مجيد زندي
آن روزي كه ايدئولوژي انقلاب اسلامي توسط روحانيون
حوزه علميه به رهبري امام خميني (ره ) نوشته مي شد كسي از
آنها نخواسته بود در اين راه گام بردارند و حتي فعاليت هاي
مذهبي براي اصلاح امور جامعه هم از طرف دولت ممنوع و
چاپ كتاب هايي در زمينه دخالت حوزه در امور اقتصادي و
اجتماعي با ديدگاه اسلامي غير ممكن بود. اما آن روزها حوزه
وظيفه خود را براي نزديكي به جامعه خوب بلد بود و كارهاي
بزرگي هم براي تربيت نسل عالم , فكور و مبارزي همچون آيت
الله مطهري , آيت الله مفتح , آيت الله بهشتي , آيت الله
طالقاني , شهيد دكتر باهنر , شهيد هاشمي نژاد و... انجام دادكه
ثمره آن به بار نشستن نهال پربار انقلاب اسلامي ملت ايران
بود.
حوزويان با پشتوانه وسيع علمي و اجتماعي و سياسي در
ايام محرم و صفر با حضور گسترده در ميان مردم شهرها
وروستاها در اقصي نقاط كشور بدون مزد و اجر مادي
انديشه هاي نو را تبليغ و به بهترين نحوي حتي براي بي
سوادان جامعه تبيين مي كردند.
آن روزها كسي روحانيون را براي تفكر و پژوهش در نحوه
برپايي حكومت اسلامي , قضا و اقتصاد اسلامي مجبور نكرده
بود بلكه اين اراده خود جوش و مردم گرايانه بود كه از هر
حوزوي , پژوهشگري مي ساخت كه در پي رفع مشكلات
اجتماعي و فكري مردم برود و انديشه توسعه علوم حوزوي
تنها براي استفاده در حوزه ها جايگاهي براي آنها نداشت زيرا
آنها نمي ماندند و دست روي دست نمي گذاشتند تا از طرف
يك مقام دولتي يا سياسي پروژه هاي تحقيقاتي به دستشان
برسد بلكه خودشان با حضور گسترده در ميان توده هاي مردم
نيازهاي آنها را درك مي كردند و كسي براي انجام پژوهش و
تحقيق سوژه به دست آنها نمي داد.
الان نيز بايد چنين باشد يك روحاني حوزوي كه دو تا سه
دهه در حوزه تحصيل كرده است نبايد منتظر بماند يا يك
شخصيت دولتي كه خوب يا بد تنها 4 سال در مسند كار قرار
مي گيرد و بعضا با مدارك سفارشي هم به پست و مقام رسيده
همه اولويت هاي كاري پژوهش را تشخيص داده و به صورت
سفارشي در كف يك محقق حوزوي قرار دهد كه چه ,
مي خواهد هزينه پژوهش را از بودجه دولتي به محقق حوزوي
بدهد !
واقعيت رانمي توان كتمان كرد كه متاسفانه حوزه ها در
دهه هاي اخير كمتر به نيازهاي ضروري جامعه پرداخته اند و
تحقيقات خود را حول محور علم حوزه براي تكميل علوم
حوزوي خلاصه كردند همان كاري كه قبلا به نام هنر براي هنر
بارها از طرف خود حوزويان مذموم و منفور اعلام شده بود.
امروز صلاح كار در اين است كه هم حوزه نبايد تحقيقات
و پژوهش هاي خود را از مردم شناسي و نيازهاي جامعه جدا
كند زيرا همچنانكه دين از سياست جدا نيست , دين از اقتصاد ,
دين از اجتماع , دين از مدنيت , فرهنگ و مردمشناسي هم جدا
نيست و كساني كه به اين پيوندها علاقه اي نداشته باشند
همانهايي هستند كه به پيوند دين و سياست باور ندارند.
