مجيد زندي
يكي بود , يكي نبود در سرزميني نزديك مردم خيلي از زلزله
مي ترسيدند , البته حق هم با آنها بود چون در خانه هاي خشت و گلي زندگي
مي كردند و يا حتي به ساختمانهايي كه از آهن و سيمان براي آنها ساخته
شده بود اطمينان نداشتند. خودشان به چنين ساختمانهايي عنوان « بساز و
بفروش » داده بودند و براي آن واژه سرپناه را به كار نمي بردند زيرا به نظر آنها
در هنگام بروز زلزله حتي زلزله هاي خفيف هم احتمال خرابي وجود دارد.
يكي بود يكي نبود اما در سرزمين دور با اينكه مردم هر روز هم با زلزله از
خواب بيدار مي شوند از زلزله نمي ترسند چون خانه هاي خود را واقعا
سرپناه مي سازند , خانه هاي آنها بسيار كوچك اما محكم است . اتفاقا بخاطر
تراكم جمعيت فراوان , ميليون ها واحد از ساختمانهاي خود را مثل لانه هاي
زنبور در چندين ده طبقه هم ساختند و هنگام زلزله در خانه هاي خود
مي نشينند و از ميزان لرزش زمين و افتادن بلورجات ساخت وطن و رقص
چراغ در سقف خانه فيلمبرداري مي كنند!
آري غير از خدا هيچكس نمي داند كه زمين چه وقت و در كجا خواهد
لرزيد اما بشر توانست با شناسايي برخي از مناطق كره خاكي , زلزله خيز بودن
آن مناطق را به مدد تجربه و شكستگي پوسته زمين مشخص
سازد.
كشور ما هم يكي از كشورهايي است كه عليرغم داشتن دشت هاي
حاصلخيز و كوههاي استوار , سرزمين زلزله خيزي است و مردم ما از زلزله
خاطره بسيار بدي دارند كه جان بسياري از عزيزانشان را هم گرفت . البته
خود زلزله آدمكش نيست بلكه اين خانه هاي سست ما هست كه با تكاني
معمولي بر سرما آوار مي شود و به نام زلزله جان هاي عزيز را نابود مي سازد.
به همين دليل بسيار ابتدايي آنقدر از زلزله مي ترسيم كه حتي
نمي خواهيم درباره آن چيزي بشنويم ولي چرا اين ترس باعث نمي شود كه ما
خانه هاي خود را محكم بسازيم از عجايب روزگار است . همانند كسي كه
مي خواهد از گرسنگي بميرد ولي كار نكند زلزله را تقدير مي ناميم و با
بي تفاوتي به تعداد كشته و زخمي شدگان هر زلزله در كشور مشغول مانده ايم .
البته زلزله تنها در كشور ما جان افراد را نمي گيرد زيرا هر ساله ميليونها
زلزله بسيار خفيف در سطح زمين رخ مي دهد كه ما از آن بي خبريم و سالانه
300 هزار زلزله 2 تا 3 ريشتري , 50 هزار زلزله 3 تا 4 ريشتري و 6200
زلزله 4 تا 5 ريشتري در جهان رخ مي دهد .
در اين حد هم زلزله آسيبي به مردم نمي رساند و تنها 120 زلزله 6 تا 7
ريشتري و 18 مورد 7 تا 8 ريشتري در سال رخ مي دهد كه بايد براي آنها
فكري كرد ضمن آنكه زلزله هاي احتمالي بالاتر از اين حد كه بسيار خطرناك
است و هر حداقل 10 سال يكبار در محدوده جغرافيايي ايران رخ مي دهد كه
تلفات بسياز زياد انساني و صدمات فراوان اقتصادي و اجتماعي ايجاد
مي كند.
حداقل در يكماه اخير دو سه زلزله نسبتا شديد در كشور ما رخ داده كه
زلزله استان لرستان خصوصا شهرستان درود متاسفانه جان حدود 70 تن از
هموطنانمان را گرفت و آسيب هاي فراواني هم ايجاد كرد. وقوع اين زلزله و
تلفات ناشي از آن يكبار ديگر شايعه وقوع زلزله در تهران را هم تقويت كرد.
اگرچه شايعه زلزله , زلزله نمي آورد اما ارزش آن اين است كه ما را يكبار
ديگر به بررسي وضعيت ساخت و ساز در كشور وا مي دارد.
وقوع هر زلزله در كشور ثابت مي كند كه اقدامات پيشگيرانه مهمترين
ركن در كاهش تلفات و خسارات زلزله و ساير حوادث طبيعي است و تجربه
هم ثابت كرده كه بكارگيري نكات ايمني در احداث بنا و نوسازي بافت
فرسوده , و حتي ميزان آموزش و رعايت اصول ايمني پس از وقوع زلزله
ارتباط تنگاتنگي با كاهش آسيب ها و تلفات دارد.
