نويسنده : منوچهر محمدي و ابراهيم متقي
بخش نهم وپاياني
چين و روسيه تلاش دارد تا سطح جديدي از ائتلاف منطقه اي و بين
المللي را به وجود آورند. اين امر در راستاي نظام چند قطبي و به مفهوم
حداكثر سازي حوزه تعامل آن كشور در محيط منطقه اي و بين المللي
محسوب ميشود. در اين ارتباط چين تلاش دارد تا بازارهاي جديدي را
به وجود آورده و نفوذ اقتصادي خود را گسترش دهد.
اگر چه چين هنوز با چالش هاي بسياري روبروست , اما اكنون از نظر
اقتصادي , علمي , فني و نظامي كشوري قدرتمند به شمار مي آيد و در
صحنه سياست بين المللي جايگاهي بسيار موثر دارد. به علاوه , چين به
عنوان يك قدرت استراتژيك مستقل ميتواند در حفظ موازنه نيروهاي
استراتژيك بين المللي و در حفظ صلح و ثبات جهاني موثر باشد و در
تعديل مناسبات و حل و فصل تضادها و درگيري هاي آنها نقشي غير
قابل انكار را ايفا نمايد. بدين لحاظ و بنا به دلايلي ديگر , شانگهاي پنج
كه با مشاركت دو قدرت بزرگ آسيا تشكيل شده است نقش مهمي را
درايجاد يك قطب قدرتمند آسيائي ايفا مي نمايد.
در اين روند , جمهوري اسلامي نيز به عنوان نمادي از همكاري گرايي
بين المللي در روابط اقتصادي با كشورهاي عضو پيمان شانگهاي
محسوب ميشود. گسترش پيمان شانگهاي به سوي غرب را ميتوان
اقدامي در جهت متقاعد سازي محيط منطقه اي و بين المللي دانست .
شانگهاي پنج بر اساس هسته اوليه اي شكل گرفت كه مبتني بر توافق
سال 1990 ميان روسيه و جمهوري خلق چين براي كاهش دو جانبه
نيروهاي مسلح و اتخاذ اقدامات اعتماد سازي در نواحي مرزي دو كشور
بود. پايان جنگ سرد و فروپاشي نظام دو قطبي و دورنماي مبهم
ساختار نظام جديد بين المللي , اتخاذ تصميم و مكانيزم هايي جهت
تدوين قواعدي جديد و شكل دادن به نظام بين الملل به منظور كسب
حداكثر منافع بويژه براي دو قدرت بزرگ روسيه و چين را ضروري
ساخت . از سوي ديگر , گسترش ناتو به سوي شرق و نقش روز افزوني
كه در اروپا ايفا ميكرد و امتداد آن تا غرب مسكو و از طرف ديگر ديدگاه
ايالات متحده مبتني بر تهديد بالقوه از ناحيه چين باعث شد كه پكن و
مسكو با تاسيس سازمان شانگهاي پنج به منظور آمادگي براي مقابله با
چنين وضعيتي و با ايفاي نقش وسيع تر در ديپلماسي جهاني از خود
واكنش نشان دهند.
گسترش پيمانهاي منطقه اي با حضور قدرتهاي بزرگ و كشورهايي
همانند چين و روسيه را ميتوان اقدامي در جهت مقابله با يكجانبه
گرايي امريكا دانست . امريكا صرفا از طريق پيمان ها و مجموعه هايي
محدود ميشود كه ماهيت تركيبي از عوامل اقتصادي , سياسي و
اجتماعي داشته باشد.
از ديگر دلايل ايجاد سازمان شانگهاي پنج , جنگ در افغانستان و
ناآرامي هاي داخلي تاجيكستان بود كه مسعله دردناكي براي كشورهاي
آسياي مركزي به حساب مي آمد و چون خود چاره اي براي كنترل آن
نداشتند , به ناچار به چين و روسيه متوسل شدند. لازم به ذكر است كه
مخالفت با ايالات متحده به عنوان ابر قدرت منحصر به فرد تنها عامل
همكاري استراتژيك مسكو پكن نميباشد , بلكه هر دو كشور روسيه و
چين نگران جنبش هاي راديكال اسلامي در اطراف مرزها و سرزمينهاي
خود ميباشند.
