قسمت دوم
مجيد زندي
گرفتاريها و روزمره گي اجتماعي , اقتصادي , فرهنگي و حتي
سياسي در كشور ما سبب شده كه نه دولت ونه حتي مردم نتوانند
به كارهاي ريشه اي براي حل مشكلات بپردازند و فكر و ذكر
دستگاههاي عريض و طويل موجود دركشور هم تنها به اين
صرف مي شود كه براي امروز مردم چه كاري بايد انجام شود. و
طبعا كارهايي كه براي يك روز انجام شود به درد يكسال ويك
دهه نمي خورد.
متاسفانه اين معضل ملي در كشور به بخش تحقيقات و
پژوهش هم نفوذ كرده و تحقيقات و پژوهش ها مثلا براي 40 يا
50 سال آينده نيست وهنوز فكر مي كنم « چو فردا شود فكر فردا
كنيم » و اين باور به درد آينده كشور نمي آيد.
بر اساس همين باور « چو فردا شود.. » مسئولان ما هم فكر
مي كنند كه امروز كه خبري نيست ما چرا براي آينده برنامه ريزي
و تحقيق وپژوهش انجام دهيم كه مثلا در دهه آينه مشكل مملكت
چيست و نيازهاي آن زمان چه خواهد بود وبدتر از آن هم اينكه
مسئولان مملكتي هم به اين آفت ها واقف نيستند و اولويت ها را
نمي شناسند.
« الناس علي دين ملوكهم » وچون زمامداران ما با فكري باز
براي آينده كار نمي كنند مردم ما چاره اي جز انتخاب حركت هاي
بطئي ندارند و اين باور عدم نياز به تحقيقات وپژوهش به ضمير
ناخودآگاه جامعه هم نفوذ مي كند و همان مي شود كه امروز هست
كه اگر فردي در كشور ما بخواهد پژوهش كند به كار او مي خندند
و خطاب با او مي گويند : « مشكلات امروز را نمي بيني وبه آينده
چشم دوختي » در حاليكه چون در كشور ما پژوهش در خون
وگوشت و استخوان جامعه رسوخ نكرده كشور هم براي آن
نيازي نديد ومثلا وزارتخانه يا سازماني هم بالطبع ايجاد نشد كه
صرفا وظيفه رصد و كلاسه بندي نيازهاي امروز و آينده مملكت
را برعهده داشته باشد و تحقيقات وپژوهش هاي كشور را در يك
كانال مشخص هدايت كند تا به نتيجه دلخواه و مفيد براي ايران
منتهي شود.
در شماره قبل گفته شده كه در كشور ما تحقيق وپژوهش
انجام مي شود اما آنچه انجام مي شود كاربردي نيست و در اين
شماره نيز ضمن گفت وگو با پيشگامان عرصه پژوهش و تحقيق
به بررسي مشكلات و موانع و به نتيجه دلخواه نرسيدن
فعاليت هاي پژوهش و تحقيقاتي مي پردازيم .
ما مي خواهيم بدانيم چرا در كشور ما مديران علاقه اي به
اجرايي كردن پژوهش ها ندارند يا چرا در مجموعه كشور
اولويت ها را نمي شناسيم چرا حتي صحبت از پژوهش هم فقط
در حد پزو مانور تبليغاتي است و وزير كار اين مملكت مدعي
مي شود كه راي تصميم گيري بر اساس نتايج پژوهش و تحقيقاتي
است اما روز به روز وضعيت كارگران كماكان بر اساس تصميمات
بدتر مي شود يا وزارت رفاه با هزينه هاي هنگفت ايجاد مي شود
اما اين هزينه ها بجاي رسيدن به دست محرومان , ساخت و ساز
بهترين ساختمانهاي وزارتخانه در تهران و شهرستانها خلاصه
مي شود و اين مشكلات به صنايع كشور و به بخش خدمات و
اجرا هم نفوذ مي كند و كارها را بيشتر به هم گره مي زند.
اگر نتيجه تحقيقات وپژوهش ها به سود توسعه و آباداني و
رضايتمندي مردم و ايجاد رفاه وآرامش نباشد نشان ميدهد يا
نيازها را نشناختيم يا مراحل را به دلخواه خود ادامه داده ايم لذا
وقتي بخشي از بندهاي تحقيقات انجام و بخش هايي كه باب
ميل نيست كنار گذاشته مي شود يقينا هر پژوهش به ضد خود
تبديل مي شود.