به راستي وضعيت پژوهش در حوزه هاي علميه چگونه
است , گزارش امروز ما به اين موضوع باز مي گرددكه طلبه هاي
جوان يا روحانيون با سابقه تحقيقات و پژوهش هاي خود را به
چه زمينه هايي سوق مي دهند و اگر ضعفي هست راه حل
چيست و چاره كدام است
حجت الاسلام محمود صفي زاده عضو هيات علمي
دانشگاه كردستان و مسئول گروه معارف دانشگاه در گفت وگو با
گزارشگر ما با اشاره به غفلت موجود از بازوي تحقيقاتي حوزه
در بخش مشكلات سياسي و اجتماعي آن را نتيجه انقطاع
تعامل و هم انديشي حوزه و دولت ارزيابي كرد و افزود : من فكر
مي كنم در سالهاي اخير نسبت به اين توانمنديهاي حوزه
غفلت شده و نه يك شخص دولت يا نظام بلكه مجموعه دولت
بايد به صورت ساختاري و سازمان يافته از اين منبع پژوهش
حوزه استفاده مفيدتري ببرد.
وي گفت : البته باتوجه به بودجه اي كه براي تحقيقات در
اختيار حوزه هاي قرار دارد تحقيقات مربوط به علوم انساني
نسبت به دانشگاهها بهتر است اما اينكه بگوئيم تحقيقاتي در
زمينه هاي اجتماعي و سياسي نيست قبول ندارم اما به اندازه
ظرفيت هايي كه در حوزه هست , بله قبول دارم كه در آن حد
نيست .
حجت الاسلام صفي زاده ادامه داد : در اين راه البته بايد
نسبت جمعيت محققان حوزه و دانشگاه را هم مقايسه كرد و
ديد كه جمعيت چندميليوني دانشگاهي با جمعيت
چندهزارنفري حوزوي هم قابل قياس نيست ولي در عين حال
زمينه هاي بسيار گسترده اي از پژوهش ها را مي توان در حوزه
ديد كه از اين فضاها به درستي استفاده نشده
است .
حجت الاسلام صفي زاده ادامه داد : البته كماكان آنچه را كه
حوزه درباره آن بيشتر تخصص دارد مربوط به فقه است ولي با
پيروزي انقلاب اسلامي انتظارات از حوزه براي گسترش
فعاليت در حوزه پژوهش هاي اجتماعي در كنار پژوهش هاي
ديني وجود دارد.
وي افزود : اميدوارم امكانات بيشتري در اختيار حوزه قرار
داده شود حداقل در حد دانشگاهي . مطمئن هستم آن وقت
تحقيقات بسيار وسيعي در همه زمينه هاي علوم انساني
واجتماعي در حوزه ها قابل انجام است .
وي گفت : وقتي از يك حوزوي درخواستي در مورد يا
موضوع خاص نشود او نمي تواند با هزينه هاي كه پژوهش دارد
يك تنه كار را آغاز و به سرانجام برساند بلكه مي بايست
تشكيلاتي نياز سنجي كند و در قالب فرد يا گروهي از روحانيون
با تامين بودجه به دنبال انجام پژوهش هاي مورد نياز باشد.
حجت الاسلام صفي زاده اين ضعف را بيشتر متوجه دولت
و دستگاههاي اجرايي دانست كه اعلام نياز و پرسش نمي كنند
و همين باعث انقطاع ارتباطات پژوهش بين حوزه واجتماع
شده است .
وي ادامه داد : راه حل اين است كه دولت رسما بايد به
توانمنديهاي حوزه توجه كند و بال تحقيقاتي و پژوهش حوزه
را بخشي از بال تحقيقاتي و پژوهشي انساني خود هم محسوب
كند و به نظر مي رسد از اين مساله در سالهاي اخير غفلت شده
است .
حجت الاسلام محمد عبادي مسئول نهاد نمايندگي مقام
معظم رهبري در دانشگاه هرمزگان در استان بوشهر هم به
گزارشگر ما گفت :
حوزه هاي علميه در قبل از پيروزي انقلاب اسلامي با
توجه به اينكه در متن حكومت و نظام حضور نداشت مباحث
تحقيقاتي درحوزه هاي علميه بيشتر به رفتارهاي فردي جامعه
معطوف مي شد و فقه ما هم به مباحث فردي اختصاص
مي يافت و كمتر معترض مباحث اجتماعي كه مرتبط با اداره
جامعه بود مي شده است اما پس از پيروزي انقلاب اسلامي
مباحث فقهي رويكردي اجتماعي پيدا كرده و مباحث
تحقيقاتي ما هم با ايجاد مراكز و موسساتي به مباحث كاربردي
مي پردازند.