طبعا مشاركت ايران با كشورهاي عضو پيمان شانگهاي ميتواند اقدامي
موثر در جهت كاهش نگراني روسيه و چين از افراط گرائي اسلامي
دانست . اين امر به عنوان بستري براي افزايش همكاريهاي اقتصادي و
تعميم آن براي همكاري هاي سياسي و امنيتي محسوب ميشود.
روسيه نيز در سرزمين خود و با چندين سال درگيري در چچن با تشكل
مشابهي روبرو ميباشد. حضور مسلمانان راديكال در ديگر
جمهوري هاي خود مختار در قفقاز شمالي نظير داغستان رو به افزايش
است . رهبران روسيه نگران عكس العمل هاي زنجيره اي در ميان
مسلمانان اين كشورها ميباشند. به علاوه در بلند مدت خطر
شورش مسلمانان در آسياي مركزي بيشتر خواهد شد. رژيم هاي حاكم از
فقدان دموكراسي و مشروعيت رنج ميبرند.در اين كشورها فساد
اقتصادي شيوع پيدا كرده است . توليد ناخالص ملي كم و سطح زندگي
بسيار پائين است و راديكال هاي اسلامي به دنبال استخدام و آموزش
نسل بعدي مردان جنگي هستند. رشد اسلام گرائي افراطي كه عموما
تحت تاثير سلفي گري ميباشد مانند رشد طالبان در افغانستان , ضرورتا
در راستاي اهداف ايدئولوژيك جمهوري اسلامي نميباشد.سيلي از
مواد مخدر نيروهاي اعزامي روسيه در مرز تاجيكستان ـ افغانستان را
در بر گرفته است . رژيم هاي سكولار حاكم در آسياي مركزي به طور
سنتي وابسته به مسكو هستند و روسيه معتقد است بايد با اسلام گرايان
در بيابان هاي آسياي مركزي و يا در شمال قزاقستان كه تعداد زيادي نژاد
روس زندگي مي كنند , مقابله نمايند. نگراني كشورهاي روسيه و چين از
بنياد گرايي ميتواند توسط اقدامات سازنده ايران در تعامل با كشورهاي
ياد شده كنترل شود.
سازمان همكاري منطقه اي شانگهاي پس از تاسيس با توجه به مسائل و
اهداف منطقه اي و بين المللي نظير صلح و ثبات منطقه اي وضعيت
افغانستان , مسائل مرزي اعضا , افراط گرايي مذهبي و قومي ,
تروريسم , حمل و نقل مواد مخدر , قاچاق اسلحه و تاكيد بر نظام جهان
چند قطبي در جهت خنثي كردن اهداف هژمونيك ايالات متحده تكامل
و رشد داشته است . چنانكه يكي از نكات مهم و مورد تاكيد تمامي
بيانيه هاي مشترك سازمان , امكان پيوستن ساير كشورها به آن است و از
آنجا كه دو قدرت بزرگ بين نالمللي در آن عضو هستند , توان آن را دارد
كه به سازماني با كاربرد فرا منطقه اي بدل شود. در اين رابطه ميتوان به
سخنان ولاديمير پوتين رئيس جمهور روسيه پس از اجلاس پنجم سران
در دوشنبه اشاره كرد كه گفت : « گروه شانگهاي پنج , يك باشگاه بسته
نيست و براي عضويت ساير كشورها باز است » . او همچنين پيشنهاد
تغيير نام گروه به « مجمع شانگهاي » را مطرح كرد. در اين خصوص
كشورهايي نظير ازبكستان , ايران , هند , و پاكستان براي پيوستن به
سازمان اظهار علاقه و اشتياق كرده اند.
اهداف عمومي سازمان پيمان شانگهاي
اگر چه هدف اوليه پيمان شانگهاي توسعه روابط كشورهاي اوراسيا با
يكديگر ميباشد اما واقعيت هاي منطقه اي بيانگر آن است كه ايران به
عنوان عامل تكميل كننده پيوندهاي موجود در پيمان شانگهاي
محسوب گرديده و ميتواند سطح همكاري هاي اقتصادي واستراتژيك
منطقه اي را ارتقا دهد.