به واقع گره كار كجاست كه نتايج تحقيقات در كشور كه
اتفاقا شمار آن هم كم نيست به درد كشور نمي خورد و مشكلات
كماكان پا برجاست .
در اين بررسي دكتر طالبي عضو هيات علمي دانشكده
مديريت دانشگاه شهيد بهشتي تهران هم در گفتگو باگزارشگر ما
در خصوص مديريت پژوهش در كشور ما با اشاره به موقعيت
علمي , فرهنگي , سياسي و استراتژيك كشور در سطح جهان
ومنطقه افزود : يكي از ضروريات به ثمرنشستن پژوهش در كشور
داشتن مديريت براي پژوهش ها است زيرا پژوهش همانند
فرهنگ , سياسي , اقتصاد و... نياز به مديريت دارد زيرا
نمي توانيد بگوييد علم نياز به مديريت ندارد يا پژوهش نيازمند
مديريت نيست در حاليكه رئيس يك اداره يا حتي خانم يك
خانواده اگر مديريت نداشته باشد نمي تواند كارهاي خود را به
درستي انجام دهد.
وي افزود : در بخش پژوهش كشور به نظر مي رسد ايران فاقد
يك نظام پژوهشي واحد و كار آمد هست ما در كشور حتي براي
نظام اداري وزارتخانه ها و سازمانها وبيمه ها و بانك ها يك نظام
درست يا غلط داريم اما براي پژوهش و تحقيق اين نظام تحقق
نيافته در حاليكه ما در كشور دربخش آموزش نظام تعريف
شده اي داريم .
عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي تهران افزود : از
طرف ديگر پژوهش و تحقيق دو نتيجه مسلم دارد يكي علم و
ديگري تكنولوژي است زيرا هيچ علم و تكنولوژي ايجاد
نمي شود مگر به تحقيق . ما در كشور بايد بدانيم به چه علمي نياز
داريم و بر اساس نيازمندي به تكنولوژي , تحقيق مورد نظر را
انجام دهيم .
دكتر طالبي افزود : در چنين شرايطي متاسفانه پژوهش هاي
ما بر اساس نيازهاي تكنولوژيكي و علمي انجام نمي شود بعضي
وقت ها يك مسيري به روي ما باز است و تحقيق را به همان
جهت سوق مي دهيم در حاليكه ممكن است نيازي به آن نداشته
باشيم يا گاهي اوقات پژوهش ها براساس نياز بازار يا بازار محور
انجام مي شود تا مشتري محور يعني نگاه مي كنيم ببينيم بازارچه
چيزي را نياز دارد در حاليكه همه كالاهايي كه در بازار هست
مورد نياز ما نيست .
دكتر طالبي در اين باره توضيح داد : ممكن است مردمي كه با
ولع به سمت كالايي هجوم مي برند اصلا نيازي به آن نداشته
باشند در حاليكه در همان زمان نياز ضروري خانواده آنها چيز
ديگري است به عنوان نمونه در بسياري مواقع اتفاق افتاده كه
ليستي از كالاهاي مورد نياز تهيه مي كنيم اما وقتي به بازار
مي رويم كالاي زرق و برق دار ديگري را ناخواسته يا خواسته
خريداري مي كنيم بدون اينكه برنامه قبلي يا نيازي به خريد آن
داشته باشيم يا حتي برخي از كالاهاي غيرضروري را براساس
چشم همچشمي و مد خريداري مي كنيم كه ما به آن مي گوئيم
خريد براساس بازار نه براساس تحقيق در حاليكه يك ژاپني يا
چيني پس از تحقيق براي مسلمانان جهان چادر مشكي يا تسبيح
درست مي كنند در صورتيكه در ژاپن اصلا چادر مشكي مصرف
نمي شود.
وي گفت : مي خواهم بگويم تحقيقات و پژوهش هاي ما
براساس نياز داخلي يا بازارهاي بين المللي نيست ما در اصل
انجام تحقيقات در سطح منطقه جايگاه خوبي داريم اما چرا
بسياري از معضلات و مشكلات با انجام اين تحقيقات حل
نمي شود علت اين است كه اين پژوهش ها براساس نيازها نبوده
است
دكتر طالبي ادامه داد : در اين مرحله يك حلقه مفقوده وجود
دارد كه همان نبود نظام تحقيقاتي و پژوهشي تعريف شده و
مشخص است .
