تهيه كننده : محمد باقر انصاري
پيش گفتار
در تاريخ 11 خردادماه 1385 جهت شركت و سخنراني در كنفرانسي در
ورشو به لهستان سفر كردم . اين كنفرانس , سه روزه و موضوع آن بزرگداشت
هشتادمين سالگرد تاسيس جامعه اسلامي در لهستان بود. دعوت كننده
مفتي لهستان آقاي توماس ميسكويچ بود كه از طريق سفارت جمهوري
اسلامي ايران در ورشو پي گيري شده بود. قبل از سفر مقاله اي در خصوص
نهضت هاي اسلامي , تهديدها و فرصت ها براي ارائه در كنفرانس تهيه نمودم
كه متن آن به زبان فارسي , پيوست اين مقاله خواهد بود.
اين كنفرانس رسمي بود كه برخي از مقامات كشور لهستان , بويژه رئيس
پارلمان ملي آن آقاي مارك يورك , همكاري خوبي در برگزاري و حضور در
آن داشتند. برگزار كننده اين كنفرانس مفتي يا رئيس جامعه اسلامي لهستان
آقاي ميسكويچ بود. وي كه جواني بسيار با نشاط و فعال و از موقعيت و
احترام خوبي در سطح جامعه اسلامي و مقامات دولتي برخوردار است
تحصيلات علوم ديني خود را در مصر , سودان و عربستان سعودي گذرانده
است . ارتباط او با سفارت جمهوري اسلامي ايران بسيار نزديك و صميمي و
علاقمند به سفر به ايران و ديدار با مقامات روحاني كشورمان است .
طي اين سفر پنج روزه به كشور لهستان و قبل و بعد از آن پژوهشي در اوضاع
مسلمانان آن منطقه انجام دادم كه بخشي از آن را كه ممكن است براي
خوانندگان اين روزنامه مفيد باشد ذيلا مي آورم .
شبه جزيره كريمه و طلوع و افول تمدن اسلامي در آن
و در Crimee و در زبان فرانسه Crimea شبه جزيره كريمه كه به زبان انگليسي
مآخذ اسلامي القرم يا القريم ناميده مي شود در شمال درياي سياه , در
اوكراين فعلي قرار دارد . اين شبه جزيره كه حدود 25900 كيلومتر مساحت
دارد در پايان قرن چهاردهم ميلادي پايگاه تمدن اسلامي بوده كه توسط قوم
تاتار بنيان گزاري شده و دامنه آن بتدريج درمناطقي ازشمال غربي اين جزيره
نيز گسترش يافته بود.
تاتار يا تتار و يا تتر نامي است كه به برخي از قبائل آسياي مركزي اطلاق
شده و شمول آن در طول تاريخ تغيير كرده است . اصولا تاتار نام قبيله اي از
مغول بوده كه از قرن پنجم ميلادي به بعد درمغولستان شرقي و منچوري
غربي مستقر شدند . در اوائل قرن 13 م در شرح كشورگشائي هاي مغول
مهاجمين فاتح را همه جا (اعم از چين , عالم اسلام , روسيه , و اروپاي
غربي ) تاتار مي خواندند. اما بعد از زمان چنگيزخان عنوان مغول جايگزين
تاتار گرديد.
مغول كه سكنه مغولستان در شمال چين بودند با كشور گشائي هائي كه در
غرب اين كشور داشتند در سال 1206 م . امپراطوري بزرگي را به دست
چنگيز خان در آسياي ميانه تشكيل دادند و بتدريج تا روسيه و از آنجا تا
لهستان و بلغارستان پيشروي كردند و دامنه حكومت خود را تا سال 1240
م . (638 ه ـ ق ) در اين سرزمين ها گسترش دادند .
بعدها پس از فروپاشي امپراطوري چنگيزخان مردمي كه دولت اردوي زرين
را تشكيل دادند به نام تاتار خوانده شدند . آنها در قرن 15 ميلادي در شبه
جزيره كريمه حكومت مستقل اسلامي تشكيل دادند. اين حكومت بين
سالهاي 1392 تا 1430 م . به اوج قدرت خود رسيده بود . از سال 1478 م .
آنها دست نشانده سلاطين عثماني شدند كه اين وضعيت 300 سال بطول
انجاميد. خانهاي تاتار كه پايتخت آنها باغچه سراي بود حكمرانان
نيرومندي بودند كه نفوذ خود را در روسيه , اوكراين و لهستان توسعه دادند و
از تزارهاي روسيه باج مي گرفتند.