اهداف سازمان و سازوكارهاي اجرايي آن را به طور خلاصه ميتوان در
محورهاي ذيل مورد ملاحظه قرار داد :
1 ـ تقويت همكاري با محورهاي امور سياسي اقتصادي , تجاري و
نظامي به منظور تبديل آسياي مركزي به يك منطقه صلح و ثبات و
حسن همجواري , تقويت اعتماد متقابل نظامي و تسريع آن , تبادل
تجارب در زمينه فعاليت هايي به منظور حفظ صلح و برگزاري
سمينارهاي مناسب , تبادل نظر در زمينه همكاري هاي دو جانبه و چند
جانبه :
2 ـ ضديت با فعاليت هاي غير قانوني : مبارزه مشترك بر ضد جدايي
طلبي ملي و تروريسم بين المللي و مهاجرت غير قانوني .
3 ـ احترام به اصل حاكميت ملي : دفاع از اصل حاكميت ملي بر اساس
منشور ملل متحد , تاكيد بر حق انتخاب نظام سياسي , مدل اقتصادي و
مسير توسعه اقتصاد هر كشور , حمايت از سياست چين واحد و حمايت
از ديدگاه روسيه در مورد چين واحد
4 ـ احترام به قرارداد موشك ضد بالستيك : قرارداد موشك ضد
بالستيك 1358 بايد بي چون و چرا تائيد , حفظ و مورد احترام قرار
گيرد. اين قرارداد كه استقرار سيستم دفاع موشكي ملي را منع ميكند به
عنوان اساس ثبات استراتژيك جهاني و مبناي كاهش بيشتر سلاح هاي
تهاجمي به حساب مي آيد. اجراي اين هدف نيز حمايت از پيشنهاد
ازبكستان مبني بر ايجاد « منطقه عاري از سلاح هاي هسته اي آسياي
مركزي » ميباشد.
5 ـ امنيت منطقه اي : تلاش در جهت ايجاد امنيت منطقه اي از طريق حل
و فصل مسالمت آميز تمامي منازعات در چارچوب قطعنامه هاي
سازمان ملل .
اهداف پنج گانه پيمان شانگهاي با مطلوبيت هاي استراتژيك ايران و
اجراي دكترين تعامل سازنده هماهنگي و همخواني دارد. زيرا ايران نيز
بر موضوعاتي از جمله احترام به حق حاكميت كشورها و همچنين
تقويت همكاري اقتصادي , استراتژيك و امنيتي تاكيد دارد.
چنانچه گروه شانگهاي پنج توسعه يابد , به طور قطع خواهد توانست
اروپا و ايالات متحده امريكا را پشت درهاي آسياي مركزي متوقف
نمايد. هر چند رقابت منافع ميان اعضاي ان گروه به همكاري هاي جدي
آنان لطمه واردآورد , اما در عوض در پي توسعه « شانگهاي پنج » اين
گروه به معرف صحيح از تنش هاي اساسي منطقه اي و ميزان اين تنش ها
تبديل خواهد گرديد.
در شرايط موجود , كشورهاي ايران و پاكستان از انگيزه و تحركات قابل
توجهي براي الحاق به پيمان شانگهاي برخوردارند. كشور چين نيز از
ورود دو كشور ياد شده حمايت به عمل مي آورد. لازم به توضيح است
كه الحاق ايران به شانگهاي منجر به تقويت پيمان و ارتقا موقعيت آن
نيز ميگردد.
تلاش اسلام آباد در كسب عضويت در شانگهاي پنج , در حقيقت
واكنشي نسبت به گسترش حوزه و نقش اين گروه در منطقه ميباشد.
مسكو و پكن هر دو خواستار توسعه حوزه و محدوده فعاليت گروه از
مرحله گفتگو و بحث به مرحله اقدامات عملي ميباشند. هر چند در پي
گسترش اعضا و اهداف گروه , رقابت ميان روسيه و چين بر سر رهبري
شانگهاي پنج و نفوذ بر آسياي مركزي افزايش خواهد يافت , اما در
صورت تكميل و توسعه گروه , احتمال آنكه براي كاهش تنش ها و
مشكلات مهم منطقه اي راه حلي ارائه گردد , وجود دارد.
