مروري بر تحولات هسته اي ايران از 1357 تا 1377
بخش دوم و پاياني
مهدي عليخاني
(شركتهاي اورانيوم ملي ) به ENUSA يك شركت اسپانيايي ديگر موسوم به
ايران سوخت عرضه مي كرد كه با شركت كرافتورك يونيون
) نيز در اين زمينه همكاري داشته است . KraftwerkUnion (
(3 )
گزارشات بعدي نشان داد كه يك هيات ده نفره از وزارت صنايع ايران به
مادريد سفر كرد تا با مدير شركت هاي زنجيره اي فوق بنام « آدولفو گارسيا
رودريگوئز » مذاكره كند. ايران همچنين با اسپانيا براي تعمير و تكميل
رآكتورهايي كه شاه ساخت آنها را در بوشهر آغاز كرده بود و نيز با
) در آلمان در اواخر دهه 1980 و CENA ) و شركت ( KraftwerkeUnion (
اوايل 1990 مذاكره كرد . ايران تلاش كرد تا قطعات رآكتور را از شركت
) در چكسلواكي وارد كند . هيچيك از اين Skoda زيمنس در آلمان و شركت (
تلاش ها مشكلات ايران در زمينه بازسازي برنامه رآكتوري را رفع نكرد اما
به هرحال اين تلاش ها حاكي از عمق توجه ايران به اين امور است . در اين
زمان ايران تصميم گرفت كارخانه توليد « كيك زرد » را در اردكان يزد در سال
1371 تاسيس نمايد و راكتور 5 مگاواتي امير آباد را كه از اواخر دهه 1960
) U 32 A ) غني شده ( U 803 AL فعال بود , مجددا طراحي نمايد و از سوخت (
با غناي 20 درصد استفاده كند . همچنين در نظر داشت در اواسط دهه 1370
) كه يك رآكتور 30 كيلوواتي MNSR راكتور نوتروني مينياتوري موسوم به (
آب سبك است را در مركز تكنولوژي هسته اي اصفهان تاسيس كند.
) كه يك رآكتور 100 HWZRP در اين راستا , رآكتور آب سنگين نيروي صفر (
واتي آب سنگين است در مركز هسته اي اصفهان در اواسط دهه 1370
راه اندازي شد و ايران تكنولوژي طراحي ماشين هاي سانتريفوژ را نيز بدست
آورد. ايران اقدامات ديگري براي تقويت برنامه هسته اي خويش در اوايل
) با Cyclotron دهه 1990 انجام داد و در سال 1991 (1368 ) , يك (
استفاده از لوازم بلژيكي در تاسيسات كرج نصب كرد . اين كشور در 21
ژانويه 1991 (1368 ) , يك موافقتنامه كميسيون علمي , فناوري و صنعت
براي دفاع ملي چين جهت ساخت يك رآكتور تحقيقي كوچك 27 كيلو واتي
در تاسيسات تحقيقات سلاح هاي هسته اي در اصفهان امضا نمود. اين
رآكتور كه مشخصا با سوخت پلوتونيوم كار مي كرد احتمالا در سال 1994
(1372 ) , در مسير فعاليت قرار گرفته است . چين در 4 نوامبر 1991 (13
آبان 1369 ) , اعلام نمود كه در سال 1989 و 1991 موافقتنامه هاي همكاري
تجاري با ايران امضا نموده كه به موجب آن يك تفكيك كننده ايزوتوپ
الكترومغناطيسي و يك رآكتور هسته اي كوچك به ايران خواهد داد كه براي
اهداف صلح آميز و تجاري مورد استفاده قرار خواهند گرفت . همچنين در
سال 1371 ايران قراردادي با چيني ها براي ساخت تاسيسات يو . سي . اف
اصفهان به مبلغ 110 ميليون دلار منعقد كرد , با اين حال چين هم مانند ساير
كشورها , بواسطه فشارهاي آمريكا نتوانست به همكاري خود با ايران در
زمينه فوق ادامه دهد.