روس ها نخستين بار در سال 1736 به كريمه تاختند . در سال 1774 كاترين
دوم , تزار روسيه , عثماني ها را واداركرد تا استقلال خان نشين كريمه را به
رسميت بشناسد , و در سال 1783 آنرا به خاك روسيه منضم كرد . بموجب
پيمان ياسي (1792 ) مالكيت روسيه بر كريمه برسميت شناخته شد . از آن
پس بسياري از روس ها , اوكرايني ها , بلغارها , آلماني ها , ارمني ها , و
يوناني ها در آن سكني گزيدند و بسياري از تاتارها كه به زبان تركي تكلم
مي كردند به تركيه مهاجرت كردند.
به اين ترتيب تمدن اسلامي تاتاري در اين منطقه افول كرد. اوج اضمحلال
بين سالهاي 1853 CrimeanWar مسلمانان تاتار پس از جنگ معروف كريمه
تا 56 بود كه بين روسيه با دولتهاي عثماني , بريتانيا , فرانسه و ساردني رخ
داد.
پس از انقلاب بلشويكي 1917 دولت شوروي تاتارها را به عنوان يكي از
ملت هاي اتحاد شوروي شناخت . در سال 1939 جمعيت تاتارها بالغ بر
430000 , نفر بودكه عمده ترين آنها تاتارهاي ولگا در ناحيه قازان و سپس
تاتارهاي كريمه با جمعيتي بالغ بر 200,000 نفر بود . اغلب تاتارهاي ولگا
در تاتارستان سكني داده شدند.
بعد از جنگ جهاني دوم تاتارهاي كريمه كه متهم به همكاري با قواي
اشغالگر آلمان بودند در سال 1945 به ازبكستان كوچانده شدند و جمهوري
خود مختار آنها منحل گرديد و اين سرزمين به اوكراين ملحق شد. در سال
1956 تاتارهائي كه به ازبكستان منتقل شده بودند حقوق مدني خود را باز
يافتند اما ديگر به كريمه باز نگشتند. در طول اين دوران ممتد و پر فراز و
نشيب تاتارها در مناطق مختلف تا فنلاند پراكنده شدند.
وضعيت جامعه اسلامي لهستان
نخستين ورود مسلمانان تاتار به لهستان برمي گردد به دوران شكوفائي تمدن
اسلامي در شبه جزيره كريمه . در اين دوران 300 ساله , كه شرح آن اجمالا
گذشت , مسلمانان تاتار به نواحي غربي اين شبه جزيره كه امروزه اوكراين ,
بلاروس , ليتواني , لتوني واستوني ناميده مي شود مهاجرت كرده و حتي در
فنلاند نيز مسكن گزيدند. بنا براين سابقه ورود مسلمانان تاتار به خاك
لهستان حدود شش قرن قبل بوده است . اما حضور فعال آنها با هويت
اسلامي , كه نقش سازنده اي در جامعه لهستاني داشته , از سيصد سال قبل
به اين طرف بوده است . تمركز مسلمانان بيشتر در شرق لهستان كنوني , در
كه نزديك به مرز Kruszyniany و كروشينياني Bohoniki شهرهاي بوهونيكي
بلاروس هستند , بوده و گرچه امروزه از سكنه خالي شده اما هنوز قبرستان و
مسجد مسلمانان در اين در نقطه پابرجاست .
در دوران جنگهاي مداوم روسيه , فرانسه و انگليس و آلمان در منطقه , جمع
زيادي از اين مسلمانان به سرزمين ليتواني و اطراف آن مهاجرت كردند. در
آن دوران ليتواني و لهستان يك كشور محسوب مي شدند. آنها در اين
سرزمين در جنگ هائي كه روسيه و سوئد عليه آن داشتند با رشادت شركت
كرده و از اين كشور دفاع مي كردند. آنها برغم مسلمان بودن حتي درمواردي
در جنگ عليه دولت عثماني در كنار لهستاني ها قرار گرفتند و از كشور دفاع
كردند. از اينرو حكام وقت نسبت به آنها ذهنيت مثبتي پيدا كرده زمين هائي
در اختيارشان قرار مي دادند تا به كشاورزي و ساختمان سازي بپردازند. اين
ذهنيت مثبت در ميان مردم لهستان بجاي ماند كه تا امروز هم باقي و برقرار
است . لهذا در دو اجلاس برجسته و مهم كنفرانس , كه روز اول در ورشو و
روز دوم در شهر بيالستوك برگزار شد , برخي از مقامات دولتي حضوراو
برخي توسط پيام ارسالي از مسلمانان تاتار بخاطر اين سوابق قدر داني و
ستايش كردند.
