دكتر سيدحسين فتاحي معصوم ـ دانشيار دانشگاه علوم پزشكي مشهد
اشاره :
در دنياي مدرن امروز و در فضايي كه در جهان بشريت حاكم است كه
زورمداري , تجاوز , ترور , از بين بردن همه آثار فرهنگي , انساني وابسته به
جهان اسلام و تشيع , چهره كريه دموكراسي غرب را به نمايش گذاشته است
و استكبار جهاني و صهيونيست بين المللي نمي خواهد طلوع خورشيد اسلام
در قرن حاضر را نظاره كند و با تاريك نمايي و سياه كاري از اسلام , چهره اي
متمدن و مترقي از خود ارائه مي دهد. لذا پرداختن به مسائل اساسي و
مبنايي همچون اخلاق پزشكي و جايگاه پزشكان و نقش آنان در ايران و
جهان كاري است دشوار و تلاشي مضاعف مي طلبد تا سيماي نوراني و
نجات بخش اسلام عزيز را بسهم خود با شيوه هاي علمي و چالشهاي دقيق
اعتقادي و قانوني , عرضه نمائيم . موضوع مهم انسان و كرامت و ارزش
جسمي و معنوي او در ديدگاه فقهي ـ اعتقادي اسلام , اگر با شيوه هاي علمي
و كارآمد از سوي دانشمندان و پزشكان دانشگاهي و اسلام پژوهان و
اسلام شناسان حوزه ها و علما و مراجع جهان تشيع تبيين و ارائه گردد
ميتواند در آينده اي نه چندان دور مرزهاي انديشه بشري را در نوردد و بسهم
خود افقي روشن در دنياي تاريك مادي امروز را به نمايش گذارد.
لذا به اختصار با بهره مندي از حديثي نوراني از امام صادق عليه السلام
اشاره اي به جايگاه پزشك در اسلام و نقشي كه بايستي ايفا نمايد نموده
سپس به وظيفه و نقش او در جهان مي پردازيم .
امام صادق عليه السلام ميفرمايد :
« لايستغني اهل كل بلد عن ثلاثه . يفزع اليه في امر دنياهم و آخرتهم فان
عدموا ذالك كانوا همجا »
اهل هر شهري (كشوري ) را از سه كس كه براي دنيا و آخرتشان بدان پناه
ببرند بي نياز نباشند و اگر (اين سه كس ) را ندارند مردمي خواهند بود نادان و
بي تدبير :
فقيه عالم ورع ـ فقيه عالم و پارسا
طبيب بصير ثقه ـ امير خير مطاع
پزشكي بصير و مورد اعتماد ـ امير خيرخواه و قابل اطاعت
بود از امام ششم اين سخن
كه حاجت بود خلق را بر سه تن
« فقيهي » خردمند و پرهيزكار
« اميري » نكوكار و فرمان گزار
« طبيبي » به علم و عمل اوستاد
به هر ناحيت مورد اعتماد
باتوجه به اين حديث شريف بايستي موضوع را از ديد كلان و وسيع
نگاه كرد و سه نفر عمده مطرح شده را در راس تشكيلات ساختاري آنان ديد
يعني :
ساختار و نظام فكري حاكم بر جامعه ـ حوزه هاي علميه و دستگاه
قانون گذاري و جايگاه ولايت فقيه
ساختار و نظام اجرايي و مديريتي ـ رياست جمهوري , دولت و
دستگاههاي اجرايي
ساختار نظام سلامت , بهداشت و درمان و آموزش پزشكي ـ دستگاه هاي
مسئول و جامعه پزشكي
نظام فكري و ايدئولوژيك جامعه
نظام اجرايي ـ نظام سلامت
و ساختارهاي مرتبط ـ و دستگاههاي ذيربط
نظام سلامت :
1 ـ دستگاههاي مسئول تربيت نيروي انساني ـ دانشگاهها
2 ـ دستگاههاي مسئول برنامه ريزي
3 ـ نظام بهداشتي كشور
4 ـ نظام درماني
5 ـ نظام آموزش پزشكي
6 ـ دستگاههاي نظارتي و قانوني
عنصر اصلي ساختار و نظام سلامت جامعه ـ پزشك (بطور اعم )
پزشك بعنوان الگو و نمونه گروه پزشكي (تمامي رشته ها و نيروهاي
همكار) براي بهينه كردن اين نظام بايستي با اصلاح و رفع معضلات و
اشكالات فكري , قانوني و اجرايي , ارتقا لازم براي رسيدن به جايگاه واقعي
خود را به انجام برساند.
