ث به انگيزه برپايي پانزدهمين نمايشگاه فرش دستباف ايران
مجيد زندي
پانزدهمين نمايشگاه تخصصي ـ صادراتي فروش دستباف ايران كه
امسال با شعار « هدفمند كردن توليد با نياز مشتري » همانند سالهاي گذشته
در هفته اول شهريور ما برگزار شد. ديروز در حالي به كار خود پايان داد كه
حل مشكلات صنعت فرش دستباف ايران را هم يكسال ديگر به تاخير
انداخت تا سال ديگر و شهريوري ديگر اين مشكلات و نگراني ها يكبار ديگر
در سخنراني مسئولان مطرح و اميدها هم به سال آينده حواله شود!
اما اين چرخه معيوب سخنراني و رهاسازي يكساله , تكرار و مكرراتي
است كه متاسفانه همه ساله در چنين نمايشگاه هايي درباره آن فراوان سخن
گفته مي شود اما مشكل اين است كه هيچگاه در حل آن سختكوش نيستيم و
در حداقل انتظار اينكه هنوز نتوانسته ايم در داخل از توليد كننده واقعي
حمايت كنيم و بافت فرش را برايش واقعا سود آور سازيم و در سطح
بين الملل هم مطالعه علمي مدون و دقيقي درباره بازارهاي هدف و ذائقه
مصرف كنندگان انجام نداده ايم و همه حركت ها به صورت سنتي ادامه دارد.
متاسفانه در اين گير و دار ما هم براي ماندن در بازار و رقابت با رقبايي
همچون پاكستان و هند , از كيفيت مي زنيم و چون فرش ايران در دنيا در
گذشته به خوشنامي و با كيفيتي مشهور بوده اين اشتباه استراتژيك
توليدكنندگان اثرات منفي تصاعدي فراواني به صنعت فرش ايران وارد
مي سازد و توليدكنندگان ما با مصرف مواد نامرغوب فرشي را توليد مي كنند
كه اصلا مشتري ندارد و اين نبود مشتري بايد به معني « مرگ » فرش دستباف
مطرح باشد.
وقتي كه توليد كنندگان ما پشم مرغوب را كه بايد قيمت خوب بابت آن
پرداخت كنند بخاطر مشكلات معيشتي و سود خواهي بيشتر كنار ميگذارند و
يا رنگرزي گياهي را كنار مي گذارند و به سراغ پشم دباغي و رنگ شيميايي
مي روند تا قيمت تمام شده را كاهش دهند اما نمي دانند با اين كارها اگر چه
قيمت تمام شده 5 درصد كاهش مي يابد اما با آبروي فرش دستباف ايران
بازي مي شود ديگر چه انتظاري از صادر كننده داريم
اين هزينه تمام شده امروزه , حتي به سمت طراحي فرش ايران هم نفوذ
كرده و توليد كنندگان براي اينكه هزينه طراحي جديد پرداخت نكنند به
سمت كپي كاري پيش ميروند و خلق طرح هاي جديد در ايران رو به ضعف
مي ورد كه اين مساله نيز آفتي براي فرش ايران شده است .
در چنين شرايطي بايد اذعان كرد كه ريل حركت توليد فرش دستباف
ايران دچار مشكلات و موانعي است كه پانزدهمين نمايشگاه فرش دستباف
ايران فرصت مناسبي براي پيگيري بخشي از اين ضعف ها به نظر مي رسد.
امسال در پانزدهمين نمايشگاه تخصصي ـ صادراتي فرش دستباف ايران
386 غرفه دار در 18 سالن و در فضايي به وسعت 20 هزار متر مربع نفيس
ترين فرش هاي ايران را به تماشاي عموم خصوصا صادر كنندگان فرش
گذاشتند . نمايشگاه امسال از نظر تعداد غرفه داران 40 درصد و مساحت
غرفه ها هم 18 درصد نسبت به سال گذشته افزايش داشته است .
امروزه افزايش هزينه هاي توليد قالي در ايران يكي از عمده مشكلات
بخش توليد و صادرات محسوب مي شود كه در سطح كلان كمتر به آن توجه
ميشود در حاليكه رونق توليد و بازرگاني فعال به كاهش هزينه هاي توليد در
هر بخش است .
