مجيدزندي
يقينا تلخ ترين خبر براي ملت ايران بازگشت دوباره خشكسالي است . بر
اساس گزارش هواشناسي هفته جاري گرمترين هفته سال تاكنون است و بر
اساس اعلام وزارت نيرو شش استان خراسان جنوبي , هرمزگان , يزد ,
سيستان و بلوچستان , كرمان و جنوب فارس و حتي تهران هم با كاهش 30 تا
70 درصدي بارندگي مواجه هستند كه به طور كلي 150 شهر كشور را شامل
مي شود.
ايجاد بحران آب در كشور در سال جاري به گونه اي است كه در برخي از
مناطق مديريت ويژه بحران طراحي شده است تا در قالب ستاد حوادث
غيرمترقبه , آسيب هاي مصرف شرب و زيست محيطي كمبود آب به حداقل
برسد.
متاسفانه وضعيت آب در كشورهاي همسايه ايران هم به مراتب بدتر از
كشورمان است تا حدي كه بعضا گفته مي شود در دهه هاي آينده آب مورد
مجادله و ستيز كشورها خواهد بود واز هم اكنون كشورها با تلاش براي انعقاد
قراردادهاي صادرات آب در تلاش هستند كه دامنه اين بحران را مهار نمايند.
به عنوان نمونه اي واضح هم اكنون كشور افغانستان با بحران جدي تامين
آب شرب شهري و روستايي مواجه است و كشورهاي عربي حوزه خليج
فارس نيز براي آينده نگران هستند و كشور كويت سالهاست كه در خواست
خريد آب از ايران را دارد.
از طرف ديگر در كشور ما اختصاصا در بخش مصرف آب با مشكلات
فراوان همچون وضعيت جغرافيايي خشك و نيمه خشك كشور , كمبود جدي
منابع آب , مصرف تا 90 درصد آب شيرين در بخش كشاورزي , هرز روي
آب در شبكه انتقال كانال هاي روباز و خاكي و نيز شبكه هاي فرسوده خطوط
انتقال , رشد سرسام آور هزينه هاي تصفيه , افزايش جمعيت , افزايش سطح
بهداشت عمومي و افزايش مصرف آب در بخش صنعتي روبرو هستيم اما
آنچه بيش از همه جلب توجه مي كند عدم رعايت الگوي مصرف از سوي
مصرف كنندگان است .
در سال جاري يقينا در بسياري از 150 شهر اعلام شده در 6 استان
خشك كشور جيره بندي آب اعمال خواهد شد اگر چه تصميم قطعي در اين
باره منوط به وضعيت بارندگي و يا گرماي هوا در هفته هاي آينده اعلام شده
است . اما هم اكنون نيز جيره بندي آب و توزيع آب با تانكر در بسياري از
شهرها و روستاها انجام مي شود. در كشور ما از گذشته هاي دور شهرها در
كنار منابع آب ايجاد مي شده است اما امروز بسياري از شهرها از منابع آب
فاصله بسيار زيادي دارند به گونه اي كه در بخشي از شهرهاي جنوبي كشور
خصوصا در استانهاي فارس , بوشهر , سيستان و بلوچستان آب از 50
كيلومتري به شهرها رسانده مي شود.
از طرف ديگر افت منابع آبي در بسياري از مناطق كشور كه از آب چاه
استفاده مي شود باعث عدم كيفيت آب شرب خصوصا در روستاها شده است
تا حدي كه بر اساس آمارها در برخي از اين چاهها و قنوات آب به كمتر از
نيم ليتر در ثانيه رسيده است .
به هر حال تابستان سال جاري يقينا يكي از سخت ترين تابستان هاي
سالهاي اخير خصوصا براي كشاورزان و روستائيان و ساكنان برخي از
استانهاي دچار بحران يا در آستانه بحران خشكسالي است .
در ايران مجموعا 4 ميليارد و 900 ميليون متر مكعب آب شيرين قابل
شرب توليد مي شود كه حدود 3 ميليارد و 700 ميليون متر مكعب آن مصرف
مي شود و بقيه به هدر مي رود كه از 3 ميليارد و 700 ميليون متر مكعب آب
شيرين قابل برداشت حدود 90 درصد هم در بخش كشاورزي به مصرف
مي رسد و بقيه در ساير بخش هاي صنعتي و شهري استفاده مي شود.