وي افزود : امروز جامعه به شبهاتي در خصوص معرفت شناسي
دچار است كه دربخش فلسفه وكلام حوزه , بايد به آن پرداخته
شود بحثي كه امروزه به كلام جديد خوانده مي شود و جامعه به
آن گرفتار است زيرا شبهات نو با شبهات و مسايل قديمي كاملا
تغيير شكل يافته است .
وي گفت : بايد اذعان كرد كه عليرغم همه تلاش هايي كه
خصوصا در عرصه قضا و علوم قران حتي در حوزه آموزش
حوزه انجام مي گيرد ماهنوز با واقعيت هايي كه جامعه به آن نياز
دارد فاصله بسيار زيادي داريم .
حجت الاسلام عبادي ادامه داد : به نظر من اگر بخواهيم اين
مسايل را ريشه يابي كنيم بايد از دو منظر به مساله نگاه كرد يكي
اينكه بايد بدانيم حوزه هاي ما تماما درگير مسايل حكومتي
نيستند و بخش اعظم حوزويان كساني هستند كه خود رادرگير
مسايل اجتماعي و سياسي نمي كنند وحتي وقتي كه وارد
تحقيق و پژوهش مي شوند رويكرد اجتماعي و مردمشناسي
ندارند.
وي افزود : در چنين شرايطي بايد ساز و كارهايي در خود
مديريت حوزه علميه قم برداشته شود اگرچه قدمهايي گذاشته
شده اما مديريت پژوهش در حوزه ساماندهي موسسات
پژوهشي وتحقيقاتي موجود در قم , تهران وشهرستانهاي ديگر
كه خلا آن به خوبي احساس مي شود , ضروري است
حجت الاسلام عبادي افزود : هم اكنون بسياري از تحقيقات
در حوزه و دانشگاه موازي انجام مي شود در حاليكه مديريت
واحدي بايد مشكلات را ديده و راه حل را از حوزه ودانشگاه
بخواهد
عضو هيات علمي دانشگاه هرمزگان افزود : تشخيص
مسايل مبتلا به نظام بايد در قالب دستگاهي در مجموعه كشور
ايجاد شود تا تمام موسسات پژوهشي حوزه ودانشگاه را
شناسايي وشناسنامه دار كنند زيرا بسياري از دستگاهها هم كه
نياز به سئوال و پژوهش حوزوي دارند نمي داند اين مشكل
رابايد به كجا ببرند و از آنجا نتيجه تحقيقات تقاضا كنند.
وي در ادامه درباره وجود سوالات در جامعه خارج از حد
پاسخگويي دستگاههاي اجرايي گفت : نمي خواهم بگويم
تحقيقات حوزوي هم دولتي شد و در اين باره خود مركز
مديريت حوزه هاي علميه كشور خصوصا حوزه عليمه قم
مي تواند بخشي را كه هم اكنون به نام معاونت پژوهش تشكيل
داده تقويت كند و يكي از كارهاي اصلي اش رصدكردن
مجموعه فعاليتهاي موجود در حوزه هاي علميه وارزيابي انجام
تحقيقات حوزه بر اساس نيازهاي روز جامعه
باشد.
حجت الاسلام عبادي گفت : اگر تحقيقات حوزه هم
كاربردي شود و از حجم فراوان محققاني كه به صورت انفرادي
در حوزه تحقيق مي كنند درخواست شود به مسايل موجود
جامعه پاسخ گويند فكر مي كنم بتوان براي بخشي از مشكلات
جامعه راه حل مناسب پيداكرد.
