حميده سادات هاشمي
تحقيقات دانشمندان علوم ديني در جهان نشان مي دهد كه تمامي اديان
الهي به حفظ محيط زيست توجه نشان داده اند اما دين اسلام و مسيحيت
دستورات مشخص و موكدي در اين عرصه دارند.
بررسي متون مختلف مذهبي همگي نشانگر وجود ديدگاههاي مشخصي
در راستاي حفاظت از محيط زيست و منابع طبيعي است .
نگهداري و حفاظت از محيط زيست در بيش از دو دهه اخير يكي از
مباحث مهم در محافل و نشستهاي جهاني است كه باعث ارتباط ميان اديان
شده است .
در نشست جهاني كشيشها در نايروبي و كنيا در سال 1975 سرفصلي
تازه براي بررسي مسايل زيست محيطي ازديدگاه اديان آغاز شد.
برگزاري كنفرانسهايي تحت عنوان « مذاهب و زيست شناسي » از سوي
دانشكده الهيات هاروارد نيز توانسته بيش از 700 دين پژوه و طلبه اديان
مختلف را طي سالهاي اخير گردهم آورده تا در راستاي نظرات اديان و
حفاظت از محيط زيست مناظره كنند.
روحانيون مسيحي معتقدند كه خداوند پست ترين و برترين مخلوقات
خود را در اختيار انسان قرار داده است تا از آنها استفاده نمايد و اگر از اين
موهبت بطور ناشايست استفاده شود , باعث خشم خداوند خواهد شد.
محققان خاطرنشان كرده اند كه روحانيون اديان معتقدند همه در برابر
مخلوقات مسئول هستند و حفظ و رسيدگي به طبيعت و مخلوقات جز
مسايل مهم ايماني و اعتقادي زندگي است .
ارزشهاي اخلاقي و مذهبي تضميني براي حفاظت از محيط زيست
است و دانشمندان علوم ديني معتقدند ما علاوه بر اجراي قوانين , بايد
استانداردهاي اخلاقي را نيز مراعات كنيم تا به اهداف خود دست يابيم .
در اديان الهي حفاظت محيط زيست كه نسل امروز و نسلهاي بعدي بايد
در آن حيات اجتماعي رو به رشدي داشته باشند , يك وظيفه عمومي تلقي
مي شود.
دكتر « كوروش فتحي واجارگاه » عضو هيات علمي دانشگاه در گفت وگو با
گزارشگر ما اعلام كرد : براساس نتايج تحقيقات انجام شده , در خصوص
رابطه محيط زيست و دستورات اسلامي اين امر نشان مي دهد كه حكومت
اسلامي موظف است با هرگونه فعاليت اقتصادي و مانند آن كه منجر به
تخريب محيط زيست و منابع زيست محيطي مي شود به شدت مقابله كند.
وي ادامه داد : تمامي احاد جامعه و حكومت , در قبال حفظ محيط
زيست مسئوليت هايي دارند كه موظف به انجام آن هستند.
وي گفت : براساس اين بررسي ها , احكام عملي محيط زيست در اسلام
داراي دو بعد فردي و حكومتي است كه در بند اول هر فرد از جامعه اسلامي
در برابر محيط زيست مسئول است كه شعاع آن چون جنبه فردي دارد
محدود به توانايي فرد است .
وي ادامه داد : اين محدوده شامل گرايش به فتارهاي هنجار زيست
محيطي و پرهيز از رفتارهاي ناهنجار زيست محيطي است , بنابراين هر يك
از افراد جامعه در حد توانايي و قدرت خويش در قبال محيط زيست مسئول
است .
اين استاد دانشگاه گفت : بعد دوم مباني حفاظت از محيط زيست جنبه
اجتماعي دارد و شعاع قدرت آن وسيع است و براساس آن آحاد مختلف
مردم به صورت شرعي به انجام وظيفه خويش در قبال محيط زيست مكلف
هستند.
وي گفت : در احكام اسلامي بعد دوم كه در محدوده حكومت اسلامي
خود را نشان مي دهد آن است كه حكومت موظف است رفتار و اعمال انساني
را به نحوي تحت نظارت و كنترل درآورد كه كسي اجازه نيابد محيط زيست
را به تباهي و ويراني بكشد.
وي ادامه داد : براساس اين تحقيقات , بايد خواست الهي را در تامين
مصالح عمومي تضمين كرد از طرف ديگر حكومت اسلامي براي نيل به
اهداف مندرج در مكتب زيست محيطي و بايدها و نبايدهاي آن نيازمند به
خدمت گرفتن علم است , زيرا بدون علم بسياري ازاين اصول هنگام اجرا با
چالش هاي عديده اي مواجه خواهد بود.