اسلام كريم اف , رئيس جمهور ازبكستان نيز در اجلاس اخير سران
شانگهاي پنج كه در تيرماه 1379 برگزار گرديد , به عنوان ناظر حضور
داشت . مسكو از هند و مغولستان به عنوان كشورهايي كه امكان عضويت
در گروه را دارا هستند , ياد نموده است . ايران و پاكستان نيز تقاضاي
عضويت در اين جمع منطقه اي در حال گسترش را نموده اند.
پاسخ و عكس العمل « اعضاي شانگهاي پنج » نسبت به درخواست
پاكستان جهت عضويت در اين گروه بسيار محتاطانه بوده است . بر طبق
گزارش فرانس پرس , در پي درخواست پاكستان « زوبانگ زائو »
سخنگوي وزارت امور خارجه چين اعلام نمود كه : « چين تمايل و
اميدواري پاكستان جهت عضويت در گروه را در نظر گرفته و به آن توجه
دارد... »
به هر حال آنچه مسلم است آن است كه براي پذيرش اعضاي جديد بايد
هر پنج عضو گروه به توافق كلي برسند. كشورهاي ازبكستان و قزاقستان
تمايل كمتري به مشاركت نمطقه اي با ايران دارند. اين امر ناشي از
گرايش منطقه آنان به تركيه و همچنين تمايل ساختاري كشورهاي ياد
شده به ارتقا همكاري هاي دو جانبه و چند جانبه با كشورهاي خاور
نزديك ميباشد.
مواضع كشورهاي عضو پيمان شانگهاي در اجلاسيه هاي ادواري
در مجموعه شش اجلاس سران شانگهاي تا كنون ميان اعضا توافقات
زير حاصل گرديده است :
1 ـ نيروهاي نظامي خود را در نواحي مرزي كاهش دهند . بر اساس اين
توافقنامه , چين و چهار كشور ديگر متعهد شدند تا نيروهاي نظامي خود
را در نواحي مرزي به پائين ترين ميزان تقليل دهند و ماهيت استقرار
نيروهاي خود را از تهاجمي به دفاعي تغيير دهند.
2 ـ در روابطشان با يكديگر به استفاده از زور و يا تهديد به استفاده از
زور برضد ديگري مبادرت نورزند و به طور يكجانبه در جستجوي
برتري نظامي نباشند.
3 ـ تعداد پرسنل نظامي و همچنين گشتي هاي مرزي در اين نواحي را تا
محدوده 100 كيلومتري از مرز كاهش دهند و در زمينه نيروهاي نظامي
كه در نواحي مرزي مستقر ميباشند , با هم تبادل اطلاعات كنند.
4 ـ به حاكميت ملي و تماميت ارضي , برابري و منافع متقابل و عدم
مداخله در امور داخلي يكديگر به عنوان اصول اساسي روابط بين الملل
احترام بگذارند.
5 ـ تاكيد كردند كه اختلافات بين دولتي موجود , از طريق مشورت هاي
صلح آميز حل و فصل گردد.
6 ـ بر ضد اشكال گوناگون جدايي طلبي ملي , فعاليت هاي تندروانه
مذهبي , عمليات تروريستي , قاچاق سلاح و مواد مخدر مبارزه كنند.
7 ـ روابط اقتصادي بين اين 5 كشور با توجه به منافع متقابل و عمل
گرايي ارتقا يابد.
8 ـ نسبت به پيوستن به تلاش هاي بين المللي به منظور توقف مسابقه
تسليحاتي هسته اي در جنوب آسيا و دفاع از رژيم هاي بين المللي عدم
گسترش سلاح هاي هسته اي ابراز تمايل كنند.
9 ـ باور قاطع خود را نسبت به اينكه ايجاد سازوكارهاي گوناگون در
خصوص همكاري ملموس در زمينه هاي داراي منافع مشترك كه موجب
تسهيل صلح , ثبات , توسعه و شكوفايي منطقه خواهد شد , اعلام دارند.
10 ـ نسبت به ادامه برگزاري غير منظم اجلاس سران و تماس ها و
مشورت هاي مداوم بين مقامات وزارتخانه گوناگون , دولت هاي عضو در
سطوح مختلف ابراز تمايل كردند.
