مجيد زندي
در توسعه متوازن اصلي وجود دارد كه از انسان مي خواهد
براي نجات خود و ساير موجودات زنده با طبيعت همراه شود
زيرا هرگاه هر حركتي كه انسان بر خلاف طبيعت انجام دهد ,
طبيعت اولين ضربه را هم به خودش بازمي گرداند.
نمونه چنين آسيب هايي حداقل در كشور ما فراوان است به
گونه اي كه در سيل متعدد استان گلستان , آسيب هايي كه قبلا
بابت تخريب جنگل پديد آمده بود خود عامل مرگباري شد كه
جان بسياري از انسانها را گرفت و كشاورزي آن منطقه را نيز
نابود كرد.
يا در تهران و ساير شهرهاي حاشيه كوير , برداشت بي رويه
از آب هاي زيرزميني خود باعث هجوم بيشتر بيابان و كوير به
سمت شهرهاي كشور شد و آنوقت با ميلياردها تومان هزينه هم
نمي توان تاوان اين خيانت به طبيعت را جبران كرد اين اصل بر
اساس تحقيقات انجام شده حتي از سوي حيوانات به انحا
مختلف رعايت مي شود ولي انسان به اصطلاح عاقل در بسياري
موارد از اين اصل طبيعي استفاده نمي برد و خود و آينده جهان
هستي را به سمت نابودي سوق مي دهد و اتفاقادر كشورما كه
كشوري درحال توسعه است به اين بخش كمتر توجه مي شود.
اما در مقابل هر طرحي كه با الهام از طبيعت در كشوراجرا
شده نه تنها در اين زمان مردم و در مجموع كشور از آن سود
مي برند بلكه آيندگان نيز از آن فكر و بهره فراوان خواهند
برد.
يكي از طرح هاي معروف در كشورما كه حداقل 18 سال از
عمرآن مي گذرد « طرح طوبي » است كه هدف كلي آن احداث يك
ميليون هكتار درختكاري شامل درختان دو منظوره باغي و
جنگل كاري مانند گردو , بادام , زيتون , انار , فندوق , انجير , گز ,
كنار و گياهان دارويي يا حتي گل محمدي در اراضي آبي و ديم به
منظور افرايش توليد ايجاد اشتغال , استفاده بهينه از آب وخاك و
تعادل آكوسيستم اعلام شده است اين طرح علاوه بر جويندگان
كار به عنوان موافقان اصلي , مخالفاني هم دارد ولي هم اكنون در
حال اجراست و در برنامه چهارم هم طبق مصوبه دولت سطح
اين اراضي از حدود 200 هزارهكتار فعلي به حدود 500 هزار
هكتار خواهد رسيد.
اخيرا در يكي از استانهاي غربي كشور اين موضوع باعث
اختلاف روستائيان و سازمان جهاد كشاورزي و سازمان محيط
زيست ياهمان به اصطلاح منابع طبيعي شهرستان قرار گرفت و تا
مرحله اعتراض عملي مردم به عملكرد محيط زيست هم پيش
رفت كه مدعي بودند حقوق آنها از طرف محيط زيست پايمال
شده است .
اين اهالي معتقد بودند اراضي شيبدار منطقه كه از گذشته يا
پس از آن در قالب طرح طوبي در اختيارشان قرار گرفته , به نام
خود تصاحب كرده و سند رسمي دريافت كردند.
آنها در طوماري كه تهيه كردند معقتد بودند اجراي 40 هزار
هكتار از طرح طوبي با اصرار محيط زيست در اين منطقه ممنوع
شده و اين كار به معيشت آنها آسيب فراوان وارد كرده
است .
اما آيا واقعا ايجاد طرح هايي همچون طرح طوبي به نفع يابه
زيان است . در اين باره نگاه دستگاههاي اجرايي و نظارتي
همچون بسياري از برنامه هاي توسعه هاي هماهنگ وهمسو نيست
به عنوان نمونه در باره موضوع اخير مهندس انوشيروان نجفي
معاون محيط طبيعي و تنوع زيستي در گفت و گو با گزارشگرما
درباره جايگاه طرح طوبي از منظر محيط زيست گفت : با توجه به
اينكه سازمان محيط زيست متعاقب الحاق كشور به كنوانسيون
بين المللي تنوع زيستي در سال 72 مرجع ملي و هماهنگ كننده
تنوع زيستي هم هست در اين زمينه ما كلا تغيير كاربري منابع
طبيعي به ساير كاربري ها خصوصا طرح طوبي را تهديدي براي
تنوع زيستي مي دانيم چرا كه در يك مرتع يا بيشه زاري كه طرح
طوبي واگذار مي شود در حالت طبيعي ممكن است دهها و صدها
و بعضا هزاران گونه گياه داشته باشيم ولي وقتي تغيير كار بري
داده مي شودبه نفع يك گونه نابود مي شود.