اختصاصا در مورد توليد قالي مثالي مي تواند مايه نگراني جدي در
كشور ما محسوب شود كه بدانيم هم اكنون در كشوري همانند هندوستان هر
كيلو قالي صادراتي با صرف هزينه 3 يورو بافته مي شود و اگر وزن هر متر
مربع فرش را هم 3,5 كيلو محاسبه كنيم در خواهيم يافت كه هر متر فرش
هندي تنها با 11 يورو بافته ميشود كه با مقايسه با پول خودمان حدود 15
هزار تومان است ولي ما در ايران اين فرش را نمي توانيم بامتري 100 هزار
تومان هم ببافيم و روانه بازار كنيم . در حاليكه مي دانيم مزيت نسبي توليد در
دوران حساس بازاريابي چيزي جز كاهش هزينه ها و قيمت تمام شده براي
رقابت با ساير كشورها نيست .
وقتي كه براي تهيه گزارش به نمايشگاه پانزدهم وارد شدم شاهد جنب و
جوش شديدي را از فعالان اين عرصه از جابجا كنندگان فرش گرفته تا صادر
كنندگان , توليد كنندگان , رفوگران , رنگ رزان , طراحان فرش و... بودم كه
بعضا حتي آدمي را تا سياه چادر بختياري و بافندگان فرش عشايري و رنگ
رزان سنتي در دورترين روستاهاي كشور مي برند.
در ميان نقش هاي متعدد و رنگهاي گوناگون قالي دستباف ايراني آقاي
حسين صفوي از توليد كنندگان فرش دستباف در سالن 25 نمايشگاه
مخصوص فرش مناطق درباره مشكلات توليد فرش دستباف به گزارشگر ما
گفت : با توجه به اينكه بيشتر توليد كنندگان فرش دستباف كشور روستائيان
هستند , همانند بسياري ديگر از مسايل روستائيان با مشكل فراوان روبروست
به حدي كه فعالان اين بخش فقط بخاطر حداقل درآمدهاي آن و پرشدن
وقت خانمها و دختران به اين كار سخت مبادرت مي كنند.
وي گفت : در كشور ما هر وقت كارها از دست همه خارج شد و
روستائيان به شهرها مهاجرت كردند و بافت فرش از رونق افتاد آنوقت
دولت به فكر حل موضوعي مي افتد كه ديگر وجود ندارد!
وي افزود : ممكن است دولت بخواهد كاري كند اما در مسير
تصميم گيري كلان در تهران تا اجرا در دورترين نقاط كشور مفاسد زيادي
وجود دارد كه حق توليد كننده فرش را ضايع مي كند و سود واقعي به دستش
نمي رسد. آقاي صفوي كه در استان اصفهان كارگاه فرش بافي دارد با اشاره به
تبليغ فراوان فرش ماشيني در راديو تلويزيون ادامه داد : اين تبليغ آنقدر
درباره فرش ماشيني فراوان و به انواع و اقسام روشها انجام مي شود كه نسل
جوان ديگر ارتباطي عاطفي با فرش دستباف ندارد كه زماني جزو هويت
اصلي و رمز تشكيل زندگي دختران و پسران ايران بود.
اين توليد كننده فرش دستباف از دولت درخواست كرد در هنگام ارائه
تسهيلات بانكي دقت بيشتري صورت دهد تا توليد كنندگان واقعي فرش
بخاطر وجود فساد اداري از اين امكانات محروم نشوند و بودجه هاي ملي
خارج از چارچوب تعيين شده مصرف نگردد.
آقاي مير ابوطالبي از جمله صادر كنندگان فرش ايران كه حدود 17 سال
راهم در كشور آلمان به بازاريابي فرش ايراني مشغول هم است در حاليكه از
فعاليت رو به گسترش رقباي فرش ايران همانند هند , پاكستان و چين غبطه
مي خورد به گزارشگر ما گفت : نگاه سنتي به صادرات فرش در كشور باعث
شده كه نگاه خود را به بازار دو ـ سه كشور همچون آلمان محدود كنيم و از
علايق ساير مردم در كشورهاي جهان بي تفاوت باشيم .
وي گفت : فرش دستباف ايران نماد فرهنگ , مدنيت و تمدن كهن ايران
هم هست كه بايد در صادرات آن نگاه جهاني داشت و بازار همه كشورها را
مورد توجه قرار داد.
وي با اشاره به كاهش صادرات فرش ايران در دو سال گذشته گفت : تنها
در سال گذشته ميلادي صادرات فرش دستباف ايران از 536 ميليون دلار
سال پيش از آن به 447 ميليون دلار كاهش يافته است . كه علاوه بر كاهش
قدرت خريد مردم در كشورهاي اروپايي و آمريكايي , به صنعت ساختاري
توليد و صادرات فرش دستباف , هم بازمي گردد.
