تاملي در انديشه هاي امام خميني درباره شخصيت جامع حضرت فاطمه (س )
13 جمادي الاولي به روايتي مصادف است با سالروز شهادت
حضرت صديقه طاهره , فاطمه زهرا(س ) , زني كه اسوه بزرگ وكامل و
جامع همه پاكي ها ونيكي ها و شرافت و عزتهاست و برترين و والاترين
الگوي زنان مسلمان در همه اعصار مي باشد , و هم او كه دانش ها و
بينش ها و معارف عميق الهي در ابعاد و جنبه هاي مختلف از چشمه سار
وجود مقدسش مي جوشد و بر نهرهاي زندگي و حيات ارضي جاري
مي شود وبوستان هاي انديشه مي روياند و شاخ و برگ هاي عمل صالح
مي پرورد و ميوه هاي ايمان وعفاف و تقوا و شرف و ارزشهاي الهي و
انساني به بار مي آورد.
يكي از ميراث هاي فكري حضرت امام خميني ـ كه خود از نسل پاك
حضرت زهراي اطهر وميوه پرخير وبركت باغ و بوستان فاطمي است ـ
شرح و تبيين هاي جامع و زيبا و سرشار از نكته هاي ژرف و تعابير
دلنشين و غني و پرمحتوايي است كه درباره پيامبر اكرم (ص ) و ائمه
اطهار(ع ) و حضرت فاطمه زهرا(س ) در آثار مكتوب و بيانات خويش
برجاي نهاده است . در اين ميراث فكري و فرهنگي عبارات و تعابير و
ژرف انديشي هايي مشاهده مي كنيم كه كمتر مي توان در ساير آثار مكتوبي
كه درباره شخصيت حضرت صديقه طاهره (س ) به رشته تحرير درآمده
است مشاهده نمود.
ترديدي وجود ندارد كه جامعيت علمي حضرت امام خميني و
احاطه او به تفكر و فرهنگ و معارف غني اسلام يكي از شاخصه هاي
مهارت او در شرح و تبيين هاي زيبا ودلنشين مي باشد , لكن نبايد
فراموش كرد كه جامعيت علمي به تنهايي براي اين كار بزرگ كافي
نيست , كه در كنار اين جامعيت علمي , آزادانديشي , عبور از سطح
ورسيدن به عمق , ريشه يابي , نكته سنجي , و ژرف نگري و موشكافي , از
شاخصه هاي مهم ديگربراي دست يابي به شرح و تبيين هاي ارزشمند و
راهگشا به « حقيقت » محسوب مي شود , و حضرت امام خميني اين
شاخصه ها و ويژگي ها را در كنار جامعيت علمي در وجود خويش بارور
كرده بود و به همين دليل در همه موضوعات و درتمام ابعاد و جنبه ها ـ و
نه فقط محدود به حيات سياسي و اجتماعي پيشوايان دين (ع )
وحضرت فاطمه زهرا(س ) ـ از اين مشخصه ها و ويژگي هاي بسيار
ارزنده و راهگشا برخوردار بود.
حضرت امام خميني در پيام ها و سخنان و رهنمودهاي مختلف
خويش حضرت زهراي اطهر (س ) را زني مي دانند كه « عالم به او افتخار
دارد » 1 , و نيز از آن حضرت به عنوان « زني كه افتخار خاندان وحي و
چون خورشيدي بر تارك اسلام عزيز مي درخشد » 2 ياد مي كند . همچنين
درباره زهراي مرضيه (س ) اين تعبير را به كار مي برند كه : « تمام هويت
انساني در او جلوه گر است » 3 , و او « از معجزات تاريخ و افتخارات عالم
وجود است » 4 و « فضايل او همطراز فضايل بي نهايت پيغمبر اكرم و
خاندان عصمت و طهارت بود . » 5
اين تعابير زيبا ازحضرت امام خميني در وصف زهراي
مرضيه (س ) , در متن وبطن خود مفاهيم ژرف و محتواي غني وعميقي
ذخيره دارد كه بايد در آنها انديشيد تا به شخصيت شريف و والاي
حضرت فاطمه (س ) شناخت و بينشي نسبي به دست آورد.