وي افزود : سازمان بر اين نظر است وقتي كه كشور 20 هزار
روستاي متروكه دارد و مي توان آن را احيا كرد و نوعا زمين رها
شده فراوان هم دارد كه چشمه ها و قنات آن هم قابل احيا است
آيا نياز داريم كه منابع طبيعي موجود را تغيير كاربري بدهيم . يا
اول بايد اين روستاهاي متروكه آباد شود بعد اگر كم آمده به سراغ
اين اراضي برويم .
مهندس نجفي در باره مجموع اراضي طبيعي و حفاظت شده
تحت پوشش سازمان محيط زيست كشور هم گفت : بر اساس
قانون حدود 12 ميليون هكتار بر اساس مصوبه شوراي عالي
امور حاكميتي به سازمان سپرده شده و ما تنها در همين محدوده
پاسخگو هستيم و اراضي تحت نظر سازمان جنگل ها و مراتع از
شمول حاكميتي ما خارج است اما در محدوده مورد نظارت ما
اجازه تغيير كار بري را حتي براي طرح طوبي نداريم و اگر
مواردي باشد قطعا با كميته مشترك يا منابع طبيعي تصميم
مي گيريم .
معاون محيط طبيعي و تنوع زيستي سازمان محيط زيست
افزود : از لحاظ كمبود آب نيز اكثر حوزه هاي ما جزو مناطق
بحراني معرفي شده زيرا ما در اين زمينه در قالب طرح طوبي به
منابع آب هاي زيرزميني فشار مضاعفي وارد مي سازيم و ما به
شدت از اين گونه تغييركاربري ها نگران هستيم و اساسا ريشه اين
تصميم گيريها را به گونه اي مي دانيم كه ارزش منابع طبيعي براي
مسئولان شناخته شده نيست .
وي گفت : در تجربه جهاني براي هر هكتار زراعت حدود
100 دلار ارزش محاسبه و براي مرتع تا 1500 دلار در هكتار
قيمت گذاري مي شود اما در كشورما جنگل ها و مراتع را سرمايه
تلقي نمي كنند در حاليكه ارزش هاي اكولوژيك اين اراضي
فوق العاده بالاتر از ارزش هاي ديگري است كه ما به آن اهميت
مي دهيم .
مهندس نجفي افرود : در كشور مامتاسفانه برخي از
تصميمات عجولانه در قالب طرح هاي اشتغالزايي اتخاذ مي شود
كه در ذات خود اشتعالزايي ندارد زيرا وقتي فعاليتي
توجيه زيست محيطي نداشته باشد توجيه سنتي اقتصادي خود
را از دست مي دهند.
مهندس انوشيروان نجفي در باره وضعيت طرح آمايش
سرزمين در كشور هم گفت : قبل از اصل بحث بايد بگويم كه اگر
در بحث مديريت منابع طبيعي كوچكترين غفلتي شود با هيچ
منبع و سرمايه اي قابل جبران نيست و طرح آمايش سرزمين هم
در كشور ما يك بحث كهنه اي است كه متاسفانه هنوز به نتيجه
تازه اي نرسيده ايم .
وي افزود : اگر چه مسئوليت مستقيم تهيه طرح آمايش
سرزمين برعهده سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور است اما
ما هم از نداشتن اين طرح در كشور دچار مشكل هستيم چون اگر
آمايش سرزمين مشخص شود و كشور اراده كند 10 درصد از
سرزمين را به عنوان حداقل مناطق حفاظت شده كنار بگذارد اما
اكنون اگر در مناطق مختلفي از كشور گونه هاي شاخصي را ببينيم
كه قصد حفاظت از آن را داشته باشيم پس از آغاز , كارهاي ما با
توسعه شهرها و ساير فعاليت اقتصادي و توسعه اي تداخل پيدا
مي كند و سرمايه ها مكرر به هدر مي رود در حاليكه اگر طرح
آمايش و مطالعات جامع انجام شود , آنجايي كه براي منابع
طبيعي و حفاظت شده كنار گذاشتيم هيچ وزارتخانه و سازماني
اجازه تخريب نخواهد داشت و اين ضعف اتفاقا به روند توسعه
كشور هم آسيب مي رساند كه سازمان محيط زيست يكي از
صدمه ديدگان اصلي ناشي از نبود برنامه آمايش سرزمين در
كشور است .