وي گفت : دولت از صادركنندگان فقط در امر ملي انتظار دارد اما خودش
براي فراهم كردن زمينه هاي اين كار طرح ملي ندارد و چون نتوانسته ايم
داشتن فرش دستباف را حتي در كشورهاي توسعه يافته بعنوان يك ضرورت
آرامش محيطي براي مردم آن كشورها جا بيندازيم , با بروز مشكلات اولين
كالاهايي كه خريد آن در كشورها كاهش مي يابد فرش دستباف است .
وي گفت : همين تفكر منفي موجود در دستگاههاي دولتي باعث شده كه
فكر مي كنند هر قدر فرش را بيشتر روانه بازارهاي خارجي كنند همه به فروش
خواهد رفت در حاليكه تا عطش و تغيير ذائقه ايجاد نشود صادرات هم
فايده اي براي صادركننده نخواهد داشت .
آقاي مير ابوطالبي در اين عرصه با اشاره به وظايف دستگاههاي دولتي
ادامه داد : دولت در داخل علاوه بر سرمايه گذاري براي كشف نمونه هاي بديع
فرش دستباف ايران و تبليغ بين المللي آن بايد به كمك صادركنندگان بشتابد.
وي گفت : در چنين شرايطي گاهي مجبور مي شويم اعلام كنيم ما بعضا
حمايت ها را نمي خواهيم فقط از كارشكني پرهيز كنند تا فرش ايران به
خوشنامي گذشته خود دست يابد.
درون يكي از سالن ها , بافت فرش توسط نابينايان و معلولان از جلوه هاي
ديگر نمايشگاه است , افراد با اراده اي كه عليرغم مشكلات جسمي هنر فرش
بافي را به زيباترين شيوه اي آموخته اند و چشمان بازديدكنندگان را مقهور
اراده خود ساخته اند.
خانم نسرين جليلي مدرس موزه فرش ايران كه شش سال اختصاصا به
كارآموزان نابينا آموزش فرش بافي داده به گزارشگر ما گفت : اين افراد شش
نفر هستند كه قبلا قاليبافي كرده اند كه از طريق نقشه خوان يا كامپيوتر و
دستگاه كار مي كردند كه بيشتر هم پرچم مي بافتند , چون حتما بايد فردي بينا
كنار آنها مي ماند و نخ ها را به آنها تحويل مي داد و از طريق كامپيوتر هم به
آنها شمارش گره ها را اعلام مي كردند اما من متوجه شدم اين روش هم پر
هزينه است و هم افراد به مهره اي از دستگاه ماشيني تبديل مي شدند كه عشق
و روح فرشباف دخالتي در كار ندارد.
اين مدرس موزه فرش ايران ادامه داد : من براي كمك به اين افراد روشي
را ابداع كردم كه به صورت اختراع هم ثبت شده و مخصوص افراد نابينا
است كه نقشه قالي را به صورت خط بريل (خط مخصوص نابينايان )
درآوردم بعد رنگ نخ ها را كدگذاري كردم كه روي هر نخ برچسب رنگ با
خط بريل مشخص شده و نقشه ها هم روي پلاستيك هاي فشرده با خط بريل
تهيه شده كه به مرور با لمس پي در پي پاك نمي شود.
وي افزود : شاگرد وقتي خط بديل را لمس مي كند مي داند كه طبق نقشه
چند گره و در چه رنگي بايد استفاده شود.
خانم طيبه مظفري از هنرجويان روشندل فرش هم در اين باره توضيح
داد : من خوشحالم از اينكه چون فرش بافي را دوست داشتم به آن هم رسيدم
چون مي توانم از لحظات عمرم به بهترين نحوي استفاده كنم و حتي
مي توانم به كارآموزان ديگر اين هنر را با اين روش جديد آموزش دهم .
وي ادامه داد : چون مجموع نقشه قالي در يك برگه جاي نمي گيرد من
اين نقشه را در شش صفحه پلاستيكي بريل نوشتم كه در هر صفحه 23 « رج »
جاي داده مي شود ولي در نهايت هنگام بافت از حس خود استفاده مي كنيم .
وي بافت فرش را مايه آرامش براي خود معرفي كرد و افزود : وقتي ذهنم
را براي بافت طرح قالي متمركز مي كنم با پر كردن تمام اوقات فراغت به
موضوعات ديگري فكر نمي كنم كه همين مساله پرمزيت ترين كار براي من
محسوب مي شود.
خانم زهره اعتضاد از نوابغ هنر فرش بافي كشور كه با دو پاي خود فرش
مي بافد هم در اين نمايشگاه حضور داشته و به گزارشگر ما گفت : هنر اصيل
فرش بافي هنري است كه به آدمي صبر و حوصله هم مي دهد و براي آدمي
خلوتي ايجاد مي كند كه مايل نيستم آن را با هيچ چيز ديگري عوض كنم
ضمن آنكه آدمي از دستاورد خود با فرش ارتباط حسي پيدا مي كند و به
سرنوشت آن حساسيت نشان مي دهد.