آثار اسلامي كه در نمايشگاهي در كنار كنفرانس به نمايش گذاشته شده بود
اين حقيقت را نشان مي دهد كه مسلمانان در اين سرزمين داراي هويت
اسلامي پر رنگي بوده اند. كتاب هاي خطي , نامه ها و اسناد كه به زبان
لهستاني و با رسم الخط عربي از دير زمان به يادگار مانده حاكي از حضور
تمدن اسلامي در اين منطقه بوده است . بموجب برخي از اسناد تاريخي
تاتارها در لهستان قديم علاوه بر خدمات نظامي خدمات فرهنگي و سياسي
گسترده اي داشتند و چون به زبانهاي تركي و عربي مسلط بودند دست بكار
ترجمه متون از اين زبانها به زبان لهستاني شده و از وجود آنها به عنوان
هيئت هاي ديپلماتيك در تركيه و شبه جزيره كريمه استفاده مي شده . آنها به
مرور زمان به زبانهاي اسلاوي , روسي و ليتواني نيز مسلط شده بودند.
اولين اتحاديه بزرگ اسلامي در لهستان در سال 1935 م تشكيل شد كه 19
مجلس اسلامي شهري و روستائي را در بر مي گرفت . در همين سال دار
الافتا و منصب مفتي نيز تاسيس شد. هم اكنون اتحاديه , شش مجلس
اسلامي را در شهرها و روستاهاي بيالستوك , گدانسك , ورشو , بوهونيكي ,
كروشينياني و گوزيو در بر مي گيرد كه بيشترين جمعيت آنان در شهر
بيالستوك زندگي مي كنند.
كل جمعيت مسلمانان لهستان بموجب آمار سفارت ج .ا.ا حدود شش هزار
نفر است كه اكثريت قريب به اتفاق آنها را تاتارها تشكيل مي دهند. بخش
اندكي از اين آمار اختصاص به مسلمانان عرب زبان اغلب از كشورهاي
شمال آفريقا , تعدادي حدود يكصد خانوار ايراني و تعدادي مسلمان
لهستاني الاصل دارد . البته خود مسلمانان آمار خود را 30 هزار نفر مي دانند
كه ظاهرا مقصود آنها تاتارها در لهستان , اكراين , بلاروس و ليتواني
مي باشد.
اين مسلمانان در ورشو داراي يك مركز يا مسجد هستند كه در سالهاي اخير
آنرا خريداري و تاسيس كرده اند. اين مركز يك منزل بزرگ مسكوني بوده كه
حياط وسيعي داشته و در ادامه ساختمان سالن سرپوشيده اي در حياط
اضافه كرده اند كه نماز جمعه و مراسم را در آن برگزار مي كنند. امامت جمعه
به عهده يك روحاني مصري است . بموجب قرارداد با دانشگاه الازهر هر سه
سال يكبار يك روحاني بدين منظور اعزام مي شود.
حدود پانزده سال قبل مسجدي در شهر گدانسك با كمك سفارتخانه هاي
كشورهاي اسلامي بويژه تلاش سفارت ج .ا.ا افتتاح شد كه هم اكنون دائر
است و مفتي در آن به اقامه نماز جمعه و تعليم احكام و آداب اسلامي
اشتغال دارد.
دو مسجد هم در هريك از منطقه هاي بوهو نيكي و كروشينياني وجود دارد كه
كليه ساختمان آنها از چوب است و تاكنون بارها ويران و تجديد بنا شده اند.
تاريخ بناي اين مساجد به حدود سيصد سال قبل بر مي گردد كه در آن دوران
تعداد قابل ملاحظه اي از سكنه اين مناطق مسلمان بودند , اما امروز اين
منطقه ها بكلي از سكنه خالي شده اند. در يك مسجد نماز يوميه و جمعه
برقرار است و اما در مسجد ديگر تنها در اعياد و مناسبت هاي خاصي مراسم
برگزارشود. مسجد كروشينياني بيشتر به عنوان يك بناي تاريخي نگهداري
مي شود.