وي گفت : بايد اعتراف كرد كه تحقيقات دانشگاهها بيشتر
از تحقيقات حوزه ها كاربردي است و فكر مي كنم وقت آن
رسيده باشد كه بايد هماهنگي و ارتباطي بين حاكميت سياسي
و حوزه هاي علميه در بخش ساماندهي پژوهش هاي اجتماعي
مورد نياز انجام شود.
آقاي ابوالقاسم جعفري استاد دانشكده علوم قرآني متعلق
به سازمان اوقاف اسلامي شهرستان ملاير هم در باره جايگاه
پژوهش هاي كار بردي ديني در جامعه گفت : پژوهش هاي ديني
خصوصا در شهرستانهاي كوچك رونق و خريداري ندارد و
اگر هم كاري در اين زمينه ها انجام مي شود بسيار سطحي است
كه اثرگذاري لازم راندارد و مشكلي از جامعه را حل نمي كند.
وي گفت : در 20 سال گذشته حدود 20 پايان نامه
پژوهشي در حوزه هاي اسلامي , اعتقادي , علوم قرآني , معارف ,
حديث و ساير موضوعاتي كه مربوط به رابطه الهيات و
اجتماعيات است در دانشكده ما انجام شده ولي هيچگاه
كاربردي نشده است .
آقاي جعفري ادامه داد : حوزه بايد افرادي خبره را در
زمينه پژوهش هاي كاربردي ديني شناسايي كند وكارهاي مهم را
به آنها بسپارد و براي عملي شدن آن از سوي دستگاههاي
اجرايي پيگيري لازم صورت گيرد ونتيجه كار را خواست كند.
به هر حال ممكن است تغييرات زماني و بروز تحولات در
كشور و حتي هزينه هاي انجام پژوهش , به حوزويان به صورت
انفرادي اجازه انجام پژوهش هاي اجتماعي , سياسي و فرهنگي
را ندهد اما مجموعه سازمان حوزه هاي علميه مي تواند به اين
مساله سامان دهد و پس از نيازسنجي , اولويت ها را به صورت
بخش بخش در اختيار متقاضيان قرار دهد اما فراموش نكنيم
حوزه بانگاه اعتقادي به مفاهيم اجتماعي و فرهنگي و سياسي
همچنان بايد پيشگام در عرصه تحقيقات مستقل باشد. كارهايي
كه تنها به تشخيص خود و پس از سالها تحقيق و تتبع درامور
ديني و شرعي و تطابق آن با امور جاري مسلمانان به آن دست
مي بايد و حتي مي تواند مبناي تحول يك جامعه باشد.
اما براي هريك از انواع تحقيقات فردي هم عيب ها و
آفت هايي وجود دارد كه در تحقيقات جمعي خصوصا در زمينه
علوم انساني واجتماعي وجود ندارد پس نمي توان از آن هم
چشم فروبست كه اميدواريم اهل حوزه در هر دو زمينه
تحقيقات انفرادي و جمعي به نتايج ارزشمند و ماندگاري
دست يابند.
از مجددا بايد تاكيد شود افرادي به صورت انفرادي بر
اساس باورهاي اعتقادي و حتي بخاطر ثواب و عقاب كه
خداوند براي هركار بيان داشته براي شناخت مشكلات
اجتماعي و سياسي وفرهنگي مطالعات وتحقيقات خود را روي
موضوعي خاصي متمركز مي كنند و اتفاقا به نتايج كابردي
بسيار مهمي هم دست مي يابند زيرا با حساسيت و با نگاه امر به
معروف و نهي از منكر به موضوعات اجتماعي , سياسي , تربيتي
و فرهنگي تحقيقات خود را راهي مناسب براي اصلاح امور
جامعه مي دانند و به دليل تكليف الهي هم عمل مي كنند
پس در اين شرايط حوزه در هر در دو صورت فردي و
جمعي بايد به تحقيق و پژوهش در بخش مردمشناسي وارائه
راه حل مشخص ديني و اجتماعي به هرنام ونشاني اهميت
بيشتري بدهد و به هيچ وجه منتظر نماند تا خط فكري و
اجرايي اش را وامدار وزارتخانه يا سازماني خاص باشد.