وي ادامه داد : اميدواريم دفتر آمايش سرزمين سازمان
مديريت و برنامه ريزي اطلاعات مختلف موجود در وزارتخانه ها
وسازمانها را هرچه سريعتر تدوين و براي آن سند تهيه كند تا
اهداف و مقاصد ملي را براي حفاظت مطلوب از توسعه پايدار
مديريت كند.
وي درباره ميزان پرونده هاي مربوط به محيط زيست در
محاكم قضايي هم گفت : اگرچه اطلاعات كاملا دقيق و مشخص
نيست ولي در 160 منطقه اي كه دفتر داريم به طور متوسط در هر
منطقه 30 پرونده در جريان است كه انتظار داريم محاكم قضايي
دراين باره سريعتر حكم را صادر كنند تا سازمان نتايج قضايي و
حقوقي كارهاي خود را بداند.
وي درباره تصرف برخي از اراضي منابع طبيعي توسط
دستگاههاي نظامي و انتظامي هم گفت : در اين رابطه ما رابط
نظامي داريم كه مقاصد و اهداف سازمان را كه در اين مناطق
داريم كه از طريق فرماندهان نظامي و انتظامي هماهنگ مي شود و
دفتر بازرسي و نظارت سازمان بعنوان نماينده سازمان در اين
بخش است كه خوشبختانه بخشي از مشكلات حل شده و بخشي
ديگر در دست بررسي است .
مهندس نجفي درباره رويكرد افكار عمومي درباره تصرف
عدواني منابع طبيعي از سوي دستگاههاي نظامي و تاييد
اجباري سازمان محيط زيست بر مالكيت آنها گفت : اگر عادلانه
قضاوت كنيم جز در مواقع جنگ تحميلي كه براي همه كشورها
موقعيت استراتژيك است پس از اتمام جنگ در كشور اين
تصرف ها به حداقل رسيد و پس از جنگ تنها دو ـ سه مورد
داشتيم كه آنهم به مصالح ملي و امنيت شهرها مربوط مي شد و
قانونگذار به رئيس جمهور و فرماندهي كل قوا اين اجازه را داده
است .
معاون محيط طبيعي و تنوع زيستي سازمان محيط زيست
افزود : ما در خيلي موارد اكنون همگرايي داريم كه آن هم در
حفاظت از منابع طبيعي محيط به كمك ما مي آيند.
وي درباره نگاه انجمن هاي غيردولتي دوستدار طبيعت
درباره عملكرد سازمان محيط زيست خصوصا ناكارآمد بودن
سازمان محيط زيست در كشورمان هم گفت : من خودم واقعا
سازمان را ناكارآمد نمي دانم زيرا سازمان محيط زيست اكنون
بدون شعار خيلي راحت بن بست هاي فراواني را حل كرده و يا در
صدد حل آن است و اگر سوابق مكاتبات بين سازمان محيط
زيست و وزارت راه و ترابري , صنايع و معادن , نيرو و... پارك
ملي اروميه را بررسي كنيد درخواهيد يافت كه بعضي از پرونده ها
حدود 1,5 دهه مورد مناقشه بوده ولي سازمان محيط زيست
كوتاه نيامده است و سازمان در صدد تهيه توافقنامه قطعي براي
محافظت از درياچه اروميه با همكاري مجامع بين المللي است .
وي درباره وضعيت آزاد راه تهران ـ شمال هم گفت : اختلاف
ما با وزارت راه هم به مرحله پاياني رسيد و بزودي اعلام مي شود
زيرا وزارت راه ملاحظات محيط زيست را پذيرفته و راهكارهاي
مشترك تعيين شده است . يا در خصوص پروژه حفاظت از
تنوع هاي زيستي در جنگل هاي زاگرس كه بين چهار استان كشور
در دست اجراست و حتي پول آن در دولت قبل از طريق صندوق
تسهيلات جهاني محيط زيست تامين شده بود ولي يك دلار آن
هزينه نشده بود و پول ها فقط اين دست و آن دست مي شد تا
اينكه سازمان مدير مخصوصي را مستقر كرده و مسايل آن به
صورت اصولي دنبال مي شود. و يا بسياري از مصوباتي كه به
مناطق حفاظت شده آسيب رسانده بود ولي سازمان دنبال
راهكارهاي جديد است تا از بن بست خارج شود.
