مشكوه
شماره 89 مجله مشكوه با عناوين زير منتشر شده است : سفر عالم
آل محمد به خراسان و دستاوردهاي آن , حضور الهي , ضرورت هاي
سياسي در دعوت امام رضا(ع ) به خراسان , پيشينه عزاداري در حرم
رضوي , تجلي عشق رضوي در شبه قاره هند , نگاهي گذرا به ظرايف
اخلاقي در سيره امام رضا(ع ) , سياست زدايي از غدير و...
در بخش معرفي و نقد كتاب مجله مذكور , دايره المعارف آستان
قدس رضوي معرفي شده است . در قسمتي از اين بخش كه نمونه از
مدخل هاي دايره المعارف آستان قدس رضوي درج شده است , چنين
مي خوانيم :
مقدمات تدوين دايره المعارف آستان قدس رضوي پس از تاسيس
مركز خراسان شناسي در سال 1376 آغاز شد و پس از ادغام آن مركز در
بنياد پژوهش هاي اسلامي به سال 1380 , گروه دايره المعارف وظيفه
ادامه اين كار را در بنياد بر عهده گرفت .
هدف از تدوين اين دايره المعارف تحقيق , بررسي , شناسايي و
شناساندن كليه مواردي است كه به نوعي با حضرت رضا(ع ) , حرم
مطهر و آستان قدس رضوي پيوند مي يابد.
گروه دايره المعارف در هفت زمينه : « القاب , مناصب وموضوعات » ,
رجال , سازمان ها , مكان ها , نفايس مكتوب , نفايس موزه و وقف فعاليت
دارد. بي شك , تدوين دايره المعارف آستان قدس رضوي به مراتب
دشوارتر از نگارش دايره المعارف هاي متعارف است . زيرا علاوه بر تنوع
و تخصصي بودن , به سبب انتسابش به علي بن موسي الرضا(ع ) و آستان
قدس رضوي , بايد كه هوشمندانه , دقيق , منقح و قابل اعتماد باشد. از
سوي ديگر دايره المعارف نويسي كاري گروهي است و به تفاهم جمعي و
همتي مجدانه نياز دارد , زيرا گذراندن مقالات از صافي هاي گوناگون از
عهده يك تن برنمي آيد. همچنين تدوين اين دايره المعارف در آستان
قدس مسبوق به سابقه نيست و پيش از اين , پشتوانه تجربي نداشته
است .
تاكنون حدود 2500 مدخل براي نگارش مقالات به تصويب
رسيده كه حدود 14 درصد آن وارد چرخه نگارش و ويرايش هاي
مختلف شده است . مراحل نگارش مقالات به شرح ذيل است :
تهيه پرونده علمي براي هر مدخل با گردآوري منابع به منظور
ياري به نويسنده و تسهيل امر نگارش .
شناسايي محققان براساس رشته تخصصي آنان براي نگارش
مقالات
پيشنهاد كارشناسان براي تعيين نويسنده هر مقاله به شوراي
علمي دايره المعارف .
سفارش نگارش مقاله و پيگيري آن ضمن همكاري و راهنمايي
نويسنده .
ارزيابي مقدماتي مقاله توسط كارشناس به لحاظ منابع ,
استنادات و اعتبار علمي آن .
پيشنهاد كارشناسان براي تعيين ويراستار علمي به شوراي علمي
دايره المعارف .
حروفچيني , صفحه آرايي و نمونه خواني مقاله پس از تاييد مقاله
از طرف ويراستار علمي .
ويرايش استنادي به منظور تطبيق متن با منابع و صحت و سقم
ارجاعات .
ويرايش بافتاري براي حفظ ارتباط و نظم مقاله و انطباق آن با
شيوه نامه دايره المعارف .
ويرايش ادبي به منظور رعايت اصول نگارش , رسم الخط و
مطابقت با نثر معيار.
آوانويسي مدخل ها در پايان دايره المعارف براي تعيين تلفظ
صحيح آن .
ويرايش جامع براي بازبيني ويرايش هاي پيشين .