مسلمانان بخاطر دور بودن از تعاليم اسلامي , بويژه در دوران حاكميت
كمونيسم , فرهنگ اسلامي و آداب ديني در ميان آنها ضعيف است . البته هنوز
در ميان آنها آداب مثبتي از هويت اسلامي شان وجود دارد كه شايان تقدير
است . مثلا آنها به زيارت اهل قبور مقيد هستند و مانند شيعيان در كنار قبرها
مي نشينند و دعا مي خوانند. در باز ديد از دو قبرستان ديديم كه برخي از
روي كتابي كه به خط لاتين ولي زبان عربي بود دعاخواندند. به هر حال باز
سازي هويت اسلامي و تعليم تربيت آنها نياز به زمان دارد كه خوشبختانه
پس از فروپاشي كمونيسم اين فرصت پديد آمده است . از سال 2004 كه
لهستان به اتحاديه اروپا پيوسته است اين فرصت را تقويت كرده است . با
توجه به نگاه مثبت عموم لهستاني ها به كشورمان مي توان ارتباط قوي و
تنگاتنگي با مسلمانان لهستان برقرار نمود بويژه كه ارتباط با آنها به معني
ارتباط با جامعه هاي اسلامي تاتاري در اكراين , بلاروس , استوني , ليتواني تا
فنلاند است .
نگاه مثبت لهستاني ها به كشورمان بر مي گردد به دوران جنگ جهاني دوم كه
جمع زيادي از آنها به كشورمان پناهنده شدند و در كنار ايرانيان احساس
امنيت و آرامش كردند. عده اي از اين مهاجرين حتي پس از پايان جنگ نيز
ترجيح دادند در ايران بمانند و به زندگي خود ادامه دهند. هم اكنون گورستان
اختصاصي آنها در شرق تهران بطور متروكه باقي مانده است .
بخاطر همين علائق اشتياق به يادگيري زبان فارسي و آشنائي با فرهنگ
ايراني در لهستان امري معمول و متداول است . هم اكنون در سه دانشگاه
كرسي تدريس زبان فارسي وجود دارد و سالهاست كه استاد از ايران براي
تدريس اعزام شود. اين دانشگاه ها عبارتند از : دانشگاه ياگلوني در شهركراكف
كه در گذشته پايتخت لهستان بوده و هم اكنون 40 نفر دانشجوي رشته زبان
فارسي دارد . ديگري دانشگاه ورشو با حدود 30 دانشجو و سوم دانشگاه
پزنان با 9 دانشجو است . همچنين كرسي رشته ايرانشناسي نيز در برخي از
دانشگاه ها وجود دارد. ضمنا بموجب توافقات فرهنگي بين ايران و لهستان
هم اكنون 20 دانشجوي رشته كشتي سازي از دانشگاه امير كبير در دانشگاه
شهر گدانسگ اشتغال به تحصيل دارند.
شايان ذكر است كه در گذشته برخي از منابع , متون و آثار دانشمندان ايراني
از جمله آثار بوعلي سينا در دانشگاه لهستان تدريس مي شده و برخي از متون
از جمله شاهنامه فردوسي به زبان لهستاني ترجمه شده است . گلستان
سعدي و غزليات حافظ از جمله متون معروف ايراني در اين كشور هستند.
مسيحيت در لهستان
مردم لهستان عليرغم سالها سلطه كمونيسم بر اين كشور داراي اعتقادات
مذهبي عميقي هستند . 95 درصد از جمعيت 38,6 ميليوني اين كشور
مسيحي كاتوليك هستند. مسيحيت در قرن دهم ميلادي به اين كشور راه
يافت و به سرعت گسترش پيدا كرد. در نيم قرن اخير اصليت لهستاني پاپ
سابق , ژان پل دوم , تاثير قابل ملاحظه اي بر گرايش مردم به كليسا داشته
است . لهستاني ها در بين كشورهاي اروپائي به عنوان مردمي مذهبي شناخته
مي شوند و يكشنبه كليساها مملو از جمعيت است . در عصر يكي از روزهاي
كاري از كليسائي در يكي از خيابان هاي ورشوگذشتيم كه ديديم درب آن باز
است و افراد به درون آن مي روند. ما هم براي مشاهده وضع كليسا وارد آن
شديم . كشيش پشت تريبون مشغول قرائت دعا بود و حضار همه سراپا گوش
بودند. با اينكه روز كاري بود تقريبا كليسا پر بود و جالب اينكه اكثريت قريب
به اتفاق حضار را جوانان تشكيل مي دادند. تصوير بزرگ پاپ سابق در نقاط
مختلف شهر ورشو رنگ مذهبي خاصي به شهر مي دهد. در حالي كه در ساير
كشورهاي اروپائي تصوير زنان نيمه عريان به بهانه تبليغ كالاها در نقاط
مختلف شهر بچشم مي خورد.