وي ادامه داد : من تاكنون هيچ يك از آثار هنري خود را كه با پا هم انجام
داده ام براي فروش نگذاشتم زيرا كار خود را صرفا بخاطر علاقه ذاتي انجام
مي دهم و نمي توانم براي آن قيمتي تعيين كنم .
دكتر سيد جلال الدين بصام مديرعامل شركت سهامي فرش ايران هم
اينبار در حاشيه نمايشگاه در گفت و گو با گزارشگر ما خارج از عرف معمول
بيان عملكردها به دلنگراني هاي موجود درباره سرگذشت فرش دستباف ايران
پاسخ گفت و اظهار داشت : وجود اطلاعات غلط در جامعه باعث نگراني
مردم از وضعيت توليد و بازرگاني فرش دستباف ايران شده است تا حدي كه
خود مسئولان به اين نگراني ها دامن مي زنند زيرا گاهي اعلام مي شود كه سهم
ايران از تجارت جهاني فرش 31 درصد شده و آن را با زماني مقايسه
مي كنند كه 50 درصد بود . بعد همانها آمدند و گفتند اين سهم به 27 و حتي
به 20 درصد نزول كرده كه آخرين آماري كه در اختيار داريم اعلام سهم 19
درصدي بوده كه مربوط به سال 2004 ميلادي است .
وي افزود : به عنوان يك مسئول حوزه فرش دستباف ايراني به اين
موضوع حساس شدم و مايل شدم بدانم چرا سهم ايران تا اين حد كاهش
پيدا كرده است در حاليكه اين كاهش سهم را خودم وقتي در نمايشگاه فرش
آلمان شركت كردم نديدم يعني وقتي كه مي گوئيم سهم ايران كم شده اين
سخن به آن معناست كه سهم رقباي ما افزايش يافته است .
آقاي بصام ادامه داد : با پژوهشي كه انجام دادم متوجه شدم كه ما دو
مقوله فرش و قالي را با هم مخلوط كرده ايم در زمينه فرش آمار 19 درصد در
سال 2004 ميلادي درست است در حاليكه فرش شامل هر نوع زيراندازي
است كه با دست بافته شده باشد اين مي تواند قالي پرزدار يا موكت دست
باف يا گبه , گليم , زيرانداز جديد به نام « دوري » كه اختصاصا در چين و هند
بافته مي شود و يا حتي صنايع دستي جديد ديگري كه در پاكستان بافته
مي شود باشد كه در ايران نه در گذشته و نه در زمان حال توليد نمي شود و
طبيعتا نبايد انتظار داشته باشيم آنها هم در شمار قالي محسوب شود كه
جريان اصلي صادرات فرش است .
آقاي بصام ادامه داد : به دنبال آن صادرات قالي در دنيا را مورد مطالعه
قرار داديم به اين معني كه قالي يك شماره تعرفه صادراتي مجزايي دارد كه
در جهان عرضه مي شود و سهم ايران از توليد اين قالي در كل جهان در سال
2004 ميلادي با درآمد 526 هزار دلار , 44 درصد بوده است و رتبه اول را
هم داشته بوديم و پاكستان با حدود 260 ميليون دلار با سهم 20 درصدي با
فاصله زياد پس از ما قرار داشته است .
مدير عامل شركت سهامي فرش دستباف ايران ادامه داد : اگر ما بخواهيم
سهم كنوني خود را با سهم سال 1360 شمسي مقايسه كنيم بخوبي مشخص
است كه در آن دوران دنيا فقط قالي را مي شناخت و مصنوعات جديد حتي
گبه در آن زمان اصلا مطرح نبوده و اين روندي كه ما مقايسه مي كنيم قالي
است كه در آن سال سهم 48 درصدي جهان را داشتيم در حاليكه اين سالها
چيزهايي به آن اضافه مي كنيم و با كاهش سهم فقط تبليغ نگراني مي كنيم .
آقاي بصام افزود : در چنين شرايطي در بخش قالي ايران كماكان رتبه اول
سهم صادرات را در سطح جهان در اختيار دارد و البته بايد حواسمان جمع
باشد كه رقيب دوم ما پاكستان با زيركي هاي خاصي قصد دارد خود را به ما
برساند و تا 7 سال پيش كه اصلا پاكستان رتبه پنجم و ششم را هم در اختيار
نداشت اكنون با طرحهاي جديد بازاريابي و معرفي فرش هاي جديد , خود را
به رتبه دوم برساند و ما اگر دست روي دست بگذاريم اين نگراني بايد براي
آينده ما باشد.