رآكتور و تفكيك كننده فوق سيستم هاي تحقيقي كوچكي بودند و ارزش و اثر
مستقيم در توليد مواد فسيلي نداشتند. به هرحال اين دو وسيله موجب
افزايش دانش ايران در خصوص رآكتور و فناوري غني سازي شدند و
متخصصين آمريكا معتقدند كه چين اطلاعات اضافي در خصوص تفكيك
شيميايي و ديگر فناوري هاي غني سازي و نيز طرح تجهيزات مربوط به
(هگزا فلورايد اورانيوم )(4 ) جهت تهيه سوخت UF 6 تبديل اورانيوم به
) در اختيار ايران Yellowcake رآكتور و نيز كمك براي عمل آوري كيك زرد (
قرار داده است . ايران تجارب غني سازي اورانيوم و فن آوري متمركز را در
دانشگاه صنعتي شريف در تهران بكار گرفت . دانشگاه شريف همچنين وارد
عرصه فعاليت هاي مربوط به وارد كردن سيلندرهاي فلورين (5 ) كه براي
عمل آوري مواد غني سازي مناسب هستند , شد و از تلاش هاي مربوط به وارد
كردن مغناطيس هاي تخصصي كه مي توانند براي فعاليت هاي متمركز هسته اي
مفيد باشند , مشاركت كرد . مغناطيس هاي مزبور در سال 1991 از
) در آلمان تهيه شد . ويژگي هاي واردات ايران به وضوح نشان Thyssen (
مي دهد كه ايران بيش از هر زمان ديگر در جستجوي فناوري متمركز هسته اي
بوده است . اگر چه بسياري از تلاش هاي ايران هرگز علني نشده اند ولي
مقامات گمرك انگليس , 110 پيوند فولاد تحت فشار كه در جولاي
1996 (تيرماه 1374 ) به ايران فرستاده مي شد را توقيف كرده اند .
بازرسان ايتاليايي نيز هشت دستگاه فشار بخار كه به مقصد ايران ارسال
مي شد و قابليت استفاده در برنامه نهائي رآكتور داشتند را در سال 1993
(1371 ) توقيف كرده بودند و همچنين هشت دستگاه با فناوري بالا كه براي
) در ژانويه 1994 Bari استفاده در آزمايش رآكتور مناسب بودند را در بندر (
(آذرماه 1372 ) توقيف كردند . آقاي هاشمي رفسنجاني در 10 سپتامبر
1992 (شهريور 1370 ) , از پكن ديدار كرد و طبق گزارشات موجود
مذاكراتي براي خريد يك يا دو رآكتور 300 تا 330 مگاواتي از چين انجام
داد. موافقتنامه اوليه براي خريد يك رآكتور مزبور توسط وزير دفاع ايران در
خلال ديدار فوق اعلام شد. جالب اينكه مورد فوق درست در زماني بود كه
چين به پيمان منع گسترش سلاح هاي هسته اي پيوست . (6 ) اما همكاري
هسته اي بين چين و ايران موجب اعتراض فوري آمريكا به چين شد , لذا
ويژگي فروش هاي چين به ايران تغيير كرد و بعد از آن تمايلات چين براي
فروش لوازم و تجهيزات هسته اي به ايران ضمن اثر پذيري از روابط چين
آمريكا دچار نوسان شد. برخي گزارشات تهيه شده در امريكا , در سپتامبر
1995 ( شهريور 1373 ) مطرح نمود كه چين براي توسعه تجهيزات توليد
) در كرج واقع در 160 كيلومتري شمال شرقي تهران به ايران calutron (
كمك مي كند و وزارت خارجه آمريكا نيز مطرح كرد كه چين در حال كمك به
) واقع در نزديكي اصفهان در آوريل diffusion ايران براي توسعه تجهيزات (
1996 (فروردين 1374 ) است .
گزارشات ديگر حاكي از آن بود كه چين ممكن است قرارداد خود با ايران در
خصوص فروش رآكتور را در نوامبر 1996 و اوايل 1997 (1374 ) تجديد
) در همان زمان گزارش داد كه ايران CIA ( كند و سازمان اطلاعاتي آمريكا (
خريدهاي فراوان و در عين حال نامشخص از چين در خصوص وسايل
هسته اي داشته است . نهايتا مذاكراتي كه چين با آمريكا انجام داد موجب شد
چين قول دهد كه هيچ نوع مساعدتي به تجهيزات هسته اي كه در 11
مي 1996 (ارديبهشت 1374 ) , تحت نظارت ايمني آژانس بين المللي انرژي
هسته اي قرار نداشته اند ارائه ننمايد. چين سپس مقررات تفصيلي براي اجرا
كردن قول مزبور را در 11 سپتامبر 1996 ( شهريور 1374 ) بعد از
گفت وگوهاي بيشتر با آمريكا منتشر ساخت . طبق گزارشات آمريكا , چين
همچنين در دسامبر 1996 (آذر 1373 ) , موافقت كرد كه مجتمع تبديل
هگزافلورايد اورانيوم رابه ايران نفروشد. در اين راستا , چين به نخست وزير
وقت اسراييل (نتانياهو) , در خلال ديدارش از چين آگوست 1997 (مرداد
1375 ) , اطمينان داد كه چين فناوري رآكتور يا ديگر فناوري هايي كه
مي توانند در يك برنامه سلاح هاي هسته اي مورد استفاده قرار گيرند در
اختيار ايران قرار ندهد . وزيرخارجه چين نيز يك بيانيه در 21 اكتبر 1997
(مهر 1374 ) , منتشر كرد و در آن اعلام نمود : « استفاده صلح آميز از انرژي
بين چين و ايران بدليل وجود برخي اختلافات در قرارداد انجام نشده
است . » در ادامه , ايران در 20 نوامبر 1994 (آبان 1372 ) اعلام كرد كه
روسيه با معامله 780 ميليون دلاري براي تكميل يك رآكتور در بوشهر كه
شركت هاي آلماني احداث آن را در زمان شاه آغاز كرده بودند موافقت كرده
است . ايران اين موافقتنامه را با روسيه در 8 ژانويه 1995 (دي 1372 ) ,
امضا نمود و در زمان امضا ارزش معامله به 850 ميليون دلار افزايش يافت .
