مجيد زندي
قسمت اول
پژوهش و تحقيق براي راهگشايي , حل مشكلات وموانع وكسب
موفقيت هاي صنعتي , كشاورزي , پولي وبانكي , رفاهي واجتماعي و حتي
هنري و سياسي براي يك ملت و مجموع بشريت از آنچنان اهميتي برخوردار
است كه در صورت غفلت از آن , حركت تكاملي جوامع بشري متوقف وبراي
يك ملت هم آنچنان شكننده است كه نبود آن باعث وابستگي فكري واجرايي
به ساير ملل مي شود كه , اين وابستگي صدها با از وابستگي به محصولي
همانند گندم وساير مواد غذايي بدتر است .
متاسفانه اكنون نه تنها كشور ما بلكه همه كشورهاي جهان سوم در
جهان رو به رشد صنعتي وفرامدرن در بخش تحقيقات علمي براي گذران
عادي زندگي به شدت به كشورهاي غربي وابسته هستند و اين كشورها در
بسياري از زمينه ها كه به مدنيت امروزي تعبير مي شود مقلد تحقيقات
وپژوهش هاي انجام شده در كشورهاي توسعه يافته هستند و به ديگر سخن
اينكه تحول و حركت كشورهاي توسعه يافته برآمده از فعاليت هاي تحقيقاتي
و پژوهشي وابتكارات واختراعات است .
اما در مقابل كشورهاي در حال توسعه يا عقب مانده چون از پژوهش
غافل بوده و هستند كماكان فكرو ذهن امروز و آينده خود را در اختيار
بيگانگان قرار مي دهند و به اصطلاح مي برند هر جاكه خاطرخواه آنهاست .
اين يك واقعيت مسلم است كه در هر دوره اي هر ملتي كه با طي مسير
تحقيق وپژوهش , علم روز را دراختيار خود داشته باشد در دنيا آقايي مي كند
و ملت هاي ديگر حداقل در بخش علمي زير يوغ او قرار دارند و حتي
كشوري چون ايران تا زمانيكه با همت دانشمنداني چون ابوريحان بيروني ,
ذكرياي رازي , ابن سينا و... پرورش مي داد و آنها تحقيق ماللهند را
مي نوشتند و الكل را كشف مي كردند و در عرصه پزشكي دنيا حرف نخست
را مي زدند اما از زمانيكه ما از پژوهش و تحقيق كاربردي و اصول براي حل
معضلات اجتماعي و علمي فاصله گرفتيم از مد لباس گرفته تا انواع غذاهاي
ابداعي جديد و روش هاي نوين صنعتي از علم كامپيوتر , هواپيماسازي و
خودروسازي گرفته تا ساير انواع صنعت سينما وتئاتر و ورزش و... به منابع
تحقيقاتي و پژوهش عمدتا غربي يا كشورهاي توسعه يافته وابسته شديم و
مانديم تا ببينيم آنها چه چيزي را به نتيجه رسانده , آنوقت ما همان راه هاي
رفته را طي نمائيم .
در چينن شرايطي هم هنوز اهميت پژوهش درجامعه و حتي در عرصه
دانشگاهها به ضرورت عيني نرسيده و وجود تنگ نظريهاي عمده كارهاي
موردي را هم به بيراهه مي برد و براي پژوهشگران مشكلات فراواني را ايجاد
مي كند و آنها را براي فعاليت در اين عرضه پشيمان و نااميد مي سازد.
به هر حال اگر چه در كشور ما در دو سه سال اخير خيزش مناسبي براي
پژوهش وتحقيق شكل گرفته و حتي در سال جاري مجموع بودجه پژوهش
دانشگاهها تا سه برابر افرايش يافته ودر برخي از دانشگاهها هم به 7 تا 10
برابر رسيده ومقالات متعددي از دانشمندان كشورمان درمجلات معتبر
عملي روز دنيا به چاپ مي رسد اما همانگونه كه اشاره شد در اين عرصه
مشكلاتي هم وجود دارد كه در سلسله گزارش هاي جديد در مصاحبه با
تعدادي از اساتيد دانشگاههاي كشور و حوزه هاي علميه به بررسي بخشي از
موانع ومشكلات و ارائه راه حل مي پردازيم .
