شهيد مظلوم آيت الله بهشتي
نيايش و پرستش
در آن لحظه كه آدمي به كمال و شكوه بي نهايت آفريدگار جهان
مي انديشد , سراپا شيفته آن مي شود , دل و جانش به خضوع و خشوع و
فروتني مي گرايد , با آهنگ فطرت در برابر آن همه كمال و عظمت سر
تعظيم فرود مي آورد , « ركوع » , سر به زمين مي سايد , « سجود » , و زبان به
ستايش مي گشايد , « حمد و تسبيح » .
راز و نياز
و در آن لحظه كه انسان خود را به كمك يك نيروي برتر از ماده
نيازمند مي يابد; دل به سوي آفريدگار دانا و توانا و مهربان جهان
مي آورد , راز و نياز خود را با او در ميان مي نهد و او را به كمك
مي خواند , « دعا » .
عبادت
آن نيايش و پرستش و اين راز و نياز و كمك خواهي در زبان قرآن
« عبادت » ناميده مي شود.
قرآن عبادت را مخصوص خداي يكتا مي شمرد و پرستش هر كس و
هر چيز ديگر جز خدا را حرام و گناهي بس بزرگ مي داند :
« و قضي ربك الا تعبدوا الا اياه .... » 1
« فرمان خدا بر آن رفته كه جز او را نپرستيد..... »
اسلام از نظر كلي براي عبادت خداي يكتا هيچ زبان يا شكل خاص
معين نكرده و هيچ قيد و شرطي نگذارده است , تنها شرط مهم عبادت
در اسلام اين است كه آنچه بندگان خدا بعنوان عبادت به جا مي آورند به
اوهام و خرافات , شرك , خودنمايي و ريا آلوده نباشد.
بنابراين مسلمانان با رعايت كامل اين نكات در هر وقت و هر جا , به
هر زبان و هر لغت و به هر شكل و هر جور كه بخواهند مي توانند به
نيايش خدا و راز و نياز با او بپردازند.
نماز
نماز مراسم مخصوصي براي پرستش خدا و راز و نياز با او است كه
در آن جنبه هاي ارزنده و آموزنده خاصي در نظر گرفته شده و بهمين
جهت شكل مخصوصي به خود گرفته است .
سرود توحيد و يكتاپرستي
سرود فضيلت و پاكي
نماز سرود توحيد و يكتاپرستي و سرود فضيلت و پاكي است كه
بايد فكر و روح ما را در برابر عوامل شرك زا و آلوده كننده اي كه در
زندگي روزمره با آنها سر و كار داريم پاك و يكتاپرست نگهدارد.
هر يك از ما در زندگي روزانه خود سرگرم كار و هدف خويش است
و كمتر به چيز ديگر جز آن مي انديشد.
سرگرمي به كار و تلاش روزانه در راه زندگي براي بشر امري طبيعي
و ضروري است , به جسم و جانش نشاط مي بخشد , راههاي جديد
زندگي را به روي او مي گشايد و او را در راه علم و هنر و صنعت و ايجاد
وسايل گوناگون بهتر زيستن به جلو مي راند , ولي در عين حال او را
چنان در خود و آرزوهايش فرو مي برد كه گهگاه براي رسيدن به اين
آرزوها در برابر اين و آن به چم و خم اش وامي دارد , از خود و شخصيت
واقعي و انساني خود بيگانه اش مي سازد و جسم و جانش را آلوده
مي كند.
از آلودگي جسمي مثال بزنيم :
كمتر كسي است كه در اثناي كار روزانه دستش , لباسش , دست و
صورتش , سر و پايش و گاهي همه پيكرش كثيف نشود و به تنظيف
روزانه آنها نيازمند نگردد. دانش آموز يا دانشجويي كه درس ميخواند ,
معلمي كه درس مي دهد , كشاورزي كه به كندوكاو زمين , كاشتن تخم يا
نشاندن نهال , آبياري ويجين يا درو و برداشت محصول مشغول است ,
كارگر يا مهندسي كه در كارگاه كار مي كند , پرستار يا پزشكي كه با
بيماران سر و كار دارد , بانوي خانه داري كه خانه را اداره مي كند ,
پيشه ور يا بازرگاني كه به داد و ستد سرگرم است و دانشمند محققي كه
در آزمايشگاه , در محيط جامعه يا در صحنه طبيعت به كاوش علمي
مي پردازد , همه بايد روزي يك يا چند بار لباس و تن خود را شستشو
دهند , تا پاكيزه بمانند.