مهندس نجفي افزود : مثلا در دولت قبل در يك منطقه
حساس و شكننده اي مثل « گنو » طرح هايي بدون ملاحظات
زيست محيطي گردشگري و آب درماني و... دنبال شده بود كه
سازمان به دنبال اعتراضاتي كه داشته اكنون مجريان اين طرح ها
را متقاعد كرده كه ملاحظات محيط زيستي را رعايت كنند و در
واقع موضوع به هدفي مشترك بين دستگاههاي مجري و سازمان
محيط زيست درآمده است تا حفاظت از محيط زيست در كنار
توسعه پايدار مراعات شود. و اين كارها اكنون در كشور ما به
خوبي دنبال مي شود اما در زمينه هايي ممكن است اتفاقاتي بيفتد
كه نه مورد مطلوب براي خود سازمان محيط زيست و نه براي
عموم مردم و كشور باشد.
وي گفت : فكر مي كنم انتقال واقعيت هاي سازمان محيط
زيست ضعيف ما است زيرا با تغييرات دولت و سازمان هم بايد
سبك و سياق و مراوده خود را با مطبوعات بهبود بخشد ولي
آنچه كه مي گويند سازمان محيط زيست سازمان فثل شده اي
است من آن را قبول ندارم .
در اين باره همچنين مهندس محمدرضا محمدزاده مديركل
نخيلات و مجري طرح طوبي وزارت جهادكشاورزي به گزارشگر
ما گفت : ما با طرح طوبي بسياري از اراضي لم يزرع را كه بعضا
حتي تك درختي در آن وجود نداشته عمدتا با مشاركت مردم
اين اراضي را درختكاري مي كنم كه طي آن خاك حفظ مي شود ,
آب خيزداري , افزايش سرانه فضاي سبز , اشتغال , درآمد را به
همراه داشته كه يكي از طرح هاي خوب پس از پيروزي انقلاب
اسلامي است كه در سطح ملي اجرا شده است .
وي درباره ميزان اشتغالزايي طرح طوبي گفت : براي حدود
هر سه هكتار يك شغل مستقيم حساب مي كنيم كه طرح طوبي
تاكنون براي 75 هزار نفر شغل مستقيم ايجاد كرده است .
وي در پاسخ به اين نظر كارشناسان محيط زيست مبني بر
نابودي چندين گونه گياهي و جانوري به نفع يك گونه گياهي در
اراضي طرح طوبي هم گفت : ما اصلا طرح هاي طوبي را در مناطق
حفاظت شده يا در اختيار محيط زيست اجرا نمي كنيم در
حاليكه با طرح طوبي شيوه نظام بهره برداري از منابع آب و خاك
عوض شده و اراضي فاقد پوشش گياهي به باغ هاي مثمر بدل
شده است در حاليكه خود محيط زيست هم بايد از افرادي كه به
ايجاد فضاي سبز و جلوگيري از تخريب خاك و آب كمك كند
سپاسگزار باشد و از آنها حمايت كند.
وي افزود : اين عرصه ها سالهاي سال لخت بوده و به شدت
در معرض فرسايش باد و باران قرار دارد و طرح طوبي فقط در
اين اراضي انجام مي شود و هيچگاه اجازه نداريم اراضي مرتعي
را تخريب كنيم و ما اصلا اعتقادي به اين كار هم
نداريم .
مهندس محمدزاده افزود : اگر بازديدي از استانهايي كه در
آن طرح طوبي اجرا شده داشته باشيد از تحولات ايجاد شده با
طرح طوبي بسيار خوشحال خواهيد شد زيرا وقتي 10 هزار
هكتار باغبادام در بالادست زاينده رود در استان چهارمحال و
بختياري را مشاهده مي كنيد به وجد خواهيد آمد در حاليكه
حتي تك درختي در اين منطقه نبود.
مديركل اداره نخيلات وزارت جهادكشاورزي گفت : در اين
منطقه علاوه بر تثبيت خاك آبريز زاينده رود , ايجاد اشتغال و
افزايش توسعه محصولات باغي , حتي زمينه براي جذب
توريست و مسافر فراهم شد كه بسيار باارزش است .
وي گفت : امروزه حفظ خاك و آب از مهمترين ضروريات
در كشور ما محسوب مي شود كه هيچ جايگزين مطلوبي جز
درختكاري ندارد. در حاليكه قبلا هم مردم از اين اراضي استفاده
مي كردند و با شخم غلط با برداشت محصول به آب و خاك هم
آسيب مي رساندند ولي اكنون تنها شيوه بهره برداري را تغيير
داده ايم .