در اين باره دكتر رضا يوسفي استادمكانيك دانشگاه صنعتي شريف در
گفت و گو با گزارشگر ما راجع به وضعيت پژوهش در كشورما گفت : وضعيت
پژوهش در كشور ما با آنچه در كشورهاي پيشرفته سراغ داريم فاصله بسيار
زيادي دارد. اخيرا بودجه هاي پژوهشي در كشور زياد شده اما اين زيادي
نسبت به گذشته خراب خود ما است . افزايش دو تا سه برابري سهم
بودجه هاي پژوهشي در كشور كه اخيرا از سوي وزير محترم آموزش عالي
اشاره شده وضعيتي نسبي است و هنوز آن فاصله كشور ما با سايرين را پر
نمي كند.
وي افزود : پژوهش در هر كشوري كه قصد توسعه وپيشرفت را دارد
حرف اول را مي زند يعني درصدپولي را كه ابتدا براي پژوهش هزينه مي كنيم
تا يك پژوهش درستي را انجام دهيم اين قطعا با كار درستي كه نتيجه و
حاصل آن پژوهش هست جبران مي شود و محصولي كه توليد مي شود اگر بر
اساس پژوهش هاي تحقيقاتي شكل گرفته , ساخته و وارد بازار شود قطعا
بودجه هاي پژوهشي را تا چندين برابر باز مي گرداند و جاي هيچ نگراني از
صرف بودجه تحقيقاتي وجود ندارد.
دكتر يوسفي افزود : در كشور ما هم علاوه بر افزايش بودجه پژوهشي
دانشگاهها , بايد به سمت نزديك كردن صنايع بزرگ كشور با كارهاي
تحقيقاتي حركت كنيم اين شركت ها بايد با مراكز دانشگاهي قراردادها و
تحقيقاتي امضا نمايند كه علاوه بر بودجه هاي تحقيقاتي دولتي منبع درآمد
مستقلي براي دانشگاهها خواهد بود كه بسياركار ساز است .
وي گفت : اين شيوه دركشورهاي بزرگ صنعتي كاملا رايج است وقتي با
معضل مواجه مي شوند وچون مي دانند اساتيد در خط مقدم تحقيقات كار
مي كنند با دانشگاهيان قرارداد همكاري امضا مي كنند تا مشكل آنها حل شود
و بودجه مراكز تحقيقاتي با اين شيوه تكميل مي شود.
دكتر يوسفي ادامه داد : چون كارهاي پژوهشي و پژوهشگران ما و
دستگاههاي دولتي و اجرايي مسئولانه برخورد نمي كنند , پژوهش هاي انجام
شده در كشور به محصول منجر نمي شود يعني اگر پژوهش به محصول تبديل
نشود و توليد انبوه وسودآوري را براي آن محصول پديد نياورد فايده اي
ندارد چنين پژوهشي كتابخانه اي خواهد شد و به مرور عمر مفيد خود را از
دست مي دهد و نابود مي شود.
استاد مكانيك دانشگاه صنعتي شريف افزود : متاسفانه اكنون عمده
تحقيقات و پژوهش ها در كشور ما كتابخانه اي است و البته اخيرا
حركت هايي شروع شده كه برخي از پژوهش ها محصول محور شده است كه
ما يه اميدواري است اما از طرف ديگر چون عمده مجامع توليدي و اجرايي
در كشور ما دولتي هستند در نتيجه دلسوزي زيادي براي به نتيجه رساندن
پژوهش ها از خود نشان نمي دهند.
دكتر يوسفي ادامه داد : البته در اين زمينه فسادهايي هم وجود دارد كه
بودجه پژوهش را براي جاهاي ديگر اختصاص مي دهند و سهمي از بودجه
پژوهش به دست افرادي مي رسد كه اصلا درگير پژوهش نيستند و با اين
مفاسد هم بايد مقابله شود كه مثل هر فسادي در جاهاي ديگر در بخش
پژوهش هم نفوذ دارد.