وي ادامه داد در 15 سال پيش كه ما يكه تاز عرصه صادرات قالي بوديم
در تمام دنيا قالي با نام ايران شناخته مي شد و عده اي مي آمدند تقليد
مي كردند و الان در چهار ـ پنج سال است كه خطر جديدي براي ما ايجاد
شده كه مثلا پاكستان با طرح جديدي به نام « طرح چوب » كه از طرحهاي
بسيار قديم ايران است , در مقياس انبوه وارد بازارهاي بين المللي كرده و
حتي ذائقه بازار را به سمت خودشان تغيير داده اند.
وي افزود : الاذن بازار دنيا دو چيز را مي شناسد : طرح هاي قالي ايراني و
طرحهاي چوب پاكستاني , طبيعتا اين تفاوت ذائقه به ضرر ما است و حتي
توليد كنندگان ايراني هم به اين سمت علاقمند شدند و از طرحهاي پاكستان
تقليد مي كنند كه عمده نگراني ما همين تقليد از طرح هاي پاكستان است .
وي ادامه داد : يك موقعي ما مرجع طرحهاي نوين بوديم اما اكنون
خودمان در رقابت اقتصادي به تقليد افتاديم و اين كار نمي تواند نيازهاي
جديد را به سمت ايران جلب كند.
مدير عامل شركت سهامي فرش ايران درباره افت فعاليت طراحي فرش
در كشور هم گفت : ما اخيرا جشنواره هنري باغ گره را برگزار كرديم كه در آن
از طراحان فرش دعوت كرديم در مسابقه شركت كننده تا ما طرح هاي آنها را
خريداري نمائيم .
وي افزود : متاسفانه در آن جشنواره متوجه شديم برخي از طراحان
كشور به سمت طراحي براي فرش ماشيني علاقمند شده اند كه خطر جديدي
است كه صنعت فرش دستباف ما را تهديد مي كند.
وي ادامه داد : يكي از مزيت هاي قالي دستباف ايراني عمر بيشتر از 100
ساله آن است كه بايد قالي نو را به مردم ايران بفروشيم و در خانه هاي مردم
كهنه شود و پس از 10 تا 15 سال آنها را در قالب قالي كهنه صادر كنيم كه
ارزش اقتصادي بسيار زيادي دارد. در حاليكه قالي هاي هندي و پاكستاني
بخاطر مواد بكاررفته و نوع بافت از دوام كمتري برخوردار است .
در چنين شرايطي كه بيكاري در كشور ما فراوان است اگر واقعا به
اعتلاي نام فرش دستباف فكر مي كنيم يا به امرار معاش زنان و مردان
روستايي مناطق سردسير فكر مي كنيم كه حداقل در شش ماهه دوم سال در
مناطق پربرف كشور كار ديگري جز در خانه ماندن و فرش بافتن ندارند ,
وظايف سنگيني در قبال فرش دستباف داريم .
در اين راه بايد كميسيوني از اتحاديه هاي صادر كنندگان , اتحاديه توليد
كنندگان فرش و حتي بازاريابان فرش ايراني تشكيل شود و مركز ملي فرش به
عنوان نماينده دولت در جلسات ماهانه اين اتحاديه ها شركت كنند تا بتوانند
مشكلات را در تمامي مراحل از توليد تا بازاريابي بررسي و خودشان هم
قدرت تصميم گيري داشته باشند.
در شرايطي كه بيكاري در كشور ما به معضلي ملي تبديل شده و
مي دانيم امرار معاش زنان و مردان روستاهاي سردسير و پر برف در شش
ماهه فصل سرما به بافت فرش محدود است و در نهايت اگر واقعا به اعتلاي
نام و نشان فرش دستباف ايران مي انديشيم وظايف سنگيني در كمك به
حل معضل پيش روي اين صنعت و هنر داريم .
آقاي صفوي توليد كننده فرش دستباف : متاسفانه تبليغات شديد فرش
ماشيني از صدا و سيما , ارتباط عاطفي دختران و پسران ايران را نسبت به
فرش دستباف نابود كرده است .
دكتر بصام مدير عامل شركت سهامي فرش ايران : در حاليكه تاكنون
كشورهاي رقيب , از نمونه طرح هاي فرش دستباف ايران استفاده
مي كردند هم اكنون برخي از توليد كنندگان ما به تقليد از طرح هاي آنها
روآوردند كه براي صنعت فرش دستباف ايران بسيار خطرناك است .