چه بايد كه در سرزمين خشك ونيمه خشك كشور مردم ما تا اين حد
دچار كمبود سرانه آب مواجه نشوند
در اين باره مهندس حسين علمي كارشناس امورتامين آب به گزارشگر
ما گفت : در كشور ما آب به قدركافي وجود داد اما بازدهي آن خصوصا در
بخش كشاورزي كم است .
وي گفت : نمي خواهم بگويم كشاورزان ما نبايد آب مورد نياز خود
رانداشته باشند امااز طرف ديگرهم بايد قبول كرد كه اكنون بالغ بر 90 درصد
آب شيرين مصرفي در كشور در بخش كشاورزي مصرف مي شود كه مي توان
با افزايش راندمان مصرف آب با مصرف كمتر آب همين مقدار و حتي بيشتر
هم محصولات كشاورزي برداشت كرد.
وي افزود : البته كشاورزان ما در اين بخش به هيچ وجه مقصر نيستند
زيرااز هزاران سال قبل مصرف آب پس از شرب به استفاده كشاورزي
مي رسيد و كشاورزان مالكان اوليه آب در كشور ما محسوب مي شوند اما
شرايط جوي كشورمان ايجاب مي كند كه دولت براي مصرف بهينه آب در
بخش كشاورزي براي نجات كشور از بحران كمبود آب برنامه ريزي و
سرمايه گذاري وسيع تر انجام دهد.
وي گفت : نقاط گرم و خشك در كشور كه بخش عمده اقليم آب و هوايي
ايران را هم شامل مي شود در فصل تابستان از 35 تا 50 درجه سانتيگراد
درجه حرارت دارد كه آب هاي سطحي به شدت تبخير مي شود. و اين شرايط
اقليمي ايجاب مي كند كه ما هيچ مسيري را بدون لوله گذاري و انتقال آب به
صورت سرپوشيده انجام ندهيم . مهندس علمي ادامه داد : در چنين شرايطي
كه هم باران كم داريم و هم گرما شديد است بايد شيوه هاي كشت برخي از
محصولات كشاورزي در برخي از نقاط كشور تغيير كند تا مصرف آب كاهش
يابد.
وي افزود : به عنوان نمونه هم اكنون كه تازه كاشت شالي دراستانهاي
گيلان و مازندران آغاز شده گزارش هاي متعدادي از بروز كم آبي و
خشكسالي اعلام مي شود كه آب هاي جاري براي مزارع برنج به كلي خشك
شده است . وي افزود : در حاليكه اين دو استان پر آب ترين استانهاي كشور
هم محسوب مي شوند ولي برنامه ريزي براي ذخيره و انتقال دقيق آب وجود
ندارد و آب هاي شيرين موجود در سدها خصوصا سدسفيد رود رشت بيشتر
براي آب شرب حفظ مي شود. وي افزود : يكي از عوامل اصلي مصرف
غيربهينه آب در شاليزارهاي كشور رواج شيوه هاي سنتي و قديمي آبياري
است در حاليكه براي كاهش مصرف اقدامات علمي فراواني وجود داردكه
وزارت نيرو وزارت جهاد كشاورزي مي توانند با هماهنگي هم بسياري از اين
مشكلات را حل كنند.
وي در همين راستا ادامه داد : براي حل مشكلات كمبود آب بايد
فرصت هاي تازه اي براي فعاليت بخش خصوصي معرفي شود زيرا بخش
خصوصي در اين بخش محروم است و از استعدادهاي مردمي و امكانات
مالي گسترده صاحبان سرمايه هاي غيردولتي استفاده نمي شود.
وي گفت : از طرف ديگر هم انتظارات و توقعات از بخش دولتي كه خود
در حصار مقررات قانوني و حاكميتي گرفتار آمده عملا علاوه بر خود , امكان
تحرك را در اين زمينه از بخش خصوصي هم سلب كرده است .
مهندس علي قاسمي از كارشناسان ارشد بخش آب و فاضلاب كشور هم
در گفت و گو با گزارشگر ما افزود : يك مشكلي كه در كشور ما وجود دارد اين
است كه توسعه كشور را بر اساس موجودي آب تدوين نمي كنيم يعني اول
شهرها را مي سازند , طرح توسعه را اجرامي كنند و... بعد از آن به سراغ تامين
مي روند. در حاليكه تمام اصول توسعه شهري , كشاورزي و صنعتي كشور
بايد آب محور باشد تا اينگونه گرفتار خشكسالي نشويم .