در تنظيم اين دايره المعارف كوشش شد است تا درون مايه هر مقاله
با مدخل خاستگاه آن يعني آستان قدس رضوي ـ قبل و بعد از انقلاب
اسلامي ـ پيوند داشته باشد همچنين علاوه بر توجه به اسناد , مدارك ,
منابع درباره برخي مدخل ها مانند سازمان ها , مكان ها و نفايس موزه ,
تحقيقات ميداني و پيمايش صورت گرفته است و سعي بر آن بوده كه به
واقعيت ها استناد گردد و از اغراق , عبارت پردازي و لقب سازي پرهيز
شود. در مواردي كه اختلاف نظر درباره يك شخصي يا موضوع ابراز
شده , به نظريات صائب جمعي تكيه كرده ايم و نه راي شخصي
نويسنده . در چنين مواردي علاوه بر اعتماد به راي ويراستا اعلمي , به
بحث و فحص و تحقيق مجدد پرداخته ايم . به علاوه در تمامي مراحل
كار از حمايت و راهنمايي هاي سرپرست و همكاران گروه و مدير عامل
محترم بنياد بهره برده ايم .
با همه كوششي كه در تدوين و آماده سازي مقالات به كار رفته
است , اذعان داريم كه هنوز در آغاز راهيم و به نتايج مطلوب نرسيده ايم .
به ويژه به سبب تخصصي بودن بسياري از مدخل ها , نتوانسته ايم به
اندازه كافي از همكاري پژوهشگراني كه به لحاظ علمي و از نظر
نويسندگي و توان تاليف در سطح مطلوبي باشند , برخوردار شويم . از
اين روي از نويسندگان و اهل فن براي همكاري در نگارش مقالات اين
دايره المعارف ياري مي طلبيم .
براي برخورداري از نظريات محققان و صاحب نظران ارجمند ,
برآنيم از اين پس يك مقاله از مدخل هاي هر شاخه را , بدون هيچ
تصرف ويرايشي و محتوايي از طرف مجله , براي نمونه عرضه نماييم .
اميدواريم كه اهل نظر در آنها به چشم عنايت بنگرند و از راهنمايي هاي
علمي و فني , دريغ نورزند.
در پايان از درگاه خداوند كريم خواهانيم كه موجبات شكوفايي اين
اثر را كه معرف عظمت بارگاه رضوي و متعلق به ثامن الحجج علي بن
موسي الرضا عليه آلاف التحيه و الثناست بيش از پيش فراهم آورد و
گروه دايره المعارف را در خدمت به فرهنگ تشيع و شيفتگا ن اهل بيت
عصمت و طهارت ياري فرمايد.
به عنوان مثال , ذيل دو مدخل « اسدي , محمد ولي » و « توپ بندي
حرم » چنين مي خوانيم :
اسدي , محمدولي (بيرجند 1257 ش ـ مشهد 1314 ش ) ,
نايب التوليه (1304 ـ1314 ش ) و باني اصلاحات اداري آستان قدس ,
محمد ولي اسدي ملقب به مصباح ديوان , مصباح السلطنه و مصباح
التوليه , فرزند علي اكبر بيرجندي , از چهره هاي سياسي و كاردان دوره
پهلوي اول و متولي آستان قدس رضوي بود. در كودكي به مدرسه
معصوميه بيرجند رفت و در سلك شاگردان حاج شيخ محمد باقر
مجتهد درآمد (آيتي , 352 ) . در جواني مدتي نايب الحكومه قاينات و
بعدها مشاور سياسي و قائم مقام امير شوكت الملك شد (عاقلي , رضا
شاه و قشون ... , 344 ) ودر ماجراي قيام كلنل محمد تقي خان پسيان
(1300 ش ) از سوي امير شوك الملك براي گفتگو با كلنل به مشهد آمد
(همو , 345 ) .
وي كه چندين دورن نيز نماينده مجلس شوراي ملي از حوزه
بيرجند بود , در مدت اقامت خود در تهران خيلي زود به شهرت رسيد و
در شمار حاميان رضاخان درآمد. در دوره هفتم , فرزند ارشد خود
سلمان اسدي را كه تازه از دانشگاه كمبريج لندن فارغ التحصيل شده
بود , به مجلس فرستاد و خود در چهارم اسفند 1304 ش با كمك
تيمورتاش , از طرف رضاخان به نيابت توليت آستان قدس رضوي
برگزيده شد. اسدي پس از بركناري و كشته شدن تيمورتاش در نيمه
سال 1312 , همزمان با دوره دوم نخست وزيري فروغي و باتوجه به
ازدواج دو فرزندش با دو تن از دختران فروغي (عاقلي , شرح حال رجال
سياسي ... , 100,1 ) باز هم توانست موقعيت خود را حفظ
كند.
موقعيت اسدي به تدريج به جايي رسيده بود كه هيچ استانداري
بدون همسويي با او نمي توانست در منصب خود باقي بماند تا اين كه
فتح الله پاكروان استاندار خراسان شد و مساله كشف حجاب پيش آمد.