روح ما نيز در ميدان زندگي روزانه به همين اندازه يا بيشتر در
معرض آلودگي است , آلودگي به هوسهاي تحريك شده و لجام گسيخته ,
خودخواهيها و چشم و همچشمي هاي برانگيخته , غرور ناشي از
پيروزي و كاميابي يا عقده رواني ناشي از شكست و ناكامي , و به دنبال
آن حسد و كينه و انتقام و صدها آلودگي ديگر.
اين آلودگي ها روح را تيره مي كند و ما را از راه راست زندگي راه
پاكي و فضيلت و تقوي ; منحرف مي سازد و به راه فساد مي كشاند , از ياد
خدا غافل مي كند و به دام شيطان و وسوسه هاي شيطاني
مي افكند.
شستشوي دل و جان
بنابراين بايد همانطور كه لباس و تن خود را مي شوييم و پاكيزه
مي كنيم , دل و جان را هم شستشو دهيم و پاكيزه كنيم , خود را به خدا ,
سرچشمه پاكي و كمال , نزديك سازيم , لحظاتي را به ياد او , به نيايش او
و راز و نياز با او بگذرانيم و روح آلوده را در چشمه صاف و زلال الهي
شستشو دهيم .
اين است نمازي كه مسلمان روزي چند بار مي خواند.
از پيغمبر اكرم (ص ) نقل شده كه در گفتگويي كوتاه با ياران خود
چنين فرمود :
فرض كنيد در برابر خانه يكي از شما نهري روان باشد و هر روز در
آن پنج بار شستشو كند. آيا به تن او هيچ آلودگي مي ماند
نه , اين شستشو به تن او هيچ آلودگي نمي گذارد.
نمازهاي پنجگانه هم همين اثر را دارد , با پنج نماز در روز خدا
لغزشها را از آدمي مي زدايد و او را پاكيزه مي كند.
تاثير عميق نماز در انسان
اين است نماز اسلام كه بايد آنرا سرود توحيد و يكتاپرستي , سرود
حفظ شخصيت انسان , سرود پاكي و فضيلت , سرود صلح و صفا با همه
بندگان نيكوكار خدا ناميد. سرودي كه همه مسلمانان بايد روزي پنج بار
بخوانند تا ياد خدا و ملكات عالي انساني همواره در آنان زنده بماند و از
انحراف از راه راست خدا , از آلودگي به شرك , از خودباختگي در برابر
زيباييها , يا مرعوب شدن در برابر قدرتهاي خودكامه , از ناسازگاري با
بندگان نيكوكار خدا و از مفاسد ديگر روحي مصون بمانند. درست مثل
سرودي كه سربازان صبح و شام مي خوانند تا روح سلحشوري در آنان
زنده بماند , يا سرودي كه پيشاهنگان مي خوانند تا روح نيكوكاري در
آنان تقويت شود.
قرآن كريم درباره تاثير عميق نماز در انسان مي گويد :
« اتل ما اوجي اليك من الكتاب , و اقم الصلوه , ان الصلوه تنهي
عن الفحشا والمنكر , و لذكر الله اكبر , والله يعلم ما تصنعون . »
2
« آنچه از كتاب بر تو وحي شده بر خوان و نماز را بپا كن كه نماز
جلوي كارهاي زشت و پليد را مي گيرد و از همه مهمتر ياد خدا است و
خدا مي داند شما چه مي كنيد. »
نماز به آدمي نشاط معنوي خاصي مي دهد و از پژمردگي و افسردگي
روح جلوگيري مي كند.
نماز يكنوع تمرين وظيفه شناسي است . كسي كه به نمازهاي روزانه
پاي بند باشد لااقل خود را به انجام يك وظيفه مقيد كرده و عادت داده
و همين عادت مانعي در برابر بي بند و براي و سهل انگاري او نسبت به
وظايف ديگر و كمكي به پيشرفت او در زندگي است .