وي افزود : در چنين شرايطي براي توسعه يافتگي در كشور هماهنگي
وجود ندارد و همين مشكل بزرگترين معضل منابع جمعيتي و ساختار
شهري , صنعتي و كشاورزي ايران شده است .
وي به عنوان نمونه افزود : در كشور ما شهر بزرگي همانند پرديس در
نزديكي تهران با هزينه چندين ميليارد تومان ساخته مي شود اما براي آن
طرح اوليه تامين آب انجام نمي شود يا ساير كارهاي صنعتي و توليدي در
كشورمان كه بدون تامين آب ابتدا احداث مي شود و پس از آن به سراغ حفر
چاه يا ساير راههاي تامين آب پيش مي روند و براي تامين آب صنايع آب بر
همچون فولاد , مس و آهن صدها كيلومتر خط انتقال اب را از يك حوزه آبي
ديگر به نفع خود مصادره مي كنند و پس از آن پساب بسيار خطرناكي هم
روانه آب هاي زيرزمين مي كنند كه در كشورما حتي به اين معضل هم پرداخته
نمي شود.
مهندس قاسمي افزود : پس مي توانيم بگويم تا زمانيكه آب به عنوان
محور حياتي براي انسان و محيط زيست تا محور فعاليت هاي اقتصادي ,
صنعتي و جمعيتي ما قرار نگرفته بايد منتظر روزهاي به خشكسالي براي
بخش وسيعي از مساحت كشورمان باشيد.
اين كارشناس ارشد حوزه آب و فاضلاب كشور ادامه داد : چگونه است
در استاني مثل يزد صدها كيلومتر قنات هست واولين فكر آبرساني با كوزه هم
به ذهن آن مردم تراوش مي كند ولي در جاي ديگر به فورآب مصرف مي شود
بدون آنكه براي بهينه سازي مصرف آب كاري انجام دهند زيرا آب به آساني
به دست آنها رسيده و براي مراقبت از آن اهميتي قايل نمي شوند.
مهندس قاسمي افزود : چرا ما مي گوئيم سرانه آب در اختيار در شهرهاي
بزرگ كشور به مرز بحران رسيده براي اينكه تا خشكسالي پيش نيايد
مسئولان مملكتي به فكر چاره برنمي آيند.
وي گفت : در كشورما ابتدا بايد تخريب منابع آب هاي زيرزميني , محيط
زيست , محيط شهري اتفاق بيفتد تا پس از آن از جهت مقابل باصرف
هزينه هاي هنگفت براي حل آن همانند معضل آلودگي هوا اقدام كنيم .
اين كارشناس ارشد حوزه آب وفاضلاب درباره راههاي چاره ساز براي
حل مشكلات كم آبي دركشور خصوصاشهرهاي بزرگ گفت : به نظر من ما
بايد در اطراف شهرهاي بزرگ كشور خط بكشيم و جمعيت را به هر نحو
ممكن مهار كنيم زيرا آمار رشد جمعيت شهري در كشور و روند مهاجرت
بسيار وحشتناك است و هر سال هم بدتر مي شود. در بخش كشاورزي بايد
كارهاي وسيع و اساسي انجام شود وقتي كه 90 تا 93 درصد آب مصرف
موجود در كشوردر بخش كشاورزي مصرف مي شود در حالكيه ميزان
بهره وري اين مقدار آب تنها 30 درصد است چگونه مي توان اميدوار بود
آب در اين بخش بهينه مصرف شود.
وي افزود : دربخش صنعتي بايد صنعتي را براي كشور تعريف كنيم كه
آب محور بوده باشد يعني كمترين ميزان مصرف آب را داشته باشد و پساب
آن هم قابل كنترل و بازچرخاني بوده باشد.
وي گفت : اينها مسايل بسيار حساسي است كه بايد به آن پرداخته شود و
تا اين معضلات برطرف نشود روند حركت ها به سمت تخريب زير
ساخت هاي كشور پيش مي رود.