اسدي كه ده سال از نيابت توليتش مي گذشت , مي كوشيد تا پاكروان را
كه به تازگي به استانداري منصوب شده بود از سر راه خود بردارد. با
آمدن سرهنگ محمد رفيع نوايي به عنوان رئيس جديد شهرباني هاي
استان و انتصاب عبدالعلي ميرزايي به سمت رئيس تشريفات آستان
قدس رضوي , موقعيت اسدي بيش از پيش متزلزل شد. در بهار سال
1314 ش درگيري بين اسدي و پاكروان شدت يافته آشكار شد . اسدي
با كشف حجاب در مشهد مخالف بود و از شاه خواست تا اجراي آن را
در مشهد به تاخير اندازد , ولي پاكروان داوطلبانه مايل بود تا اين امر را
به عهده گيرد. اسدي كه به هنگام واقعه مسجد گوهر شاد به دستور رضا
شاه براي سركشي املاك وي در فريمان به سرمي برد , گمان نمي كرد اين
جريان به يك فاجعه تبديل شود و پاكروان از آن عليه وي استفاده كند. با
آن كه اسدي قبل از عزيمت خود دستگيري بهلول را كه در حرم به بست
نشسته بود از خدام حرم خواسته بود , ولي پاكروان با مساعدت سرهنگ
نوايي به دسيسه چيني عليه وي پرداخت و او را مسبب اصلي واقعه
گوهر شاد معرفي كرد. تحريك روستاييان فريمان در حمايت از
متحصنين مسجد گوهر شاد نيز به وي منتسب گرديد (جلالي , تاريخ
مشهد از مشروطه تالله , 252 ) . بدين ترتيب اسدي در سه شنبه شب
چهارم آذر 1313 بازداشت و بلافاصله از دارالتوليه به هنگ شاهپور
منتقل و زنداني شد.
هيات اعزامي از تهران به سرپرستي سرتيپ عباس البرز وي را طي
يك دادگاه نظامي محاكمه و محكوم به اعدام كرد. با تاييد حكم تجديد
نظر از طرف فضل الله زاهدي , اسدي در سپيده دم 29 آذر 1313 با
لباس رسمي و نشان دربار , در خارج شهر تيرباران گرديد (عطاردي ,
فرهنگ خراسان , 543,6 ) و كوشش فرزندان و دوستانش براي عفو وي
به نتيجه نرسيد. جنازه اسدي در گورستان عمومي شهر بدون نام و
نشان دفن گرديد (عاقلي , رضاشاه و قشون .... , 373 ) .
پس از شهريور 1320 فرزندان اسدي موضوع بي گناهي پدر خود را
در محاكم قضايي پي گيري كردند و آن را به اثبات رساندند. سپس باقي
مانده جسد او را از محل دفن , خارج كردند و در مقبره اختصاصي وي
در حرم مطهر به خاك سپردند (عاقلي , شرح حال رجال سياسي .... ,
103,1 )
اسدي را فردي باهوش , كاردان و بردبار توصيف كرده اند. وي در
زمان تصدي نيابت توليت آستان قدس در مدت كوتاهي اوضاع آستانه
را سامان داد از جمله اقدامات او مي توان به اين موارد اشاره كرد :
سياهه برداري از تمام اموال آستان قدس , تنظيم بودجه , تاسيس
صندوق درآمدها و هزينه هاي آستان قدس , حذف القاب و عناوين
مرسوم در آستانه , تهيه لباس متحدالشكل براي كارمندان و خادمان ,
جايگزين كردن مدارس جديد به جاي مكتب خانه آستان قدس ,
تاسيس مركز آموزشي معقول و منقول در جنب آستان قدس و دعوت از
علما و فضلا براي تدريس در آن , تهيه فهرستي از كتب كتابخانه و
موقوفات آستانه , تعويض صندوق مضجع مطهر امام رضا(ع ) , تاسيس
موزه , احداث فلكه در اطراف حرم مطهر , انتقال آب گناباد براي تامين
آب شرب مشهد , احداث كارخانه بزرگ برق و احداث بيمارستان
شاهرضا (عطاردي , فرهنگ خراسان , 531,6 ـ 535 ; همو , تاريخ آستان
قدس , 610,2 )
با اعدام اسدي , نيابت توليت آستان قدس رضوي به پاكروان
واگذار گرديد و يك هفته بعد , در هفتم دي 1314 ش سيد عبدالعلي
ميرزايي نظام التوليه رقيب سرسخت اسدي به عنوان معاون نيابت
توليت برگزيده شد (رايين ,
256 ) .