اين تعابير ـ همچنان كه از ظاهر آنها پيداست ـ كلي وفراگير مي باشند
و به جزئيات نظر ندارند. براي دستيابي به محتواي غني اين تعابير , از
سخنان و رهنمودهاي امام خميني مدد مي گيريم و از اين طريق به عمق و
ژرفاي تعبيرهاي زيبا و دلنشين او درباره شخصيت والاي حضرت
فاطمه زهرا(س ) راه مي يابيم .
1 ـ حضرت امام خميني در بيانات خويش به ابعاد وجودي « زن »
اشاره مي كند و معتقد است آنچه براي زن در خلقت به صورت ابعادو
جلوه هاي وجودي مطرح است همه در شخصيت والاي حضرت
زهرا(س ) جمع آمده و به تجلي رسيده است و به همين دليل او يك زن
معمولي نيست , كه يك زن جامع و يك نسخه كامل از انسان كه تمام
حقيقت زن را در خود ذخيره كرده است مي باشد , و هم داراي همه
جلوه هاي ملكي و ملكوتي و جبروتي به طور كامل در مراتب بالاي
معنويت زلال وخالصي كه در اين جنبه ها و جلوه هاي وجودي براي
انسان قابل تصور است مي باشد , و حضرت زهراي اطهر (س ) با
مراقبت ها وتلاشها و پذيرش رنجها در عبادت و سلوك وتهجد , از اين
عالم « ناسوتي » اين حركت معنوي را آغاز كرده ودر قدس و تقرب و
اتصال به حضرت حق به مراتب و مقامات « ملكوتي » و « جبروتي » نائل
آمده و به آنجا رسيده است كه در وصف نمي گنجد :
« تمام ابعادي كه براي زن متصور است وبراي يك انسان متصور
است در فاطمه زهرا سلام الله عليهاجلوه كرده وبوده است . يك زن
معمولي نبوده است . يك زن روحاني , يك زن ملكوتي , يك انسان به
تمام معنا انسان , تمام نسخه انسانيت , تمام حقيقت زن , تمام حقيقت
انسان . او زن معمولي نيست , او موجود ملكوتي است كه در عالم به
صورت انسان ظاهر شده است , بلكه موجود الهي جبروتي در صورت
يك زن ظاهر شده است ... تمام هويت هاي كمالي كه در انسان متصور
است و در زن تصور دارد , تمام در اين زن است ... زني كه تمام
خاصه هاي انبيا در اوست , زني كه اگر مرد بود , « نبي » بود , زني كه اگر
مرد بود به جاي رسول الله بود... معنويات , جلوه هاي ملكوتي ,
جلوه هاي الهي , جلوه هاي جبروتي , جلوه هاي ملكي و ناسوتي همه در
اين موجود مجتمع است . انساني است به تمام معنا انسان , زني است به
تمام معنا زن ... » 6
حضرت امام خميني همه مقامات والاي معنوي حضرت زهرا(س )
را نتيجه مجاهدات و تلاش هاي عيني و عملي او در همين عالم خاك
مي داند و توضيح مي دهد كه تحت عنايات حضرت پروردگار و با
مراقبت ها و نظارت هاي خاص رسول خدا(ص ) , اين سير وسلوك
الي الله به بهترين شكل و در عالي ترين مراتب تحقق يافته است .
از ديدگاه حضرت امام خميني شرايط عالم خاك و طبيعت و
بسترها و زمينه هايي كه خداوند متعال براي همه انسان ها به منظور
مجاهده و تلاش و فعاليت هاي مبتني بر رشد وكمال و تقرب به درگاه
الهي پديد آورده است , محل و محيط هاي مناسب براي متجلي شدن
استعدادهاي بسيار والاي معنوي و مقامات ملكوتي و جبروتي حضرت
زهراي مرضيه (س ) بوده است .
