مدرس نخستين كسي بوده كه تدريس نهج البلاغه را در حوزه هاي علميه رسمي كرد و اين كتاب گرانسنگ را متن درسي براي تعليم قرار داد . (13 )