ساخت ساختمان هاي اصلي و شناورهاي فولادي يكي از رآكتورها در بوشهر
تا زمان سقوط شاه به ميزان 85 % تكميل شده بود و ساخت رآكتور ديگر
تقريبا تمام شده بود . (7 )
روسيه توانست سريعا حدود 150 متخصص را بعد از امضاي موافقتنامه با
ايران جهت تكميل نيروگاه بوشهر بكار گيردو در اين راستا , ارسال لوازم و
تجهيزات را در سال 1996 آغاز كرد و اعلام نمود كه در نظر دارد حداكثر دو
هزار نفر روسي را بكار گيرد و به حدود 500 متخصص ايراني آموزش دهد .
(شايان ذكر است كه روسيه طبق موافقتنامه موجود اساسا مي بايست امور
مربوط به رآكتور اول را تا قبل از سال 2000 به پايان مي رساند . ) به هرحال
تاريخ تكميل و هزينه موافقتنامه بستگي به اين داشت كه روسيه از تجهيزات
موجود استفاده مطلوب مي كرد يا اينكه ازطرح رآكتور خودش بنام
) براي تكميل آن استفاده مي كرد . تجهيزات دو رآكتور فوق VVER (1000 ـ
با VVER در خلال جنگ ايران و عراق تخريب شده بودند و رآكتور روسي
رآكتور 1300 مگاواتي زيمنس تفاوت داشت . مضافا اينكه شركت زيمنس
هنوز خود رآكتورها و مولدهاي بخار كه براي توربين ها بخار توليد مي كردند
را نصب نكرده بود.
كارشناسان و متخصصان روسي دو رآكتور را در سپتامبر 1994 (شهريور
1372 ) , مورد بازرسي قرار داده و به اين نتيجه رسيدند كه خرابي هاي
موجود گسترده است و لذا فقدان اسناد فني آلماني مي تواند به كار آنها لطمه
و ضرر بزند. لذا استنباط نهايي آنان اين بود كه تغيير طرح قديمي رآكتورها
كه مربوط به دهه 1970 است و طراحي جديد براي ساختمان ها براي
) كه از VVER استفاده از رآكتور روسي با ظرفيت هزار مگاوات بنام (1000 ـ
آب براي خنك سازي آن استفاده مي شد ضروري است . روسيه در 18 مارس
1996 (اسفند 1373 ) , اعلام كرد كه مشكل كليدي براي اجراي برنامه
بازسازي رآكتورها , اسناد فني تجهيزات ساخت آلمان نصب شده در بوشهر
است , كه در دسترس نيست و اينكه روسيه در صورت عدم توانايي ايران
براي تهيه اسناد مزبور كه آلمان نيز مايل به ارائه آنها نبود مي بايد تجهيزات
جديدي جايگزين تجهيزات آلماني كند و كه ساخت يك نيروگاه جديد
آسانتر است ولي ايران اصرار داشت همان نيروگاه قبلي تكميل شود.