البته ما مشكلات و عقب ماندگي هاي فراواني هم داريم كه مربوط به
دهه هاي بسيار قديم است . زيرا اصلاح بافت فرسوده مناطق شهري و
روستايي و كوچه هاي تنگ و دالاني مشكلي نيست كه به آساني حل شود زيرا
حل اين مشكل به حل بسياري از مشكلات معيشتي و درآمدي مردم
كشورمان گره خورده كه همه بايد به صورت موازي حل شود.
اما چرا ما بجاي اينكه به ساخت و ساز محكم بناها بپردازيم , گوش به
زنگ زلزله يا شايعه درباره زلزله هستيم
در اين باره مهندس ناصر شكيبي زمين شناس در گفت وگو با گزارشگر ما
با اشاره به اينكه تاكنون در علم زمين شناسي موفقيتي براي تعيين زمان وقوع
زلزله حتي برروي گسل ها كسب نشده گفت : هرگونه اظهارنظر درباره زمان
وقوع زلزله غيرعلمي است اما مي تواند هشداري براي مردم باشد كه در
ساختمان هاي مستحكم زندگي كنند و همين باعث قوت قلب آنها هنگام بروز
زلزله مي شود.
وي گفت : البته كشور ما همانند كشورهايي مثل ژاپن در منطقه زلزله خيز
جهان يا همان « كمربند زلزله » واقع است . و حداقل در دو دهه گذشته حدود
100 هزار نفر از مردم ما جان خود را بر اثر زلزله از دست داده اند اما بجاي
ايجاد دلهره و نگراني كه باعث آثار سو فرهنگي , اجتماعي و حتي سلامتي
رواني مردم مي شود بايد فكر مردم و مقامات دولتي و كارشناسان را به
صورت اصولي و معقولانه به اين مساله معطوف كرد كه به هيچوجه در
خانه هاي سست و غيرايمن زندگي نكند.
وي گفت : امروزه بشر درباره كسب اطلاعات از كهكشان ها آسانتر به
هدف مي رسد تا به كشف زمان وقوع زلزله زيرا دسترسي به اطلاعات در
پوسته سخت و بسته اي كه مواد مذاب در عمق 20 تا 30 كيلومتري هر لحظه
در حركت و تكاپوست و مشخص نيست در هر لحظه به كدام نقطه از پوسته
سنگي (3 تا 4 كيلومتر سنگ يكپارچه ) فشار خواهد آورد كه درصد بسيار
كمي از آن فشار عظيم به روي كدام نقطه از سطح زمين مي رسد حداقل براي
درك بشر امروزي غيرممكن است .
مهندس سرشكيبي يادآوري كرد : در چنين شرايطي معروف است وقتي
كه ما نمي توانيم شرايط را تغيير دهيم لاجرم بايد خود را تغيير دهيم و با
شرايط موجود هماهنگ سازيم .
درباره زلزله هم مهم است كه ما همانند درختي استوار بايد بافت منازل
مسكوني خود را با الهام از طبيعت به گونه اي طراحي و اجرا نمائيم كه در
برابر حوادث طبيعي همچون زلزله مقاوم باشد.
وي درباره گسل توضيح داد : همانگونه كه گفتم زمين داراي پوسته هاي
سنگي با ضخامت چندين كيلومتري است ولي مي دانيم كه اين پوسته
يكپارچه نيست و در مناطق متعددي شكسته است و مرز بين اين دو صفحه
ناپيوسته پوسته را اصطلاحا گسل مي نامند در تهران هم حداقل ه گسل
معروف مشا , گسل شمال تهران و گسل هاي شمال و جنوب ري و كهريزگ از
جمله گسل هاي فعال كشور محسوب مي شود تا حدي كه طول گسل مشا را
برخي از محققان تا 400 كيلومتر تخمين زدند كه هر گسلي هم گسل هاي
فرعي و كوچك را مي تواند فعال كند.
وي وارد كردن مسايل اعتقادي و متاسفانه باورهاي خرافاتي را به
مسايل زلزله همچون عدم امكان زلزله در شهر تهران را به زيان ساختار
فرهنگي و حتي ساخت و ساز مستحكم بنا در تهران ارزيابي كرد.
دكتر بهرام عكاشه استاد دانشگاه و رئيس سابق پايگاه لرزه نگاري كشور
هم در گفت وگو گزارشگر ما گفت : سرزمين ما زلزله خيز است , 5 فروردين در
بندرعباس , 11 فروردين در منطقه لرستان و بروجرد و ... نشان مي دهد كه
زلزله هر روز در هر نقطه از سرزمين كشورمان ممكن است به وقوع بپيوند.
وي گفت : متاسفانه بعضي ها مي گويند حالا كه 50 نفر بيشتر كشته
نشدند(!) پس اين همه نگراني درباره زلزله چيست درحاليكه من معتقدم
نابودي جان يك فرد هم بسيار زياد است تا چه رسد به 50 نفر يا 70 نفر . آيا
حتما بايد 50 هزار نفر در زلزله بميرند تا برخي از افراد ناراحت شوند !
دكتر عكاشه درباره هزينه هاي كلان بازسازي مناطق زلزله در كشور گفت :
هزينه هاي ميلياردي بازسازي هميشه بر سر زبانهاست ولي دردهاي
جانگزاي مرگ عزيزان را به چه قيمتي مي توان برطرف كرد. درحاليكه به
هيچوجه قابل قيمت گذاري نيست .