وي گفت : اينكه مي گويم تحقيقات ما بازاري است به اين
دليل است كه اگر به مراكز آرشيوي سازمانها و وزارتخانه ها
مراجعه كنيد با انبوهي از تحقيقات و پژوهش هاي انجام شده
روبرو مي شويد كه بلااستفاده در آرشيوها مانده و كهنه شده
است كه مي توان گفت اين تحقيقات يا براساس نيازها نبوده و يا
مديران ما علاقه اي به استفاده از نتايج اين تحقيقات از خود
نشان نمي دادند چون به كارگيري تحقيق در بخش مديريت كار
آساني نيست زيرا مديريت تغيير پيش مي آيد و هزينه هاي
مختلفي از جمله اعتباري , شخصيتي , مديريتي و....
دارد.
استاد دانشگاه شهيد بهشتي افزود : برخي از مديران ما
نمي خواهند تبعات تغييرات را خود بپردازند و ميل دارند اگر
تغيير و تحولي بخواهد انجام شود در دوران مدير بعدي شود و
من فقط به كارهاي ظاهري زودبازده بپردازم كه به زعم من اين
كار مديريت صيفي كاري است زيرا بسياري از مديران ما
صيفي كار هستند و نتيجه كشت و كار را فقط در سه ماه آينده
مي خواهند و علاقه اي به كاشت درخت گردو و پسته ندارند كه
پس از 10 سال به بار بنشيند و دهها سال محصول دهد .
وي گفت : پس در كشور ما نياز به ايجاد نظام و ساختار
مديريت تحقيق و پژوهش داريم در غير اينصورت علم و
تكنولوژي مورد نياز كشور كسب نمي شود.
دكتر طالبي درباره وظيفه تشخيص اين درد هم گفت : الاذن در
موضوعات مختلف اقتصادي , اجتماعي , فرهنگي دردهاي
فراواني از سوي مردم اعلام مي شود و بعضا از اين دردهاي مزمن
فرياد هم مي كشند كه خود مي تواند نقطه شروع نيازسنجي كشور
محسوب شود. زيرا درد در ذات خود فرصت است نه تهديد و
اين مسئولان مملكتي هستند كه بايد اين دردها را اولويت بندي
كنند و پژوهش ها را به همان سمت سوق دهند.
عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي ادامه داد : حرف
شورا عالي تحقيقات در كشور ما هست اما هنوز حركتي براي
ايجاد آن نمي بينيم در حاليكه يكي از قول هاي اوليه آقاي وزير
علوم در هنگام اخذ راي اعتماد ايجاد شوراي عالي تحقيقات
بود. كه اميدواريم اين شورا هر چه سريعتر شكل عملياتي به خود
بگيرد و نظامنامه كاري را رسما اعلام كند و همه دستگاههاي
آموزشي و پژوهشي كشور را ملزم به پيروي از آن نظامنامه نمايد.
وي گفت : اين حلقه مفقوده كه نظام منسجم و تعريف شده
تحقيقات در كشور است بايد از سوي وزارتخانه ها و در هيات
دولت ايجاد شود و مسئوليت اجرايي آن را به يكي دو تا از
وزارتخانه ها همانند وزارت علوم و تحقيقات و وزارت بهداشت
بسپارند. اگر اين ساختار با پشتوانه حمايتي وسيع شخص رئيس
دولت شكل بگيرد و به عنوان يك اولويت اصلي در كشور اعلام
شود مي توانيم اميدوار باشيم وضعيت تحقيقات در كشور به
سمت اولويت هاي كاربردي سوق يابد.
دكتر طالبي افزود : اگر نبود انسجام براي تحقيقات و پژوهش
در كشور يك معضل ملي همچون فلج اطفال يا آنفلوانزا و...
مطرح شود و براي حل آن همه دستگاهها و رسانه هاي ملي و
استاني بسيج شوند مي توان اين بيماري مزمن فكري و مديريتي
كشور را درمان كرد.