امام خميني درباره اين شرايط و بسترها براي طي مراتب تقرب
الهي اينگونه به زيبايي توضيح مي دهد :
« از براي زن ابعاد مختلفه است , چنانچه براي مرد و براي انسان .
اين ورق صوري طبيعي , نازل ترين مرتبه انسان است و نازل ترين مرتبه
زن است ونازل ترين مرتبه مرد است . لكن از همين مرتبه نازل , حركت به
سوي كمال است . انسان موجود متحرك است , از مرتبه طبيعت تا مرتبه
غيب , تافنا بر الوهيت . براي صديقه طاهره اين مسائل , اين معاني
حاصل است . از مرتبه طبيعت شروع كرده است , حركت كرده است ,
حركت معنوي , با قدرت الهي , با دست غيبي , با تربيت رسول الله (ص )
مراحل را طي كرده است تا رسيده است به مرتبه اي كه دست همه از او
كوتاه است . » 7
2 ـ « تربيت » و « پرورش » از امور حياتي وبنيادين محسوب مي شود
و نقش زيربنايي در شكل گيري شخصيت انسان در ابعاد و جلوه هاي
مختلف مادي و معنوي وفردي و اجتماعي ايفا مي كند , به گونه اي كه
انسان فاقد تربيت و پرورش سالم و صحيح وبالنده با انسان فاقد حيات
مساوي است , زيرا « حيات » به مفهوم جامع آن كه هرگز به تنفس و
خوردن و آشاميدن و زنده ماندن خلاصه و محدود نمي شود , به
مجموعه ارزش هاي پاك و والايي اطلاق مي شود كه در همه شئون
زندگي و در ابعاد گوناگون اعتقادي , عبادي , اخلاقي , تربيتي , سياسي ,
اجتماعي , اقتصادي , فرهنگي و در محيط ها و عرصه هايي چون
خانواده , جامعه , و مديريت هاي مختلف , به زيبايي و جامع و كامل
تجلي مي يابد. با اين وصف انسان تربيت نايافته به اين دليل كه هيچ
جلوه اي از ارزش هاي والاي الهي و انساني در وجودش به ظهور و
عينيت در نيامده است , فاقد حيات به معناي راستين و وسيع خود
مي باشد.
از ديدگاه حضرت امام خميني يكي از مجاهدات و تلاش هاي بسيار
حياتي و ارزشمند حضرت فاطمه زهرا(س ) تربيت و پرورش فرزنداني
است كه در تاريخ بشريت نقشي عظيم و سترگ و خيره كننده داشتند و
براي همه انسان ها در تمام اعصار و زمانها الگوي رشد و كمال و رهايي
و نجات شدند.
در تعابير زيباو عميق حضرت امام خميني درباره نقش تربيتي
حضرت فاطمه زهرا(س ) تامل مي كنيم :
اين خانه كوچك فاطمه سلام الله عليها , و اين افرادي كه در آن
خانه « تربيت » شدند كه به حسب عدد , چهار پنج نفر بودند و به حسب
واقع , تمام قدرت حق تعالي را تجلي دادند , خدمت هايي كردند كه ما را
و شما را و همه بشر را به اعجاب آورده است 8.
ما يك كوخ چهار پنج نفري در صدر اسلام داشتيم و آن كوخ
فاطمه زهرا سلام الله عليهاست , از اين كوخ ها هم محقرتربوده , لكن
بركات اين كوخ چند نفري آنقدر است كه عالم را پر كرده است از
نورانيت , و بسيار راه دارد تا انسان به آن بركات برسد. اين كوخ نشينان
در كوخ محقر , درناحيه « معنويات » آنقدر در مرتبه بالا بودند كه دست
ملكوتي ها هم به آن نمي رسد , و در جنبه هاي « تربيتي » آنقدر بوده است
كه هر چه انسان مي بيند « بركات » در بلاد مسلمين هست وخصوصا در
بلاد ماها , اين ها از بركت آنهاست 9.