جالب اينكه بر اساس برخي گزارشات , ايران نسبت به اين واقعيت كه برخي
از افراد روسي كه دربخش سرمايه گذاري بانكي پروژه نيروگاه بوشهر فعاليت
داشتند يهودي بودند معترض بود! اگرچه (رضا امراللهي ) رييس وقت
سازمان انرژي اتمي ايران هنوز در جولاي 1997 (تير 1375 ) , ادعا مي كرد
كه رآكتور مزبور در سال 2000 فعال خواهد شد , تلاش هاي قبلي روسيه
براي صدور طرح هاي رآكتور منجر به تاخيرهاي مهم و افزايش هزينه شد و
البته در قالب تعارفات و در گفتگوها اعلام كرده بود كه تجهيزات طراحي
شده براي دو رآكتور فوق كه ساخت آلمان و كاملا متفاوت با فناوري روسيه
بودند استفاده خواهد كرد.
در اين زمان ايالات متحده آمريكا سعي كرد از طريق تشويق اوكراين براي
) از عرضه توربين ها به AOA TurboaTom منع كردن شركت دولتي خود بنام (
نيروگاه بوشهر مشكلاتي را براي ايران ايجاد كند . آمريكا و اوكراين در 6
مارس 1998 (اسفند 1374 ) , پيش نويس توافقي را به امضا رساندند كه به
شركت هاي آمريكايي اجازه مي داد با مجتمع هاي نيروگاه هسته اي اوكراين
همكاري كند و اين توافق زماني به امضا رسيد كه اوكراين متعهد شد فناوري
هسته اي به ايران عرضه نكند! ايران در نوامبر 1998 (آبان 1376 ) ,
خواستار تسريع در ساخت مجتمع نيروگاه هسته اي بوشهر شد و
مي خواست زودتر از نيمه مه 2003 (ارديبهشت 1381 ) , كه طبق برنامه
تهيه شده زمان اتمام عمليات اعلام شده بود به پايان رسد. در اين راستا ,
(يوگمن آدم اف ) وزير انرژي اتمي روسيه در خلال ديدارش از ايران تاكيد
كرد كه روسيه ساخت مجتمع نيروگاه اتمي بوشهر را با استفاده از رآكتور
) و عليرغم مخالفت آمريكا و اسراييل ادامه خواهد داد . پس از VVER -0001 (
افزايش فشار امريكا و اسرائيل پيرامون سوق يافتن فعاليت هسته اي ايران به
سمت دستيابي به تسليحات هسته اي سازمان انرژي اتمي ايران طي صدور
تكذيبيه اي در 19 اوت 1997 (مرداد1375 ) اعلام كرد كه ايران برنامه تهيه
سلاح هاي هسته اي نداشته و ندارد. هاشمي رفسنجاني نيز قبلا و با صراحت
در پاسخ به يك سوال كه در يك مصاحبه 60 دقيقه اي وي با برنامه
تلويزيوني « سي . بي . اس » در فوريه 1997 (بهمن 1374 ) , در خصوص
سلاح هاي هسته اي ايران مطرح شده بود گفت : « مطمئنا ما سلاح هاي
هسته اي نداريم و من از اين سلاح ها نفرت دارم ! » .
پاورقي :
1 ـ رك , شاه و اتم (چگونگي آغاز فعاليتهاي هسته اي ايران ) , ازهمين
نگارنده ـ مهدي عليخاني
2 ـ رك , همان
3 ـ رك , همان
ـ هگزافلورايد اورانيوم گازي خنثي است كه با اضافه Hexafluoride 4 ـ
, به گاز تترافلورايد اورانيوم به دست مي آيد و به آن به F 2 كردن گاز فلورايد
نيز اطلاق مي شود و همان گازي است كه ماشينهاي سانتريفيوژ UF 6 اختصار
غني سازي مي شود.
Fluorine 5 ـ
6 ـ شايان ذكر است چين در سال 1988 به آژانس بين المللي انرژي اتمي
پيوسته بود.
7 ـ رك , شاه و اتم ـ مهدي عليخاني
آقاي هاشمي رفسنجاني در 10 سپتامبر 1992 (شهريور
1370 ) , از پكن ديدار كرد و طبق گزارشات موجود
مذاكراتي براي خريد يك يا دو رآكتور 300 تا 330
مگاواتي از چين انجام داد. موافقتنامه اوليه براي خريد
يك رآكتور مزبور توسط وزير دفاع ايران در خلال ديدار
فوق اعلام شد. جالب اينكه مورد فوق درست در زماني
بود كه چين به پيمان منع گسترش سلاح هاي هسته اي
پيوست
ساخت ساختمان هاي اصلي و شناورهاي فولادي يكي
از رآكتورها در بوشهر تا زمان سقوط شاه به ميزان 85 %
تكميل شده بود و ساخت رآكتور ديگر تقريبا تمام شده
بود