به گفته وي , براساس سفارش هاي زيست محيطي اسلام , حكومت
اسلامي وظيفه دارد كردار انساني را در قبال محيط زيست تحت نظارت و
كنترل درآورد.
وي تاكيد كرد : حكومت اسلامي موظف است قوانين الهي را به اجرا
درآورد و كساني را كه به نظر مي رسد كردارشان كوركورانه در راه سودجويي
است تنبيه كند و نيز آنان را كه از نتيجه سوكردارشان بر كيفيت محيط زيست
بي خبرند , هشدار دهد.
مهندس « نوشين جعفري » كارشناس ارشد محيط زيست نيز در اين باره
مي گويد , نهادينه شدن و گسترش فرهنگ زيست محيطي در ميان مردم يك
ضرورت ملي است كه تمامي دستگاهها بايد به آن اهتمام ورزيده و توجه
ويژه و خاص داشته باشند.
وي با اشاره به توانايي هاي عظيمي كه در فرهنگ و آموزه هاي ديني
ايرانيان وجود دارد , افزود : به منظور توسعه فرهنگ زيست محيطي , استفاده
از معارف و آموزه هاي ديني و اسلامي و سفارشهايي كه در دستور اسلام
است از محورهاي مهمي مي باشد كه بايد به آن توجه كرد.
وي ادامه داد : استفاده از دانش و تجربه بشري در زمينه گسترش فرهنگ
زيست محيطي و نقش فرهنگ و تمدن ايراني و بكارگيري از تلاش و
تحقيقات صورت گرفته در حوزه محيط زيست ازديگر محورهايي است كه
در توسعه فرهنگ زيست محيطي بايد به آن توجه كرد.
وي گفت : براساس گزارش منتشر شده از سوي سازمان ملل , مردم جهان
ساليانه حدود 20 درصد ازذخايرو سرمايه هاي طبيعي را مورد استفاده قرار
مي دهند كه تنها بخشي از آن تجديدپذيراست و بخش وسيعي ازذخاير
طبيعت نيز به علت رفتار ناصحيح بشر توان احيا و خودپالايي را ندارد.
جعفري افزود : افزايش كيفيت زندگي مردم و جلوگيري از گسترش فقر و
رشد و ارتقاي سطح اقتصادي خود , منجر به حفظ محيط زيست و حفظ
ذخاير طبيعي مي شود.
وي ادامه داد : بايد كوشش كرد تا رفتارها و الگوهاي ناهنجار و نادرستي
كه در جامعه وجود دارد و منجر به تخريب محيط زيست مي شود را تغيير
داد.
وي گفت : دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي در زمينه تغيير صحيح الگوي
مصرف , نقش بسزايي دارند كه بايد مورد حمايت دولت قرار گرفته و تقويت
شوند.
« بهاره ابراهيمي » يك متخصص در علوم ديني در اين باره مي گويد :
اسلام بين انسان و محيط زيست جدايي قايل نيست و آنها را مكمل يكديگر
مي داند.
وي با اشاره به برخي احاديثي كه در اين رابطه وجود دارد افزود : از آنجا
كه دين اسلام كامل ترين سفارش ها را براي حفاظت از محيط زيست دارد , در
اين رابطه احاديث و آيات زيادي نيز به ثبت رسيده است .
وي ادامه داد : در حديثي از پيامبراكرم (ص ) آمده است , احترام زميني را
نگه داريد كه به منزله مادر شماست , چرا كه اسلام براي مادر احترام زيادي
قايل است از اينرو زمين را به مادر تشبيه كرده است .
وي گفت : اسلام تمام جنبه هاي انسان , محيط زيست و جهان هستي را
در ارتباطي هماهنگ و موزون با مسير الهي مورد توجه قرار داده است و بين
آنها ارتباط ايجاد مي كند.
ابراهيمي افزود : از اينرو اسلام محيط زيست را واحدي غيرقابل تجزيه
در نظر مي گيرد و بين انسان و محيط زيست در جهان هستي حذايي قايل
نيست و آنها را مكمل يكديگر دانسته است .
وي ادامه داد : اينكه محيط زيست بخشي از نظام خلقت است ريشه در
جهان بيني توحيدي دارد , يعني جهان و هرآنچه كه در اوست ماهيتي از
خداي واحد است .
اين كارشناس علوم ديني گفت : قرآن مجيد در آيه اي از سوره نور آورده
است كه « و از براي خداست مالكيت آسمان ها و زمين و بازگشت تمامي
موجودات به سوي اوست »
ابراهيمي افزود : براساس يك تحقيق انجام شده , در قرآن مجيد حدود
750 آيه در زمينه خداشناسي از راه علوم طبيعي آمده است , در اين آيات
خداوند متعال ازپديده هاي طبيعي به عنوان آيات الهي ياد مي كند و بندگان
را به تفكرو نظر در آن دعوت مي كند.