واستعينوا بالصبر والصلوه و انها لكبيره الا علي الخاشعين . الذين
يظنون انهم ملاقوا ربهم وانهم اليه راجعون . » 3
در راه زندگي از شكيبائي و نماز كمك گيريد , هر چند نماز خود , كار
سنگيني است مگر بر فروتنها , كه عقيده دارند سرانجام پيش خداي
خويش مي روند و بسوي او باز مي گردند. »
نماز براي عده اي از مردم تكليفي سنگين است , ولي براي آنها كه به
هستي جاويد انسان معتقدند و ايمان دارند كه بايد همواره خود را پاك
نگهداشت و در راه تكامل كوشيد تا به كمال جاويد الهي پيوست , راز و
نيازي لذت بخش و نشاط آور با خداي بزرگ و مهربان است .
اسلام از همان روزهاي اول مسلمانان را به نماز دعوت كرد. در
روزهاي نخستين كه جز پيغمبر و همسرش خديجه و پسر عمويش علي
هنوز كسي به اسلام نگرويده بود , پيغمبر و علي روزها را با هم به دره هاي
اطراف مكه مي رفتند و آنجا نماز مي گزاردند4.
مخالفين اسلام نماز گزاران را مسخره و گاهي اذيت مي كردند.
مسلمانها براي آنكه با آرامش خاطر نماز بگزارند به دره هاي اطراف مكه
مي رفتند و با هم نماز مي خواندند , ولي مخالفين همانجا هم مزاحم آنها
مي شدند و گاهگاه كار به زد و خورد مي كشيد5.
اما فشار و آزار مخالفين با تمسخر آنها نه تنها مسلمانان را از انجام
فريضه نماز باز نمي داشت بلكه بر پافشاري آنان در انجام اين نيايش
لذت بخش مي افزود.
پيغمبر(ص ) به آنها گفته بود نماز شعار يكتاپرستي است و
مسلمانان به هيچ وجه نبايد از آن غفلت كنند.
« بني ثقيف » يكي از قبايل بزرگ بودند و در شهر « طايف » و اطراف
آن زندگي مي كردند. در سال هشتم هجرت (تقريبا سه سال پيش از
رحلت پيغمبر) هياتي را به نمايندگي به مدينه فرستادند , تا با پيغمبر
درباره اسلام آنان مذاكره و شرايط خاصي در اين زمينه پيشنهاد كنند.
اين هيات ضمن مذاكره خود به پيغمبر پيشنهاد كردند كه بني ثقيف
مسلمان بشوند , ولي از خواندن نماز معاف باشند. پيغمبر(ص ) ضمن
پاسخ به آنها فرمود :
« ... و اما الصلاه فانه لا خير في دين لا صلاه فيه » 6
« ...اما در مورد نماز , مسلمان شدني كه با نماز خواندن همراه نباشد
ارزشي ندارد... »
اگر مسلمان در شرايطي قرار گرفته كه نمي تواند به صورت معمولي
نماز بخواند , بهر صورتي كه بتواند بايد نماز بگزارد : نشسته , خوابيده ,
سوار اسب , توي ماشين يا قطار يا هواپيما , پشت تانك و زره پوش و...
نماز جماعت
اسلام تاكيد كرده كه مسلمانان به صورت دسته جمعي زندگي كنند ,
حتي دسته جمعي نماز بگزارند , اگر مسجدي هست در مسجد , و گرنه
هر جا مناسب باشد : در صحرا , در سالن مدرسه , در كارگاه و كارخانه يا
در خانه ها.
وقتي در يك محل نماز جماعت خوانده مي شود همه بكوشند تا از
خانه يا محل كار خود به آنجا بروند و در نماز جماعت شركت كنند.
براي برگزار كردن نماز جماعت , نماز گزاران رو به قبله در صفهاي
منظم به نماز مي ايستند و يكنفر جلو مي ايستد و نماز دسته جمعي را
رهبري مي كند , « امام جماعت » .
نماز جماعت در درجه اول به رهبري عالي ترين نماينده حكومت
اسلامي در هر منطقه خوانده ميشود و گر نه خود مردم از ميان خود يك
فرد شايسته را براي اين كار انتخاب مي كنند.
در نماز جماعت حمد و سوره ركعت اول و دوم را فقط امام
ميخواند و نمازگزاران ديگر , گوش مي كنند , ولي قسمتهاي ديگر نماز را
همه با هم انجام مي دهند.