11 ـ همكاريهايشان در تلاش براي مبارزه با تروريسم بين المللي ,
قاچاق مواد مخدر و ديگر جرائم فرا ملي ارتقا بخشند.
12 ـ نسبت به اين نكته كه آسياي مركزي به منطقه اي امن با همسايگي
دوستانه و داراي ثبات و همكاريهاي بين المللي بر اساس برابري تبديل
گردد ابراز اميدواري كردند.
13 ـ مخالفت خود را نسبت به بحرانها , تهديدها و مداخلات خارجي
كه موجب پيچيده كردن اوضاع منطقه خواهد شد , ابراز داشتند و به
همين منظور همكاريهايشان را در زمينه سياست , ديپلماسي , اقتصاد و
روابط تجاري , موضوعات نظامي , فن آوري نظامي و ديگر زمينه ها به
منظور گسترش امنيت و ثبات منطقه اي تعميق بخشند.
14 ـ از قواعد منشور سازمان ملل متحد و اهداف آن دفاع كنند .
15 ـ تمايلشان را به وفاداري به قواعد حقوق بشر و نيز مخالفتشان را به
مداخله بين المللي در امور داخلي شان در لواي نگراني هاي بشر
دوستانه يا حمايت از حقوق بشر ابراز داشتند.
16 ـ بر حمايت از تلاش هاي چين براي دفاع و رعايت دقيق و بي قيد و
و مخالفت از توسعه طرح سپر دفاع ABM 2791 شرط معاهده
از جمله تحت پوشش قرار دادن تايوان در اين طرح به هر IMD موشكي
شكلي تاكيد كردند.
17 ـ حمايتشان را از معاهده عدم گسترش سلاح هاي هسته اي
اعلام كردند . NPT
18 ـ بر ارتقاي همكاريهايشان در زمينه گسترش تبادلات فرهنگي , كشف
منابع انرژي و حفاظت محيط زيست متعهد شدند.
19 ـ توافق كردند نام كنفرانس شانگهاي 5 به سازمان همكاري شانگهاي
تغيير يابد.
تاسيس سازمان همكاري شانگهاي به ارتقا روند چند قطبي شدن و
دموكراتيزه شدن روابط بين الملل منجر ميشود. اگر ايران نقش همكاري
جويانه و موثري در اين پيمان ايفا نمايد , طبعا مطلوبيت هاي بيشتري
براي آينده امنيتي منطقه اي فراهم خواهد شد. لازم به توضيح است كه
جهت گيري استراتژيك و امنيتي واحدهاي ياد شده با يكديگر مشترك
نميباشد. الگوهاي متفاوت رفتاري از سوي هر يك از كشورها مشاهده
ميشود , اما اين امر را نميتوان به مثابه عاملي براي عدم همكاري ايران با
آنان دانست .
سازمان همكاري شانگهاي نه تنها بر خلاف هنجارها و قواعد پذيرفته
شده بين المللي نميباشد , بلكه مويد اين است كه جمهوري اسلامي
ايران همچنان با ابزارهاي قابل قبول بين المللي به دنبال ادامه
سياست هاي سازنده و تعاملي خود ميباشد.
عضويت جمهوري اسلامي ايران در سازمان همكاري شانگهاي , نه
تنها اين كشور را از ادامه سياست هاي تنش زدايي و اعتماد سازي باز
نميدارد , بلكه موجب ادامه آن سياست در شمال كشور ميباشد و
ميتواند بر قدرت چانه زني جمهوري اسلامي ايران در خصوص
سياست هاي فوق بيفزايد.
همانطور كه فروپاشي شوروي سابق فضاي حياتي جديدي در سمت
شمال براي جمهوري اسلامي ايران فراهم آورد , عضويت در سازمان
مذكور ميتواند آن را نهادينه نمايد. عضويت در سازمان همكاري
شانگهاي , بهانه مناسبي براي تهديد فوري تلقي شدن جمهوري
اسلامي ايران نميباشد.