زني كه در حجره اي كوچك و خانه اي محقر انسان هايي را
« تربيت » كرد كه نورشان از بسيط خاك تا آن سوي افلاك , و از عالم
ملك تا آن سوي ملكوت اعلي مي درخشد , صلوات وسلام خداوند
تعالي بر اين حجره محقري كه جلوه گاه نور عظمت الهي و پرورشگاه
زبدگان اولاد آدم است 10
اين عبارات و تعابير به خوبي نشان مي دهد كه نقش و اهميت تربيت
و پرورش تا چه ميزان درشكل گيري شخصيت هاي والا و جامع موثر
مي باشد و حضرت فاطمه (س ) از چه جايگاه رفيع ومنزلت عظيم و
نقش بسيار ارزنده و تاثيرگذار در تربيت و پرورش شخصيت هاي بزرگ
و تاريخ ساز و سعادت آفرين و رهايي بخش همچون حضرت امام حسن
مجتبي (ع ) و حضرت امام حسين (ع ) برخوردار بوده است .
يكي از تعبيرهاي عميق وبسيار تامل برانگيزي كه حضرت امام
خميني به كار ببرند اين است كه درخانه محقر فاطمه (س ) افرادي
پرورش يافتند كه « تمام قدرت حق تعالي را تجلي دادند » . اين تعبير
گوياي اين واقعيت است كه اولا پرورش هاي حضرت فاطمه زهرا(س )
بسيار دقيق و عميق و جامع بوده است كه در اثر آن شخصيت هايي رشد
و نمو كرده و به كمال رسيده اند كه محل تجلي همه اسما و صفات
خداوندمتعال گشته اند و با اين مظهريت بزرگ و جامع الهي راهگشاي
بشريت به سوي سعادت ورستگاري شده اند.
تعبير ديگر حضرت امام خميني اين است كه خانه حضرت فاطمه
زهرا(س ) « جلوه گاه نور عظمت الهي » و « پرورشگاه زبدگان اولاد آدم »
است , هم آنان كه « نورشان » از بسيط خاك تا آن سوي افلاك و از عالم
ملك تا آن سوي ملكوت اعلي مي درخشد » .
اين تعبير نيز به دو واقعيت اشارتي صريح دارد. واقعيت اول مقام و
منزلت معنوي حضرت فاطمه (س ) و فرزندان پاك و مقدس او يعني
حضرت امام حسن مجتبي (ع ) و حضرت امام حسين (ع ) است , كه
اينان آنگونه مراتب كمال و تقرب را طي كرده و به مقام قدس الهي نائل
آمده اند كه آثار آن براي ملكوتيان نيز نمايان است و نورشان از « خاك »
تا « افلاك » فروغ و درخشش دارد. واقعيت دوم مهارت عظيم و
شگفتي زاي حضرت زهرا(س ) در تربيت برتر و به كارگيري شيوه هاي
پرورشي پايدار و بالنده مي باشد , همان شيوه هايي كه « بشريت » را به
آبشخور زلال فرهنگ و تفكر انسان ساز اسلام رهنمون مي گردد و
جرعه هاي معنويت زلال را به كام تشنه جان و روح آدميان سرازير
مي نمايد.
تعبير عميق ديگر حضرت امام خميني , « خانه محقر » است .
حضرت امام در اين عبارات به طور مكرر از « حجره وكوخ وخانه محقر
فاطمه زهرا(س ) » ياد مي كند و اصرار دارد كه هر جا از نقش عميق
تربيتي صديقه طاهره (س ) ياد مي نمايد و به تمجيد از شيوه هاي
پرورشي اين بانوي بزرگ و مطهر مي پردازند , حتما به حقير و كوچك
بودن خانه او كه محل تربيت بزرگان و مطهران بوده است , اشاره كند.