وي گفت : در چنين شرايطي ساختار پژوهشي كشور ما نياز به ناظري
قوي دارد كه با تخصص پژوهشي بر كارهاي تحقيقاتي كشور نظارت كند
چون هر پژوهشي كار فرما و مجري دارد و بين اين دو نقش ناظر بسيار حياتي
است و اين ناظر هم اگر احساس مسئوليت نكند و آن پژوهش را كنترل نكند
و مسايل انحرافي آن را متوجه نشود , پژوهش ها بين كارفرما ومجري
خصوصا كارفرمايي كه دولت و نيروها و سازمانهاي دولتي هستند منحرف
مي شود و با شكست روبرو خواهد شد و هيچ مرجعي هم نيست كه به اين
مساله رسيدگي كند و تحقيقات و پژوهش هاي كمي هم كه در كشور مي شود
را به نتيجه درست برساند.
وي پس از برشمردن آفت هاي نحوه انجام پژوهش در كشور افزود : حال
اگر خوب كار شود خصوصا پژوهش هاي حياتي براي كشور , كه هم نياز
اولويت دار كشور است وهم اگر به نتيجه نرسد كشور با مشكل حياتي روبرو
مي شود دولت بايد نظارت گسترده تري بر كارهاي تحقيقاتي انجام دهد.
وي گفت : اكنون در تحقيقاتي چون صنايع خودروسازي كشور ما با
مشكلاتي مواجه هستيم چون به صورت يك تحقيق حياتي به آن نگاه
نمي شود پژوهشگران كارهايي انجام مي دهند اما اجرا نمي شود چون نياز كار
ما توليد و افزايش شمارگان خودرو به هر راه ممكن است تا نياز بازار را
پاسخ دهد ولي باعث افت كيفيت مي شود و مجددا براي پاسخگويي به نياز
كيفي مشتري مجبور است واردكننده تحقيقات و پژوهش هاي خارجي
باشد.و در اين طرف انگيزه پژوهشگران داخلي در حوزه صنايع
خودروزسازي نابود مي شود و صنعت خودروسازي كشور وابستگي به خارج
را دوباره در دستور كار خود قرار مي دهد تا حدي كه به دليل همان ضعف
پذيرش كارهاي پژوهشي داخلي , صنعت مونتاژ كشور هم كيفيت خودروي
مونتاژي را نمي تواند رعايت كند و وضعيت روز به روز بدتر خواهد شد.
دكتر يوسفي افزود : اگر به پژوهش بعنوان يك امر حياتي نگاه كنيم و
براي هر تحقيقي متولي شناخته شده اي داشته باشيم همانند تحقيقات كشور
در حوزه انرژي اتمي به نتايج بسيار گسترده اي دست خواهيم يافت كه
افتخار ملي خواهد شد.
استاد دانشگاه صنعتي شريف گفت : ما از لحاظ نيروهاي متخصص با
بنيه علمي قوي براي كارهاي پژوهشي در كشور مشكل نداريم ولي امكانات
پژوهشي در كشور خصوصا دانشگاههاي ما كم است و مصداق بازر اين كار
به بار نشستن فراوان نتايج پژوهش پژوهشگران ايراني شاغل در دانشگاههاي
خارجي است چرا كه آنها امكانات مناسبي در اختيار پژوهشگران ايراني
قرار مي دهند و نتايج آن را هم براي خود جذب مي كنند.
دكتر يوسفي افزود : پايه پژوهش آزمايش است و آزمايش نياز به بودجه
دارد چون امكانات آزمايشگاهي ماكم هست در نتيجه باعث مي شود از تلاش
بالقوه ي پژوهشگران جوان واستادان ما استفاده نشود و آنها مجبور به
مهاجرت مي شوند كه در كشورهاي عموما غربي شكوفا مي شوند و به بار
مي نشينند.
از كشورانگلستان وعضو هيات IT دكتر قاسيمه داراي درجه دكتراي
علمي دانشگاه خليج فارش بوشهر هم در گفت وگو با گزارشگر ما در باره
وضعيت پژوهش در كشورگفت : وضعيت پژوهش دركشور اكنون نسبت به
سالهاي قبل رشد بسيار خوبي داشته اما باز هم به نظر مي رسد اقدامات
اصلاحي فراواني مورد نياز هست .