نماز جمعه
نماز جمعه آنست كه ظهر جمعه مسلمانان هر منطقه (تا شعاع 6
كيلومتري ) دور هم جمع شوند و با هم نماز گزارند. در اين نماز نخست
امام جماعت در برابر حاضران مي ايستد و پس از ستايش الهي با
استفاده از قرآن و حديث و خواندن حداقل يك سوره از قرآن و توضيح
آن , درباره تعاليم اسلام و مسائل اجتماعي امت اسلامي در دو نوبت
براي آنها صحبت مي كند , « خطبه » پس از سخنراني دوم همه با هم به
نماز مي ايستند و مثل نماز صبح , دو ركعت به جماعت نماز مي گزارند.
در حقيقت دو سخنراني قبل از نماز به جاي دو ركعت نماز حساب
مي شود.
هر جا زمامدار عادل حكومت داشته باشد , در قلمرو حكومت او
بايد نماز جمعه برگزار شود و هر جا نماينده او حضور داشته باشد بايد
وي امامت نماز جمعه را شخصا برعهده گيرد يا كسي را بجاي خود به
اين سمت بگمارد. در اين صورت همينكه صداي اذان نماز جمعه بلند
شد همه بايد دست از كار بكشند و در محل نماز حاضر شوند :
« يا ايهاالذين آمنوا اذا نودي للصلوه من يوم الجمعه فاسعوا الي ذكر
الله و ذر وا البيع ذلكم خير لكم ان كنتم تعلمون 7.
اي مسلمانان وقتي بانگ نماز روز جمعه برخاست شتابان براي ياد
خدا (نماز) برويد و خريد و فروش را زمين بگذاريد , اگر دانسته باشيد ,
آن براي شما بهتر است . »
پس از آنكه نماز تمام شد هر كس مي تواند پي كار خود
برود :
« فاذا قضيت الصلوه فانتشر وافي الارض و ابتغوا من فضل الله واذكر
واالله كثير العلكم تفلحون . » 8
« پس از آنكه نماز برگزار شد در زمين پراكنده شويد و بدنبال
بخشش الهي برويد و زياد به ياد خدا باشيد كه رستگار شويد. »
اگر حكومت به دست زمامدار عادل نباشد يا عده اي از مسلمانها در
جايي زندگي كنند كه نماينده حكومت امام عادل در آنجا نيست , بهتر
است از ميان خودشان يك فرد شايسته را كه از عهده دو سخنراني پيش
از نماز برآيد انتخاب كنند و نماز جمعه بگزارند , و گرنه مي توانند نماز
ظهر را بهمان صورت عادي بخوانند.
پاورقي :
1 ـ اسرا (17 ) , 23
2 ـ عنكبوت (29 ) , 45
3 ـ بقره (2 ) , 45 و 46
4 ـ سيره ابن هشام , جلد اول صفحه 263
5 ـ سيره ابن هشام , جلد اول صفحه 282
6 ـ سيره ابن هشام . جلد چهارم صفحه 185
7 ـ جمعه (62 ) , 9
8 ـ جمعه (62 ) , 10
روح ما در ميدان زندگي روزانه در معرض آلودگي
است , آلودگي به هوسهاي تحريك شده و لجام گسيخته ,
خودخواهي ها و چشم و همچشمي هاي برانگيخته , غرور
ناشي از پيروزي و كاميابي يا عقده رواني ناشي از شكست و
ناكامي , و به دنبال آن حسد و كينه و انتقام و صدها آلودگي
ديگر. بنابر اين بايد همانطور كه لباس و تن خود را
مي شوئيم و پاكيزه مي كنيم , دل و جان را هم در چشمه صاف
و زلال الهي شستشو دهيم و پاكيزه كنيم
نماز اسلام را بايد سرود توحيد و يكتاپرستي , سرود
حفظ شخصيت انسان , سرود پاكي و فضيلت , سرود صلح و
صفا با همه بندگان نيكوكار خدا ناميد. سرودي كه همه
مسلمانان بايد روزي پنج بار بخوانند تا ياد خدا و ملكات
عالي انساني همواره در آنان زنده بماند
نماز به آدمي نشاط معنوي خاصي مي دهد و از
پژمردگي و افسردگي روح جلوگيري مي كند