مثالي ضروري است . بطور متوسط هر نفر در سال 2 تا 4 بار سرپايي به
پزشك مراجعه مي كند و نيم تا يك بار بستري مي شود.
اگر جمعيت كشور را 70 ميليون در نظر
بگيريم :
140,000,000 =2 * 70
280,000,000 =4 * 70
يعني سالانه بطور متوسط 200 ميليون بار مردم با پزشك تماس گرفته و
با او كار دارند. كدام صنف و يا قشري از جامعه اينقدر رابطه صميمي و
ضروري و مهم با مردم دارد.
مثلا نانوا رابطه اش با مردم رابطه پيوسته نيست . رابطه گسسته است ;
پول , نان , اما رابطه پزشك با مردم ; رابطه عاطفي , شفابخش , راهنما و...
دو اصل در اين راستا مهم است كه بايد توجه شود :
1 ـ دانش و آگاهي و تخصص و سواد پزشك است ـ بصيربودن
2 ـ قداست و اهميت پزشك و حرفه پزشكي ـ ثقه بودن و مورد اعتماد
1 ـ در داخل كشور دستيابي به جايگاه رفيع و مهم بصيربودن و ثقه بودن :
يعني كسب آخرين پديده هاي علمي روز و بكارگيري آنان در راه سلامت
جامعه يعني شكوفايي علمي و توانمنديهاي بالقوه را به فعل و عمل درآوردن .
در ثاني مورد اعتماد و اطمينان مردم بودن كه نياز به بازنگري در شيوه ها ,
روشها , رفتارها و عملكرد جامعه پزشكي , پزشكان و گروه پزشكي از يك سو
و از سوي ديگر بازنگري در شيوه هاي آموزش و تربيت نيروي انساني و
بهبود شيوه ها و روزآمدكردن دانش و آموزش پزشكي كشور , شيوه گزينش
دانشجو , دستيار و استاد و...
2 ـ در خارج از كشور ـ جايگاه پزشك و پزشكي در كجاست
باتوجه به سابقه كهن و تاريخي كشور ايران بويژه پس از اسلام و
شكوفايي تمدن اسلامي براي بدست آوردن جايگاه متناسب با انديشه
اسلامي و انقلابي مي بايستي در تداوم فعاليتهاي داخلي و ارتقا علمي و
فكري و دستيابي به فن آوري هاي لازم در زمينه هاي زير نيز تلاش و همفكري
صورت پذيرد و موضوعاتي كه مي تواند بين ملل اسلامي در درجه اول و
سپس ساير ملل مورد تعامل و گفتگو و تبادل نظر قرار گيرد عبارتند از :
محور اول ـ اخلاق پزشكي
محور دوم ـ تاريخ و مشاهير پزشكي در اسلام و ايران
محور سوم ـ احكام و مباني فقهي در زمينه مسائل مختلف و جديد پزشكي
ث محور اول ـ اخلاق پزشكي :
تبيين اصول و باروهاي ديني در زمينه هاي اخلاق اسلامي بطور عام و
اخلاق پزشكي بطور خاص .
موضوعاتي كه ميتوان مورد بحث و گفتگو قرارداد و بايد پيرامون آنها
كار علمي و كاربردي صورت پذيرد :
1 ـ1 ) اخلاق پزشكي و آموزش
1 ـ2 ) اخلاق پزشكي و تحقيقات ـ اخلاق در پژوهش
1 ـ3 ) اخلاق پزشكي و تكنولوژيهاي جديد ـ رايانه و ...