موقعيت ژئوپلتيكي جمهوري اسلامي ايران اين پيمان را براي حلقه
واسط شدن بين آسياي مركزي و اروپا مساعد كرده است . هر چارچوب
منطقه اي كه بتواند اين امر را تسهيل كند , ميتواند در راستاي منافع
جمهوري اسلامي ايران تلقي گردد. سازمان مذكور در اين چارچوب هم
ميتواند مورد استفاده جمهوري اسلامي ايران قرار گيرد.
مشاركت ايران در پيمان شانگهاي را ميتوان گامي موثر در جهت ائتلاف
سازي منطقه اي دانست . تا كنون ايران در پيمانهاي اقتصادي و
مجموعه هاي منطقه اي مختلفي از جمله اكو (سازمان همكاري هاي
اقتصادي ) و همچنين كشورهاي حوزه درياي خزر مشاركت داشته
است , اما هيچيك از پيمانهاي ياد شده , مطلوبيت موثري را براي ايران
فراهم نياورده است . علت اين امر را ميتوان تفاوت در مطلوبيت هاي
منطقه اي ايران و ساير كشورها دانست .
شواهد نشان ميدهد كه ايران از آمادگي موثر و فراگير تري براي
همكاري هاي فرامنطقه اي برخوردار است . مشاركت و ائتلاف با
قدرت هاي بزرگ را بخشي از اهداف و مطلوبيت هاي استراتژيك خود
ميداند. از سوي ديگر تلاش مي كند تا شرايطي را ايجاد كند تا بر اساس
آن طيف گسترده اي از همكاري هاي معطوف به مشاركت منطقه اي و
فرامنطقه اي را به وجود آورد. ائتلاف گرايي ايران ناشي از شرايط
ژئوپلتيكي و همچنين تهديداتي است كه ميتواند فراروي جمهوري
اسلامي ايران قرار گيرد. اگر چه نوع تهديدات فراروي ايران با
كشورهاي عضو پيمان شانگهاي متفاوت ميباشد , اما ميتوان بر اين امر
تاكيد داشت كه پيوستن ايران به ان پيمان ميتواند نتايج ذيل را فراهم
آورد :
1 ـ حوزه جغرافيايي پيمان شانگهاي گسترش مي يابد .
2 ـ پيچيدگي هاي سازماني پيمان بيشتر شده و تمايل به بقا بين اعضا
افزايش مي يابد.
3 ـ حوزه هاي فعاليت پيمان شانگهاي از عرصه هاي امنيتي به حوزه هاي
اقتصادي و همچنين همكاري هاي منطقه اي ارتقا مي يابد.
4 ـ قابليت هاي اعضا پيمان براي مقابله با تهاجمات سياسي نظامي
امريكايي افزايش خواهد يافت .
اهداف پنج گانه پيمان شانگهاي با مطلوبيت هاي
استراتژيك ايران و اجراي دكترين تعامل سازنده
هماهنگي و همخواني دارد. زيرا ايران نيز بر
موضوعاتي از جمله احترام به حق حاكميت كشورها و
همچنين تقويت همكاري اقتصادي , استراتژيك و
امنيتي تاكيد دارد
در شرايط موجود , كشورهاي ايران و پاكستان از
انگيزه و تحركات قابل توجهي براي الحاق به پيمان
شانگهاي برخوردارند. كشور چين نيز از ورود دو كشور
ياد شده حمايت به عمل مي آورد. لازم به توضيح است
كه الحاق ايران به شانگهاي منجر به تقويت پيمان و
ارتقا موقعيت آن نيز ميگردد
سازمان همكاري شانگهاي نه تنها بر خلاف هنجارها و
قواعد پذيرفته شده بين المللي نميباشد , بلكه مويد اين
است كه جمهوري اسلامي ايران همچنان با ابزارهاي
قابل قبول بين المللي به دنبال ادامه سياست هاي
سازنده و تعاملي خود ميباشد
عضويت جمهوري اسلامي ايران در سازمان
همكاري شانگهاي , نه تنها اين كشور را از ادامه
سياست هاي تنش زدايي و اعتماد سازي باز نميدارد ,
بلكه موجب ادامه آن سياست در شمال كشور ميباشد و
ميتواند بر قدرت چانه زني جمهوري اسلامي ايران در
خصوص سياست هاي فوق بيفزايد