اين استاد دانشگاه افزود : به نظر من اين ضعف فكري و
اجرايي ضربه هايي به مراتب خطرناك تر از برخي بيماريهاي
مزمن به كل كشور وارد مي سازد.
دكتر قاسم علي زاده افروزي با درجه استادي و عضو هيات
علمي گروه رياضي دانشگاه مازندران نيز در گفت و گو با
گزارشگر ما در خصوص وضعيت پژوهش در كشور گفت : در حال
حاضر وضعيت پژوهش در كشور ما روند مطلوبي را به خود
گرفته اما اميدواريم با گسترش تحصيلات تكميلي و گسترش
دوره هاي فوق ليسانس و دكترا در دانشگاه ها به ويژه رشته هاي نو
و جديد دورنماي بسيار بهتري از كار بردي كردن پژوهش ها در
كشور داشته باشيم .
معاون آموزشي دانشگاه مازندران افزود : شخصا با مشاهده
اساتيد جوان و پژوهشگر آينده را بسيار روشن مي بينم زيرا
تلاش آنها به گونه اي است كه فقط به دنبال پژوهش هاي كاربردي
مي روند و قبلا با شركت ها و مراكز دولتي و خصوصي كه
متقاضي هستند هماهنگ مي شوند و در بسياري موارد اين
تحقيقات در سطح ملي هم انجام مي شود.
دكترعلي زاده , كاستي هاي عمده بخش پژوهش را تجهيزات
آزمايشگاهي اعلام كرد و افزود : پژوهش ها قبل از ورود به اجتماع
بايد در محيط آزمايشگاهي امتحان شود و چون اين تجهيزات
گرانقيمت هستند مشكلاتي پيش مي آيد كه اميدواريم از طرف
دولت كمك هاي ويژه اي براي تهيه تجهيزات انجام شود.
عضو هيات علمي دانشگاه مازندران افزود : ما اكنون در
دانشگاه دفاتر ارتباط با صنعت داير كرديم و گروه فن آوري
استان ايجاد شده كه از همه دانشگاهها نماينده دارند و طرح ها را
براي پژوهش و اجرايي كردن پي مي گيرند.
دكتر رحيم بحري نجفي دانشيار و عضو هيات علمي
دانشكده داروسازي دانشگاه شيراز هم در گفت و گو با گزارشگر
ما ضمن اشاره به وضعيت پژوهش در بخش داروسازي گفت :
واقعيت اين است عليرغم تلاش هاي زيادي كه در چند سال اخير
شده , با مشكلات زيادي هم مواجه هستيم اول اينكه خود
پژوهش گران و هزينه براست و ثانيا بايد براي آن ارزش هم قابل
شد.
وي گفت : هر طرح پژوهشي كه بودجه كافي نداشته باشد
مثل كاري است كه نمي خواهيم به نتيجه برسد.
وي گفت : هدف پژوهش , مفيد بودن نتيجه آن براي جامعه
است وقتي كه اثر آن به جامعه نرسد پژوهش فايده اي ندارد. ما
در بخش داروسازي در كشور پژوهش فراوان انجام مي دهيم و به
صورت مقاله در مجلات داخلي و خارجي به چاپ مي رسد و
عده اي سرگرم ميشوند و پولي هم به محقق مي رسد ولي جامعه
از فوايد آن سود نمي برد. يعني هزينه پژوهش كه از جيب ملت
مي رود به درد آنها نمي خورد.
دكتر بحري نجفي افزود : علاوه بر جامعه , اولين شخصي كه
بايد از تحقيق سود ببرد خود محقق و پژوهشگر است حال اگر به
صورت اجباري و تكليفي از محقق بخواهيم كاري را به هر جهت
انجام دهد او هم مثل همه كارمندان يك تحقيقي را انجام مي دهد
كه علاقه اي به نتايج آن ندارد در حاليكه اگر محقق را در سود
تحقيق مشاركت دهيم و به پژوهشگر بگوييم اگر به داروي مورد
نظر دست يافتي , ساختار و ساز و كارهاي مملكت اجازه مي دهد
كه تحقيق به مرحله توليد برسد و جامعه هم فوايد آن را ببيند آن
تحقيق با ارزش ميشود.