مهندس محمدزاده ادامه داد : اگر در كشور ما نتوانيم در
اراضي بالادست سدهاي آبي خصوصا در منطقه خوزستان و
كهكيلويه وبويراحمد , چهارمحال و بختياري درختكاري نكنيم
فرسايش خاك ناشي از سيلاب ها و باران از عمر مفيد اين سدها
خواهد كاست اراضي لخت و لم يزرعي كه آب فراوان هم در
نزديكي آن وجود دارد و هيچ چيزي بهتر از توسعه باغات نيست .
وي افزايش توليد زيتون و روغن زيتون در كشور را يكي از
مزاياي طرح طوبي ذكر كرد وافزود : عرصه هاي وسيع دامنه هاي
زاگرس و البرز اگر در خدمت فضاي سبز و كارآفريني و تثبيت
آب و خاك قرار نگيرد زيانهاي فراواني در كشور ايجاد خواهد
كرد.
وي گفت : اگر نتوانيم براي جوانان روستايي كه در اين
مناطق به هر دليلي قادر به كشاورزي نيستند كاري در خور شان و
حرفه آنها ايجاد كنيم تخريب اراضي جنگلي حاشيه زاگرس را
كه عمدتا دچار مشكل هم شده به آنها مي سپاريم كه اين كار
ضررهاي هنگفت و بيشتري درپي خواهد داشت .
وي گفت : اين جوانان يا بايد با شخم غلط فرسايش خاك
اين مناطق را تشديد كنند يا با چراي بي رويه دام مراتع را كاملا
تخريب نمايند در حاليكه طرح طوبي به آنها اميد به ماندن در
روستا و همكاري براي توسعه همه جانبه مي آموزد زيرا اگراز آنها
مي خواهيم كشت غلط نداشته باشند , از مراتع استفاده نكنند ,
دامداري نكنند و... بايد كاري جايگزين كرد كه تخريب نداشته
باشد.
وي افزود : در اين طرح به جوانان روستايي مي آموزيم كه
ضمن كاشت درختان مثمر گردو و بادام , علوفه براي دام خود را
هم در كنار باغداري انجام دهند تا كشت علوفه آسيبي به خاك
وارد نسازد.
مديركل اداره نخيلات وزارت جهادكشاورزي درباره ميزان
اجراي طرح طوبي در سال جاري گفت : در برنامه سال جاري
ايجاد حدود 70 هزار هكتار باغات طرح طوبي ديده شده كه در
منابع ملي اجرا نخواهد شد.
وي طرح طوبي را شامل دو بند الف و ب معرفي كرد و افزود :
بند الف اراضي جنگلي مخروبه است كه در خود منابع طبيعي آن
را براي زراعت چوب واگذار مي كند زاگرس و... كه به صورت
اجاره بلندمدت و كاشت گونه هاي مثمر يا چوب ده احيا مي شود
اما از بند « ب » طرح طوبي كه در خارج از عرصه هاي جنگلي
است كه برخي جز منابع طبيعي هست ولي ارزش مرتعي ندارد
و جنگل هم در آنجا وجود ندارد واگذاري اين اراضي هم به
صورت اجاره نامحدود است .
وي گفت : بهره بردار وقتي طرح را اجرا و باغ را احداث كرد
اراضي براي هميشه در اختيار او خواهد بود اما اجازه تغيير
كاربري را به هيچ وجه ندارد.
هم اكنون حدود 200 هزار هكتار باغ جديد در
كشور در قالب طرح طوبي ايجاد شده كه قرار است
مساحت اين باغ ها در سه سال آينده به 500 هزار
هكتار برسد
مهندس انوشيروان نجفي معاون محيط طبيعي و
تنوع زيستي محيط زيست : ما براساس كنوانسيون
بين المللي تنوع زيستي طرح هايي همانند طرح
طوبي را كه باعث تغيير كاربري منابع طبيعي مي شود
يك تهديد مي دانيم زيرا اجازه نداريم يك مرتع يا
بيشه زاري را كه دهها و صدها گونه گياهي دارد را به
نفع يك گونه مثمر يا غيرمثمر تغيير دهيم
ايران هم اكنون 20 هزار روستاي متروكه دارد كه
دولت بايد براي احيا آن تلاش كند
مهندس محمدرضا محمدزاده مجري طرح طوبي
وزارت جهادكشاورزي : طرح طوبي نه تنها روند
تخريبي ندارد بلكه با حفظ آب و خاك , ايجاد فضاي
سبز , اشتغالزايي , افزايش توليد محصولات
كشاورزي , جلوگيري از فرسايش باد و باران يكي از
طرح هاي بسيار خوب اجرا شده پس از پيروزي
انقلاب اسلامي است كه باعث توسعه و تقويت محيط
زيست هم شده است