1 ـ4 ) اخلاق پزشكي و بيوتكنولوژي ـ كلونينگ يا شبيه سازي
1 ـ5 ) اخلاق پزشكي و حقوق انسانها ـ بيماران ـ پزشكان ـ پرستاران
و...
1 ـ6 ) اخلاق پزشكي و اقتصاد پزشكي ـ بيمه هاي مختلف
1 ـ7 ) اخلاق پزشكي و جهاني شدن (گلوباليزاسيون پزشكي )
1 ـ8 ) و موارد ديگر ...
در تمامي موارد فوق ديدگاههاي اسلام و تشيع موضوع اصلي بحث ميتواند
قرار گيرد.
ث محور دوم ـ تاريخ و مشاهير پزشكي در تمدن ايران و اسلام :
2 ـ1 ) طب قديم و طب مسلمين
2 ـ2 ) طب سنتي و شيوه هاي درمان آن و تطبيق آنها با طب جديد (طب
مكمل )
2 ـ3 ) مباني طبابت در قديم (متدولوژي و شيوه هاي درمان ) و حال حاضر
در كشورهاي اسلامي و ساير كشورها
ث محور سوم ـ احكام و مباني فقهي در زمينه هاي مختلف پزشكي و نظرات اسلام :
3 ـ1 ) احكام و نظرات فقهي در مورد تشريح جسد براي مقاصد مختلف
(آموزش , كشف بيماريها , كشف جرم )
3 ـ2 ) احكام و نظارت فقهي در مورد پيوند اعضا و مرگ مغزي
3 ـ3 ) احكام و نظرات فقهي در مورد يوتانازي
3 ـ4 ) احكام و نظرات فقهي در مورد بيماريهاي مقاربتي و ايدز
3 ـ5 ) احكام و نظرات فقهي در مورد قوانين و مقررات جاري (موضوع
حدود , قصاص , ديات و تعزيرات )
3 ـ6 ) احكام و نظرات فقهي در مورد اقتصاد پزشكي ـ بيمه ها و روشهاي
حمايتي براي بيماران
و موارد ديگر ـ داروسازي , دندانپزشكي ـ پرستاري و علوم آزمايشگاهي
پس از بررسي موضوعات مطرح شده بايستي به دو موضوع مهم پرداخت :
1 ـ تهيه و تدوين « منشور اخلاق پزشكي كشور »
2 ـ تهيه و تدوين « منشور جهاني اخلاق پزشكي »
مورد اول ـ منشور اخلاق پزشكي كشور (ميثاق پزشكي كشور)
1 ) كليات
2 ) تعاريف
3 ) اصول
4 ) تعهدات
5 ) جرائم
مورد دوم ـ منشور جهاني اخلاق پزشكي
1 ) كليات
2 ) تعاريف
3 ) اصول مورد توافق كشورها (با حفظ اصول اعتقادي )
4 ) تعهدات كشورها
5 ) جرائم پيش بيني شده
اميد است با پذيرش اين موضوع بتوان با همكاري همه دلسوزان به
اسلام و انقلاب اسلامي مفاد اين دو منشور را تنظيم نمود.