روايط بين مسيحيان و مسلمانان بسيار نزديك و صميمي است . در هر روز از
جلسات كنفرانس سه روزه يك مقام رسمي كليسا با لباس ويژه حضور و در
برخي از موارد سخنراني نيز داشت . حتي در مسجد بوهونيكي كه جاي
كوچكي بود يك نفر كشيش با همان لباس مخصوص حاضر بود.
در سال JointcouncilofCatholicsandMuslims شوراي مشترك كاتوليك ها
1997 در ورشو تاسيس شده است كه تا كنون سمينارها و كنفرانس هائي را
در جهت گفتگو و تفاهم برگزار كرده اند. بنا به درخواست اين شورا در سال
2001 رياست كليساي لهستان 26 ژانويه را به عنوان « روز اسلام » در
كليساي كاتوليك لهستان نام گذاري كرد.
در حال حاضر بر اساس تصميم كنفرانس رياست كليسا اسقف تادوش
پيكوش از سوي كاتوليك ها مسئول گفتگوي كاتوليك ها و مسلمانان است . او
همچنين رئيس كميته گفتگو با اديان غير مسيحي شوراي گفتگوي مذهبي
كنفرانس رياست كليساي لهستان مي باشد.
اين شورا با صدور بيانيه اي موضوع تجديد چاپ كاريكاتورهاي موهن به
پيامبر اعظم اسلام (ص ) در يكي از روزنامه هاي لهستان را محكوم كرد.
يهود در لهستان
تا قبل از جنگ جهاني دوم يهوديان در لهستان بيش از ساير كشورهاي
اروپائي از آزادي فعاليتهاي اقتصادي برخوردار بودند. لذا بيشترين تعداد
يهوديان در اين كشور اسكان يافته بودند. اما در دوران اين جنگ تعداد
زيادي از آنها كشته شدند. بنا بر برخي از آمارهاي موجود در حدود سه
ميليون يهودي در اين كشور در طي جنگ به قتل رسيدند و تعداد زيادي هم
به فلسطين اشغالي مهاجرت كردند.
پس از جنگ جهاني دوم دولت كمونيستي نيز با يهوديان رابطه خوبي
نداشت و آنان را از نهادها و سازمانهاي دولتي پاكسازي كرد تا آنجا كه در
نتيجه اين فشارها يهوديان مذهب خود را پنهان مي كردند. بعد از فروپاشي
كمونيسم آنها دوباره فعاليت گسترده اي را در كشور آغاز كردند. از ابتداي
دهه 90 به اين سو يهوديان لهستان و جهان سالگرد قيام يهوديان برضد
نازي هاي آلمان را در منطقه « گتوي » ورشو طي مراسمي گرامي مي دارند.
همچنين در سالهاي اخيربرگزاري راهپيمائي يهوديان در « آشويتس » تاثير
زيادي بر جامعه لهستان برجاي گذاشته است . يهوديان در يك دهه اخير در
اغلب نهادهاي اقتصادي و سياسي اين كشور نفوذ كرده اند. عليرغم تحركات
ضد اسرائيلي در بسياري از نقاط جهان بر اثر تحولات اخير در فلسطين
اشغالي , لهستان جز كشورهائي است كه هيچگونه اقدام ضد اسرائيلي در
آن صورت نگرفته است .
كنفرانس سه روزه
همانگونه كه در آغاز اين نوشتار عرض شد اين كنفرانس به ابتكار رئيس
جامعه اسلامي لهستان و با حمايت افتخاري رئيس پارلمان اين كشور برگزار
شد. بر خلاف كنفرانس هاي ثابت در يك سالن , اين كنفرانس بطور سيار
برگزار گرديد. روز اول در سالن كاخ فرهنگ ورشو , روز دوم در محل
و روز سوم در منطقه اي در نزديكي مرز Bialystok استانداري شهر بيالستوك
بلاروس برگزار شد.
روز اول در افتتاحيه برخي از مقامات دولتي لهستان , برخي از سفراي
كشورهاي اسلامي و حتي غير اسلامي حضور داشتند. سالن كنفرانس بزرگ
و سراشيب بود كه حدود پانصد نفر در آن شركت كرده بودند.