وي ادامه داد : در اسلام هرگونه رفتاري كه منجر به فساد در عرصه محيط
زيست شود , نهي شده است چرا كه خداوند بارها در قرآن درباره ايجاد فساد
در روي زمين هشدارداده است .
وي گفت : امروزه شاهد آن هستيم كه ابعاد گوناگون بحران زيست
محيطي كه امروزه به حق افكار جهاني را تحت تاثير قرار داده , حاصل
عصيانگري بشر در برابر نظام آراسته و صالح جاري در عرصه محيط زيست
است .
وي تاكيد كرد : آشنايي بشر با علوم ديني در سراسر اين كره زمين
رهنمودهاي هميشگي براي نسلهاي حال و آينده براي حفاظت از محيط
زيست است چرا كه بررسي ها نشان مي دهد , توجه به حفظ محيط زيست در
تمام اديان مورد تاكيد قرار گرفته است .
با توجه به جهان بيني اسلامي مي توان گفت كه هر حركت و عمل مثبتي
از سوي انسان , اگر با انگيزه و نيت الهي باشد آن عمل عبادت محسوب
مي شود.
تاكيدي كه اسلام بر درختكاري و كاشتن گياهان دارد ما را در درك
حقيقت پرستش و عبادت ياري مي كند.
چنان چه در حديثي از امام صادق (ع ) روايت شده است كه آن حضرت
فرمود , درخت بكاريد و كشاورزي كنيد كه هيچ عملي از آن حلال تر و
پاكيزه تر نيست .
درختكاري , آبياري و حفاظت از درختان مثالهايي از فعاليت هاي
سازنده و اصلاح گرايانه در عرصه محيط زيست به شمار مي آيند.
احياي زمين هاي موات و فعاليتهايي در جهت بيابان زدايي , حفظ و
حراست از جنگل ها و مراتع و جلوگيري از نابودي آنها , تلاش در جهت
شكوفايي كشاورزي و به طور كلي هر اقدامي كه در عمران و آباداني موثر
باشد از نظر اسلامي نوعي فعاليت ارزشمند محسوب مي شود.
امر به رفتارهاي هنجار زيست محيطي و نهي ازرفتارهاي ناهنجار زيست
محيطي نيز يكي از موضوع هايي است كه در ديدگاه اسلامي مورد توجه قرار
گرفته است .
براين اساس ما نه تنها موظف به اصلاح رفتار خود نسبت به طبيعت
هستيم بلكه حق نداريم نسبت به خطاهايي كه ديگران درباره طبيعت مرتكب
مي شوند بي تفاوت باشيم . زيرا طبيعت مادر حيات و سرچشمه و گهواره
زندگي و بستر تكامل است و ستم و فساد و طغيان و سركشي بعضي نسبت به
طبيعت نه تنها سلامت طبيعت بلكه حيات انسانها را نيز تهديد مي كند.
محققان علوم ديني معتقدند , طبق اصول اسلام , فرد و حكومت اسلامي
هركدام در قبال محيط زيست مسئوليت هايي دارند كه موظف به انجام آن
هستند , براين اساس احكام عملي محيط زيست در اسلام داراي بعد فردي و
حكومتي است . از اينرو هر فرد از جامعه اسلامي در برابر محيط زيست
مسئول است و حكومت اسلامي نيز وظيفه دارد كردار انساني را در قبال
محيط زيست تحت نظارت درآورده و قوانين الهي را در اين مورد به اجرا
درآورد.
احياي زمين هاي موات و فعاليت هايي در جهت
بيابان زدايي , حفظ و حراست از جنگل ها و مراتع و جلوگيري
از نابودي آن ها , تلاش در جهت شكوفايي كشاورزي و به طور
كلي هر اقدامي كه در عمران و آباداني زمين موثر باشد , از
نظر اسلامي نوعي فعاليت ارزشمند محسوب مي شود
ابراهيمي كارشناس امور ديني : در قرآن مجيد حدود 750
آيه براي خداشناسي از راه علوم طبيعي آمده است كه متعال
ازپديده هاي طبيعي به عنوان آيات الهي ياد و بندگان را به
تفكر و دقت نظر در آن دعوت مي كند
دكتركورش فتحي واجارگاه عضو هيات علمي دانشگاه : در
ديدگاه اسلام هم تك تك افراد جامعه و هم زمامداران در حد
توانايي و قدرت خويش در برابر محيط زيست مسئول به حفظ و
مراقبت هستند.
در حديثي از امام صادق (ع ) روايت شده كه آن حضرت
فرمود : درخت بكاريد و كشاورزي كنيد كه هيچ عملي از آن
حلال تر و پاكيزه تر نيست