ث اصول كلي پيشنهادي « منشور اخلاقي پزشكي كشور »
نگرش متعالي به جهان هستي و بشر و ارزشهاي مادي و معنوي انسان
1 ـ حفظ كامل كرامت و ارزشهاي انساني با توجه به مباني اصيل اسلامي
2 ـ گسترش عدالت اجتماعي در جامعه و جامعه پزشكي
3 ـ توسعه علوم پزشكي با توجه به ارزش طب و طبابت در اسلام
4 ـ احيا ارزشها و دستاوردهاي تاريخ پزشكي و مشاهير پزشكي ايران و
اسلام
5 ـ رعايت اصول و قوانين حاكم بر جامعه و عرف پسنديده پزشكي
6 ـ رعايت احكام اسلامي در زمينه هاي مسائل گوناگون پزشكي و موضوعات
جديد پزشكي
7 ـ رعايت اصول اخلاقي ـ مسائل مادي و توان اقتصادي بيماران
8 ـ توجه به نيازهاي جامعه به سلامتي و بهداشتي جامعه
9 ـ توجه به ارزش سلامت مردم و ارائه خدمات پزشكي
10 ـ گسترش آموزش اخلاق پزشكي
11 ـ مساعدت در زمينه تربيت مديران مفيد براي دانشگاههاي علوم
پزشكي
12 ـ قانون مداري و رعايت قوانين و مقررات كشور
13 ـ الگوسازي و الگوشدن براي نسل جوان پزشكي
14 ـ خودسازي اخلاقي و علمي در پزشكي (پزشكان )
15 ـ فلسفه پزشكي و بيماري از نظر اسلام و رعايت اصول آن
16 ـ رابطه دين و علم و بهره گيري از اين رابطه در سيستم پزشكي كشور
17 ـ تنظيم رفتار حرفه اي براي جلب رضامندي مردم و پروردگار
18 ـ حفظ اسرار بيماران و اسرار حرفه اي
19 ـ اسناد پزشكي و رعايت اصول و مقررات پيرامون آن
20 ـ همسوئي با تكنولوژي جديد در پزشكي و رعايت مقررات مربوط (يا
تنظيم روابط و مقررات مربوط )
21 ـ فرهنگ سازي و تاثيرپذيري و تاثيرگذاري فرهنگي مبتني بر اصول
اخلاق اسلامي و اخلاق پزشكي در دانشگاهها و جامعه
22 ـ ايجاد زمينه هاي همدلي و اخوت ميان پزشكان كشور
لازم به يادآوري است كه موضوعات منشور اخلاق پزشكي در جهان
(منشور اخلاق پزشكي جهاني ) نياز به تلاش و ارزيابي هاي دقيق تري دارد
كه در صورت پذيرش مسئولين طراز اول كشور و دستگاههاي ذيربط و
باتوجه به بيش از يك و نيم ميليارد مسلمان در جهان و پزشكان و جامعه
پزشكي كشورهاي اسلامي ميتواند در روند ساير علوم تاثيرگذار باشد و
ارتقا نگرش اسلام به انسان و حقوق بيماران را در سطح جهاني به نمايش
گذارد.
پرشك بعنوان الگو و نمونه گروه پزشكي (تمام رشته ها و
نيروهاي همكار) براي بهينه كردن اين نظام بايستي با اصلاح و
رفع معضلات و اشكالات فكري , قانوني و اجرايي , ارتقا لازم
براي رسيدن به جايگاه واقعي خود را به انجام برساند
سالانه بطور متوسط دويست ميليون بار مردم با پزشك تماس
گرفته و با او كار دارند , كدام صنف و يا قشري از جامعه اينقدر
رابطه صميمي و ضروري و مهم با مردم دارد
موضوعات منشور اخلاق پزشكي در جهان (منشور اخلاق
پزشكي جهاني ) نياز به تلاش و ارزيابي هاي دقيق تري دارد كه
در صورت پذيرش , مسئولين طراز اول كشور و دستگاههاي
ذيربط و با توجه به بيش از يك و نيم ميليارد مسلمان در جهان و
پزشكان و جامعه پزشكي كشورهاي اسلامي ميتواند در روند
ساير علوم تاثيرگذار باشد
پرداختن به مسائل اساسي مبنايي همچون اخلاق پزشكي و
جايگاه پزشكان و نقش آنان در ايران و جهان كاري است
دشوار و تلاشي مضاعف مي طلبد تا سيماي نوراني و
نجات بخش اسلام عزيز را به سهم خود با شيوه هاي علمي و
چالش هاي دقيق و اعتقادي و قانوني عرضه نمائيم