علت اصلي اين مراقبت و اصرار اين است كه حضرت امام خميني
مي خواهد به صراحت اين واقعيت را براي انسان ها در اعصار گوناگون
نمايان سازد كه تربيت صحيح و بالنده هرگز در بستر اشرافي گري و
تجمل گرايي وزرق وبرق هاي ثروت هاي سرشار و انباشته تحقق
نمي يابد , كه آنچه در اين موضوع حائز اهميت بسيار مي باشد , اولا
« تربيت كننده و پرورش دهنده » است , كه كيست و ازچه مباني و اصول
اعتقادي و فكري برخوردار مي باشد و از چه مراتبي از ايمان و پاكي و
تقوا برخوردار است و چه ميزان از فضايل و ارزشهاي اخلاقي در
وجودش به بار و نتيجه و ثمر نشسته است , و ثانيا دانش و بينش ها و
شيوه هاي تربيتي او چگونه است وچه مقدار تاثير مي نهد و تحول ايجاد
مي كند و رشد وكمال و سعادت مي آفريند
امروز جامعه اسلامي ما به شدت نيازمند تبعيت و پيروي كامل از
تمام ابعاد و جلوه هاي متعالي شخصيت جامع حضرت زهرا(س )
مي باشد و بايد از همه ارزش هاي وجودي اين موجود عظيم و والا به
ويژه شيوه هاي تربيتي او الگوگيري كند.
پاورقي :
ــــ
1 ـ صحيفه نور , ج 6 , ص 187
2 ـ همان منبع , ج 12 , ص 72
3 ـ همان منبع , ج 6 , ص 194
4 ـ همان منبع , ج 16 , ص 125
5 ـ همان منبع , ج 12 ص 72
6 ـ جايگاه زن در انديشه امام خميني , از انتشارات موسسه تنظيم و نشر
آثار حضرت امام خميني , ص 18
7 ـ همان مدرك , ص 19
8 ـ سيماي معصومين (ع ) در انديشه امام خميني , موسسه تنظيم و نشر
آثار حضرت امام خميني , ص 181
9 ـ همان مدرك , ص 182
10 ـ همان مدرك , ص 181 و 182
حضرت فاطمه زهرا(س ) اسوه بزرگ و كامل و جامع همه
پاكي ها و نيكي ها و شرافت ها و عزتهاست و برترين و
والاترين الگوي زنان مسلمان در همه اعصار مي باشد , و هم
او دانش ها و بينش ها و معارف عميق الهي در ابعاد و
جنبه هاي مختلف از چشمه سار وجود مقدسش مي جوشد و
بر نهرهاي زندگي و حيات ارضي جاري مي شود و
بوستان هاي انديشه مي روياند و شاخ و برگ هاي عمل
صالح مي پرورد و ميوه هاي ايمان و عفاف و تقوا و شرف و
ارزشهاي الهي و انساني به بار مي آورد
يكي از ميراث هاي فكري حضرت امام خميني ـ كه خود
از نسل پاك حضرت زهراي اطهر و ميوه پرخير و بركت باغ و
بوستان فاطمي است ـ شرح و تبيين هاي جامع و زيبا و
سرشار از نكته هاي ژرف و تعابير دلنشين و غني و
پرمحتوايي است كه درباره پيامبر اكرم (ص ) و ائمه
اطهار(ع ) و حضرت فاطمه زهرا در آثار مكتوب و بيانات
خويش برجاي نهاده است . جامعيت علمي , آزادانديشي ,
عبور از سطح و رسيدن به عمق , ريشه يابي , نكته سنجي , و
ژرف نگري و موشكافي از شاخصه هاي مهم اين شرح و
تبيين ها محسوب مي شود