وي افزود : به عنوان مثال در تصويب طرح هاي پژوهشي هم اكنون در
كشور مراحل پيچيده وخسته كننده اي وجود دارد كه برآن ضرورتي نيست
بنده حدود يك ونيم سال است كه يك طرح پژوهشي را در مورد تجارت
الكترونيك در ايران به وزارت بازرگاني ارائه دادم و بارها تاييد شده اما
عجيب اين است كه شش ماه پيش به من نامه نوشتند و اعلام كردند كه من
بايد فرمها را عوض كنم يعني وزارت بازرگاني از من خواسته كه فرم ها را
مجدد بنويسم و ارسال نمايم !
دكتر اسلاميه ادامه داد : البته كار به اينجا هم ختم نشد كه حتي تا همين
حد هم برايم مورد فبول نيست زيرا فقط بخاطر تعويض فرم ها مجبورم شش
ماه ديگر صبر كنم فرم ها را هم پركردم و فرستادم و مجددا با من تماس گرفتند
و گفتن از هر فرمي ما چهار نسخه مي خواستيم چرا از هر فرم يك نسخه
فرستاديد دوباره بقيه را بفرستيد.
وي گفت : سئوال من اين است كه آيا واقعا براي يك طرح پژوهش بايد
يك ونيم سال فرصت سوزي شود آنوقت هنوز هم به آينده مبهم فكر كنم .
اين مقررات پيچيده , روند طولاني و غيرضروري پژوهشگران را دركشور
سرخورده مي سازد.
دكتر اسلاميه ادامه داد : در سال جاري بودجه پژوهش دانشگاه خليج
فارس را تا 10 برابر افزايش دادند اما روند كند بررسي اداري مشكلات
ديگري پيش روي ما قرار داده است . كه نشان مي دهد متوليان كار متوجه
نيستند اين بودجه ها چگونه بايدمصرف شود و يك رويه مشخص و درست
و مصوبي وجود ندارد.
امروزه ما در جهاني زندگي مي كنيم كه به يك مسابقه علمي بين المللي
شبيه است كه كوچكترين تعلل كوتاهي , بزرگترين عقب ماندگي ها را براي
يك ملت به بار خواهد آورد كه جبران آن در دهه هاي آينده هم غيرممكن
است . اين مشكلات را در شماره هاي آينده هم پي خواهيم گرفت .
نبايد با حرف هاي خيالي خود را فريب داد بلكه بايد واقع بين بود و
ديد كه در عرصه پژوهش در سطح دنيا درچه مكاني قرار داريم . زيرا هم
اكنون در بسياري از عرصه ها از مد لباس گرفته تا انواع غذاهاي جديد و
علوم و فنون روز چون كامپيوتر , صنايع , امور بانكي و بيمه تا هنر , سينما و
ورزش از منابع تحقيقاتي و پژوهشي كشورهاي در توسعه يافته استفاده
مي بريم و اين براي كشور ما زيبنده نيست
امروزه ما در جهاني زندگي مي كنيم كه حركت هاي پژوهشي همانند
يك مسابقه بين المللي شده است و كوچكترين تعلل و كوتاهي , بزرگترين
عقب ماندگي ها را براي يك ملت پديد مي آورد كه جبران آن حتي براي
دهه هاي آينده هم مشكل خواهد بود
دكتر يوسفي استاد مكانيك دانشگاه صنعتي شريف : چون بسياري از
پژوهش ها در كشور ما به توليد محصول تبديل نمي شود كتابخانه اي است
كه پس از مدتي عمر مفيد خود را هم از دست مي دهد در حاليكه اگر
پژوهش ها منسجم شود همانند كسب فن آوري اتمي انقلابي جديد در
عرصه علمي كشور ايجاد خواهد كرد
و عضو هيات علمي دانشگاه خليج IT دكتر قاسمي داراي درجه دكتراي
فارس : عليرغم افزايش بودجه هاي تحقيقاتي در سطح كشور , هم اكنون
در تصويب طرح هاي پژوهشي و اصل پيچيده و خسته كننده اي حاكم است
و بنده حدود يك و نيم سال است كه يك طرح پژوهشي را براي تصويب به
وزارت بازرگاني داده ام كه هنوز به نتيجه نرسيده ام