اگر به واقعيت ها بنگريم امروز جامعه ما به شدت نيازمند
فكر نخبگان حوزوي است , حوزوياني كه از نيازها و جامعه
وتوانايي خود در عرصه تغيير و تحول شناخت داشته باشند
ورسالت خود را در اين عرصه عملي سازند.
همچنانكه اشاره شده , هدف ايجاد حوزه هاي علميه
پاسخگويي به شبهات علمي و اجتماعي و پس از آن آموزش
معارف اسلامي بوده است كما اينكه بزرگان حوزه اين دو بعد
حوزه را به صورت هماهنگ و همگام پيش بردند و نام و ياد و
كار آنها در تارك حوزه هاي علميه ماندگار شده است .
از سوي ديگر امروز آفت تحجر كه خود ريشه سوتفاهم
وكشمكش در جوامع اسلامي است با رنگ و بويي تازه رواج
يافته در حاليكه اگر پاسخ به شبهات ديني قبل از ريشه دار
شدن در جامعه از سوي شخصيت هاي علمي حوزه پاسخ داده
شود , اينگونه در جامعه و حتي متاسفانه در بخشي از بدنه
حوزه هاي علميه ريشه دار نمي شده است .
پس چاره كار غير اين اين نيست كه مديران وزعماي حوزه
علميه و جامعه مدرسين حوزه چشم اندازي را براي آينده
جامعه حوزويان و كل كشور ترسيم كنند و بر اساس نيازهاي
آينده تحقيقات و پژوهش هاي خود را ساماندهي نمايند نه
اينكه با تعلل پي در پي منتظر بروز مشكلاتي در جامعه بمانند و
پس از ريشه دار شدن آن , بدون عقبه وتحقيقات گذشته ,
سفارش هاي اخلاقي و بايدهاو نبايدها را سرلوحه سخنان خود
قرار دهند كه يقينا آن روز دير خواهد شد
اگر چه حوزه تاكنون در زمينه تحقيقات كاربردي براي حل
معضلات اجتماعي راههاي بلندي هم برداشته اما فراموش
نكنيم كه مشكلات فراوان و بيشماري هم وجود دارد كه حوزه
مي بايست پيش از اين راه حل مناسبي ارائه مي كرد.اين انتظار
فراوان و غيرقابل دسترس براي حوزه نيست , حوزه و
حوزويان مي توانند كماكان در زمينه حل مشكلات مردم , حتي
مشكلات معيشتي مردم پيشگام باشند.
با توجه به شرايط خاص جامعه خصوصا رواج
تحجر و جمود فكري , حوزه هاي علميه بايد به
تحقيق وپژوهش در بخش مردمشناسي وپاسخ به
شبهات فكري و ارائه راه حل مناسب اجتماعي با
هرنام ونشاني اهميت بيشتري بدهند و به هيچ وجه
منتظر نمانند تا خط فكري و اجرائي را وامدار
وزارتخانه يا سازماني دولتي شوند
حجت الاسلام صفي زاده عضو هيات علمي
دانشگاه كردستان : غفلت موجود از بازوي تحقيقاتي
حوزه در بخش مشكلات سياسي و اجتماعي جامعه
نتيجه انقطاع تعامل و هم انديشي دولت وحوزه
است
حجت الاسلام عبادي مسئول نهاد نمايندگي ولي
فقيه در دانشگاه هرمزگان : بخش اعظم حوزويان
كساني هستند كه خود را درگير مسايل اجتماعي و
سياسي نمي كنند و حتي وقتي كه وارد كار تحقيق و
پژوهش مي شوند , رويكرد اجتماعي و مردمشناسي
ندارند
آقاي ابوالقاسم جعفري استاد دانشكده علوم
قرآني سازمان اوقاف : پژوهش هاي ديني خصوصا
در شهرستانهاي كوچك رونق وخريداري ندارد و
اگر هم كاري انجام مي شود بسيار سطحي است كه
دردي از مشكلات جامعه را حل نمي كند
همچنانكه دين از سياست جدا نيست , دين از
اقتصاد , دين از اجتماع , دين از فرهنگ , مدنيت و
مردمشناسي هم جدا نيست