وي درباره گره اصلي ضعف ساخت وساز با اشاره به ضرورت اهميت
دادن به آئين نامه هاي موجود گفت : اهميت آئين نامه ها در اين است كه
چراغي به دست معمار و مهندس داده شود تا مكان هاي تاريك مسير پرپيچ و
خم ساختمان سازي روشن شود مسيري كه در آن زمين زيرسازه , گسل ,
طراحي , نوع مصالح , اجرا و تاسيسات را شامل مي شود.
دكتر عكاشه ادامه داد : ضعف دانش و نارسايي هاي فرهنگي معمار و
مهندس عواملي مي باشند كه پل ارتباط بين آئين نامه و تعهد به عمل را قطع
مي كند.
وي البته ادامه داد. در كشور ما قوانين هم اشكال دارد همچنانكه نظارت
جدي گرفته نمي شود و حتي معتقدم كه وجدان معمار و مهندس ما هم
اشكال دارد , زندگي معمار و مهندس اشكال دارد و كلي عوامل مختلف هست
كه ساخت و ساز را در كشور سست بنيان كرده است .
اين استاد دانشگاه افزود : بافت روستاها و شهرهاي ما بافتي قديمي
است بايستي همت كنيم اينها را با بلدوزر صاف كنيم و دولت با همكاري
معنادار با مردم براي ساخت و ساز اصولي هم كمك كند و هم فرهنگ سازي
نمايد.
اين متخصص ژئوفيزيك گفت : در حقيقت بازبيني هويت , سازمان دهي
اصولي تعليم و تربيت از بدو كودكي و كودكستان و مدارس از يك سو و
اعمال عدالت اجتماعي و توسعه اقتصادي در همه زمينه ها از سوي ديگر از
جمله راههاي نجات و تدابير خروج از بن بست ساخت و سازهاي
غيرمسئولانه به شمار مي آيند و بيداري وجدان شايد از جمله بهترين
پاسداران و وفاداري به تعهد و عمل باشد.
عضو سابق موسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران همچنين گفت : به طور
يقين حضور يك سازمان نظارت نيرومند با اختيارات اجرايي , پيش شرط
ايجاد بالندگي فرهنگي بخش ساختمان است . مقوله و كالاي ساخت و ساز و
ساختمان با عناوين بتن آرمه , اسكلت فلزي , شخصي ساز و... تنها
درصورت واقعا مقاوم در برابر زلزله به كار مي آيد و ضامن ادامه حيات به
هنگام وقوع حادثه است .
وي افزود : آئين نامه هاي موجود با پيشگفتار و مقدمه بدون تفكر ژرف و
پشتوانه در اجرا و عملكرد دقيق فقط برگه هاي كاغذ باطله بيش نيستند.
عضو هيات علمي دانشگاه درباره وضعيت تهران هم به گزارشگر ما
گفت : براي تهران همانند ساير مناطقه كشور قبل از آنكه بافت فرسوده
بازسازي شود بايد از ساخت و ساز در مناطق پرخطر و روي گسل جلوگيري
كرد سئوال اين است كه چه نهادي به آنها مجوز مي دهد اين كارها خودش
روند تخريب را توسعه مي دهد نه تنها براي كنترل كاري نمي كنند بلكه در
شهرها و روستاهاي ما روند ساخت و ساز پرخطر افزايش هم يافته است .
دكتر عكاشه گفت : البته خانه هايي كه در زلزله اخير لرستان سالم مانده
مويد اين مساله است كه روند ساخت و ساز تحت نظارت دولت روند
مناسبي دارد كه اميدوار كننده است .
اين استاد دانشگاه پيشنهاد كرد اگر بانكي مخصوص زلزله در كشور
تاسيس شود هر ايراني 5000 تومان در آن سپرده گذاري كند رقم بسيار كلان
50 ميليارد تومان به دست مي آيد كه مي توان براي بازسازي روستاها هر سال
از آن استفاده كرد.
هرگاه زلزله در هر نقطه اي از كشور ما رخ مي دهد مردم
ساير نقاط كشور خصوصا مردم تهران به خود مي لرزند و از
خود مي پرسند با اين خانه هاي غيرايمن چه وقت نوبت ما
مي رسد در چنين لحظاتي بازار شايعه زلزله هم به اوج خود
مي رسد
دكتر بهرام عكاشه استاد ژئوفيزيك دانشگاه : در كشور ما قبل
از آنكه بافت هاي فرسوده بازسازي شود بايد از ساخت و ساز
در مناطق پرخطر و روي گسل ها جلوگيري كرد , زيرا اين كارها
فقط روند تخريب را توسعه مي دهد
مهندس شكيبي زمين شناس : هرگونه اظهارنظر درباره
زمان وقوع زلزله غير علمي است اما مي تواند هشداري به
مردم و مسئولان باشد تا تلاش بيشتري براي احداث
ساختمانهاي مستحكم انجام دهند