مهندس قاسمي گفت : همين آمار سرانه موجود اگر با گذشته مقايسه
شود هشدار جدي براي ما خواهد بود زيرا حدود 40 سال قبل سرانه آب
براي هر ايراني حدود 7000 متر مكعب بود و الان به زير 2000 متر رسيده
كه نشان مي دهد اگر همين روند ادامه يابد ما در 20 سال آينده براي هر فرد
تنها 1000 متر مكعب آب در كشور خواهيم داشت .
به هر حال آنچه اكنون به عنوان محور اصلي خشكسالي در كشور مطرح
مي شود فقط كاهش ريزش هاي جوي نيست بلكه مشكل عمده در عدم
مصرف بهينه آب در كشور است تا حدي كه به يقين مي توان مدعي بود كه
آب در كشور ما در توسعه هاي صنعتي , كشاورزي و شهري و جمعيتي ابدا
جايگاهي ندارد.
در كشور ما متاسفانه عملكرد دستگاههاي دولتي هم در حوزه تامين و
مصرف آب در تقابل هم قرار دارند و به نوعي معتقدند هر وزارتخانه اي تنها
در حوزه وظايف خد مسئول است در حاليكه حيطه آب و محيط زيست يك
حيطه عمومي و ملي بلكه فراملي است و نبايد ساخت مسكن , شهرسازي ,
توسه صنايع , كشاورزي و... را به مدد نابودي آب هاي سحطي و زيرزميني
ادامه داد. براي جلوگيري از كاهش سرانه آب در كشور بايد براي كشور
طرحي جامع تدارك ديد كه بر اساس محوريت آب تدوين شده باشد كه
متاسفانه عليرغم اينكه مادر منطقه اي خشك و نيمه خشك قرار داريم هنوز
تهيه چنين برنامه اي در دستور كار مسئولان كشور قرار ندارد. ما هنوز در
سطح فرهنگي آموزش هاي قداست آب رااز سطح دبستان و دبيرستان به
طوردقيق شروع نكرده ايم و دانش آموزان شهري همانند تهران همان اهميتي
را براي آب قايل نيستند كه دانش آموزان مناطق روستايي و خشك گرفتار
خشكسالي و كمبود آب سالم و بهداشتي هستنيد و دانش آموز , دانشجوي
تربيت يافته در شهري همانند تهران حتي اگر مهندس هم شود جايگاه واقعي
ارزش آب را در برنامه ريزيها لحاظ نخواهد كرد كه اتفاقا براي آن بخش هم با
به فكرها و برنامه هاي گسترده اي تهيه و اجرا كرد در غير اينصورت
بحران هاي آب هر روز شديدتر و شرايط و وخيم تر خواهد شد.
در سال جاري استان هاي خراسان جنوبي , هرمزگان , يزد , سيستان و
بلوچستان , كرمان و جنوب فارس با بحران كم آبي مواجه هستند و
تابستان سال جاري يقينا يكي از سخت ترين تابستان سالهاي اخير خصوصا
براي روستائيان و برخي از شهرهاي دچار بحران كم آبي محسوب
مي شود
اگرچه ايران در منطقه خشك و نيمه خشك كره زمين قرار دارد اما
مشكل اصلي بروز خشكسالي فقط كاهش ريزش هاي جوي نيست بلكه
مشكل عمده عدم مصرف بهينه آب در كشور است و مي توان مدعي بود كه
آب در برنامه هاي توسعه صنعتي , كشاورزي , شهري و جمعيتي كشور ابدا
جايگاهي ندارد!
مهندس علمي كارشناس تامين آب : اگرچه بالغ بر 90 درصد از آب
شيرين موجود در كشور در بخش كشاورزي مصرف مي شود اما كشاورزان
ما در اين باره اصلا مقصر نيستند زيرا تاكنون براي بهينه سازي مصرف آب
در بخش كشاورزي كمكي به آنها نشده است
مهندس قاسمي كارشناس ارشد آب و فاضلاب : حدود 40 سال قبل
سرانه موجود براي هر ايراني حدود 7000 مترمكعب بود كه اكنون به كمتر
از 2000 مترمكعب رسيده و اگر همين روند ادامه يابد ما در 20 سال آينده
براي هر ايراني تنها 1000 مترمكعب آب در كشور خواهيم داشت