عضو گروه داروسازي صنعتي دانشگاه شيراز افزود : حال اگر
در اين ساختار آنقدر پيچ و خم اداري گذاشتيم و پژوهشگر را
خسته و سرگردان كرديم بدانيم كه اين تحقيق به نتيجه نمي رسد.
دكتر بحري نجفي افزود : دانشگاهها در اين زمينه بايد
استقلال مالي داشته باشند و با كارهايي كه براي شركت ها و
كارخانجات انجام مي دهند هزينه هاي جاري خود را تامين كنند
و كمك هاي دولت به سرمايه گذاري بنيادي و خريد تجهيزات
گرانقيمت منتهي شود.
وي افزود : ما در كشور از نظر تعداد محقق و مخترع جايگاه
مناسبي داريم كه حتي اختراع خود را هم كه نتيجه سالها
پژوهش بوده در سازمانهاي پژوهش ها و ثبت اختراع ثبت
مي كنند ولي به مرور كم ميشود يا براي جامعه فايده اي نخواهد
داشت .
وي ضرورت ايجاد شوراي عالي پژوهش در كشور را ياد آور
شد و افزود : در اين زمينه مي توان با شناسايي علايق پژوهشگران
و نيازهاي جامعه يك سري پژوه تحقيقاتي را تعريف كرد واز
دانشگاهها به صورت پروژه اي كار بخواهند و يك شوراي
سياست گذاري هم اين تكه هاي تحقيق را به هم وصل كند.
و گفت : اگر به فرض بخواهيم در كشور هواپيمايي بسازيم . از
اصفهان ميخواهيم بال بسازند , تهران و تبريز موتور مي سازند
و... اگر يك سيستم متمركز باشد اينها را مي تواند به هم وصل
كند در حاليكه ما در ايران با هزينه هاي فراوان از همه دانشگاهها
مي خواهيم فقط بال هواپيما بسازند و كسي مسئول جمع آوري و
سامان بخشي به آن نيست .
دانشيار دانشكده داروسازي دانشگاه شيراز ادامه داد : من
براي اينكه يك طرح پژوهشي خود را به مرحله توليد صنعتي
برسانم 20 سال زمان صرف كردم كه زمان بسيار زيادي
است .
وي افزود : در كشور ما همه كساني كه به مرحله استادي
دانشگاه مي رسند تحقيقاتي علمي و كاربردي دارند كه اگر با
حمايت دولت اين پژوهش ها به مرحله توليد صنعتي برسد خود
به خود جهش مناسبي در كشور خواهيم داشت و دولت هم بايد
براي جذب بيشتر پژوهشگران تا 80 درصد سود توليد صنعتي
پژوهش ها را به پژوهشگران بدهد زيرا اين كار باعث بومي شدن
علم در كشور ميشود.
ما مي خواهيم بدانيم چرا در كشور مديران علاقه اي به
اجرايي كردن پژوهش ها ندارند يا چرا در كشور اولويت ها را
نمي شناسيم و صحبت از پژوهش و بكارگيري آن تنها در حد
ژست تبليغاتي است زيرا هنوز پژوهش جز نياز ضروري
سازمانها و وزارتخانه هاي ما محسوب نمي شود
دكتر طالبي عضو هيات علمي دانشگاه مديريت دانشگاه
شهيد بهشتي : يكي از ضروريات به ثمر نشستن پژوهش در
كشور داشتن مديريت پژوهش هاست كه متاسفانه ما در ايران
فاقد يك نظام واحد و كارآمد و تعريف شده پژوهشي هستيم
كه نياز به ايجاد آن بسيار جدي است
دكتر عليزاده افروزي استاد رياضي دانشگاه مازندران :
پژوهش ها قبل از ورود به اجتماع بايد در محيط آزمايشگاهي
امتحان شود و چون تجهيزات آزمايشگاهي گران هستند
مشكلاتي براي محققان پيش مي آيد
دكتر بحري نجف عضو گروه داروسازي دانشگاه شيراز :
هدف پژوهش مفيد بودن نتيجه آن براي مردم است اما اگر
ساختار پژوهش و بكارگيري نتايج آن را آنقدر پيچيده سازيم
كه پژوهشگر هم خسته و سرگردان شود و نتايج تحقيقات
فايده اي براي جامعه نداشته باشد فقط هدر دادن منابع و
بودجه كشور در اين راه است