ابتدا ميهمانان و سفرا هريك بنام معرفي شدند كه هركدام به هنگام معرفي
ايستاده و در برابر حضار تعظيم كردند. سپس چند نفر از مقامات دولتي
خوش آمد گفتند و از حضور مسلمانان در لهستان و دفاع آنها از كشور تقدير
كردند. يك مقام عالي كليساي كاتوليك با لباس بلند مشكي و كلاه و نوارهاي
قرمز نيز شركت داشت كه او نيز خوش آمد گفت . اينجانب از سخنرانان
جلسه افتتاحيه بودم .
جلسه افتتاحيه با استراحتي كه داده شده بود پايان يافت و نماز جمعه به
امامت روحاني مصري مقيم ورشو برگزار گرديد. پس از نماز جمعه برنامه
زيارت اهل قبور بود. قبرستان مسلمانان در نقطه اي از شهر ورشو قرار دارد.
در اين مراسم از بناي يادبود كشته شدگان مسلمان در جنگ جهاني دوم پرده
برداري شد. اين مراسم پس از قرائت فاتحه و دعا براي اموات با حضور
جمعي از نظاميان پايان پذيرفت .
روز دوم كنفرانس در سالن استانداري شهر بيالستوك كه حدود دويست
كيلومتر از ورشو فاصله داشت برگزار شد. در اين اجلاس هم مانند اجلاس
روز اول , بعد از معرفي ميهمانان , استاندار و برخي از مقامات دولتي خوش
آمد گفتند و برخي هم پيام كتبي فرستاده بودند كه قرائت شد. تقريبا همه از
مسلمانان تاتار ستايش مي كردند. اين تشريفات نشان ميداد كه ارتباط
صميمانه اي بين دولت و مسلمانان لهستان وجود دارد. چنين ارتباط و
صميميتي بين دولت واقليت اسلامي در هيچيك از ديگر كشورهاي اروپائي
وجود ندارد. اين فرصت بسيار خوبي است كه مي توان در جهت تعالي و
پيشرفت فرهنگي جامعه اسلامي از آن بهره مند شد.
بعد از افتتاحيه فيلم كوتاهي از اوضاع مختلف استان نمايش داده شد و پس
از آن سخنراني هائي در باره تاريخ تاتارها در لهستان , گفتگوي اديان و
لهستان در گذشته , حال و آينده ايراد شد. اغلب سخنراني ها به زبان لهستاني
بود كه ترجمه همزمان به زبان انگليسي داشت .
بخش پاياني كنفرانس در روز دوم بازديد از موزه آثار اسلامي مربوط به
تاتارها در گذشته بود كه ازميان اين آثار كتاب , نوشتجات و اسنادي بودند كه
با رسم الخط عربي و لي زبان لهستاني بودند و توجه همه را بخود جلب
مي كردند. همچنين قرآن هائي با رسم الخط عربي زيبا وجود داشتند. از اين
آثار معلوم مي شود كه تمدن و فرهنگ اسلامي در اين سرزمين بسيار برجسته
بوده است كه متاسفانه با تغيير خط و همچنين فشار كمونيسم به ضعف
گرائيده است .
روز سوم كنفرانس اختصاص به بازديد از منطقه مسلمان نشين شرق لهستان
و اجراي برنامه در مسجدهاي آن ناحيه داشت كه بواسطه باراني بودن شديد
هوا برخي از برنامه ها لغو شد. اما در هرحال بازديد از دو مسجد در آن منطقه
و زيارت اهل قبور انجام شد.
آثار اسلامي كه در نمايشگاهي در كنار كنفرانس لهستان به
نمايش گذاشته شده بود اين حقيقت را نشان مي دهد كه
مسلمانان در اين سرزمين داراي هويت اسلامي پررنگي
بوده اند. كتاب هاي خطي , نامه ها و اسناد كه به زبان لهستاني و
با رسم الخط عربي از ديرزمان به يادگار مانده , حاكي از حضور
تمدن اسلامي در اين منطقه بوده است
مسلمانان اين منطقه به خاطر دور بودن از تعاليم اسلامي به
ويژه در دوران حاكميت كمونيسم , فرهنگ اسلامي و آداب
ديني در ميان آنها ضعيف است . بازسازي هويت اسلامي و تعليم
و تربيت آنها نياز به زمان دارد كه خوشبختانه پس از فروپاشي
كمونيسم اين فرصت فراهم آمده است