توپ بندي حرم , واقعه حمله قزاقان روس به حرم رضوي (1330 ق )
در سال 1329 ق محمدعلي شاه كه به انديشه اعاده سلطنت , از
مرزهاي شمالي وارد استرآباد شده بود از قواي دولتي شكست خورد و
هواخواهانش منكوب شدند (ميرنيا , 266,1 ) . دولت با تصويب مجلس
وظيفه يافت املاك شعاع السلطنه و سالارالدوله را كه به حمايت از
محمدعلي شاه پرداخته بودند ضبط نمايد (همو , همان جا; عاقلي ,
85,1 ) . اين امر دستاويزي شد تا دولت هاي روس و انگليس كه منافع
خود را با اصلاحات مورگان شوشتر امريكايي در امور مالي و
خزانه داري ايران در تعارض مي ديدند , خواهان بركناري وي شوند.
(اديب هروي , انقلاب طوس , 265 ; براون , 36 ) . به همين سبب دولت
روسيه مصادره اموال شعاع السلطنه را به دليل بدهي نامبرده به بانك
استقراضي روس بهانه قرار داده , طي اولتيماتومي عزل و اخراج شوشتر
را خواستار شد (سايكس , 600,2 ) . روسيه كه برمبناي قرارداد 1907
م شمال ايران را منطقه تحت نفوذ خود مي دانست شماري از واحدهاي
نظامي خود را به شمال ايران و از جمله خراسان گسيل داشت (بهار ,
15,1 ; مشهد; الهي , 379 ) . اين اقدام موجب تحريك مردم شهرهاي
مختلف كشور عليه روس ها شد (اديب هروي , حديقه الرضويه , 171 ;
كاظم زاده , 635 ) . دابيژا , قنسول روسيه در مشهد نيز كه منافع دولت
خويش را در خطر مي ديد از دولت متبوع خود خواست تا سپاهيان
بيشتري به اين خطه بفرستد (الهي , 379 ـ 380 ) .
قشون روس در اوايل محرم 1330 ق به بهانه حفظ اتباع خود با
توپخانه و تجهيزات كامل وارد مشهد شد و ركن الدوله , والي خراسان
نسبت به پذيرايي و اسكان آنان اقدام كرد (اديب هروي , همان جا;
خراساني , 632 ـ 633 ) . سپس دابيژا در حمايت از محمدعلي شاه ,
اقدام به تحريك چند تن از عوامل خود بر ضد مشروطه خواهان كرد
(اديب هروي , همان جا; خراساني , همان جا; براوان , 177 ) . به همين
سبب يوسف خان هراتي سركرده اشرار و اوباش و سيد محمد يزدي
معروف به طالب الحق , به حمايت از محمدعلي شاه و نفي مشروطه ,
اجتماعاتي در برخي نقاط شهر برپا كردند (اديب هروي , همان جا ,
خراساني , همان جا; مدرس رضوي 226 ـ 227 ) . اين تحريكات كه در
ابتدا به خوبي قابل پيشگيري بود به دليل بي توجهي و مسامحه والي
خراسان و توليت وقت , مرتضي قلي خان نائيني به فتنه اي عظيم تبديل
شد (شريف كاشاني 632,2 ـ 633 و 705 ; سازمان كتابخانه ها و .... ,
سند 9872 ) . در نتيجه تحريكات اين افراد , به تدريج عده اي از مردمان
ساده لوح و افراد مسلح و فرصت طلب جمع شدند و مركز فعاليت خود را
از ميادين شهر به داخل حرم مطهر انتقال دادند. دسته اي به رهبري
طالب الحق و علي اكبر نوقاني مسجد جامع و صحن كهنه (نام فعلي :
صحن انقلاب ) را در اختيار گرفتند و دسته يوسف خان هراتي صحن نو
(نام فعلي : صحن آزادي ) را متصرف شدند (اديب هروي ,
حديقه الرضويه , 183 ; خراساني , 633 ; مدرس رضوي , 227 ) .
تفنگداران آنها هم ميان مسجد جامع و اطراف بست بالا خيابان و پايين
خيابان و بازار بزرگ متفرق شدند و بر ناامني شهر افزودند (اديب
هروي , همان جا). در هفتم ربيع الاول محمد قوش آبادي , از اشرار
معروف نيز با عده خود شبانه وارد مشهد شد و به يوسف خان پيوست
(اديب هروي , همان , 188 ـ 189 ; اوليا بافقي , 220 ; احمدخان ,
118 ) .
از اوايل ماه ربيع الثاني امنيت و آسايش به كلي از مردم شهر سلب
شد (اديب هروي , همان , 197 ; خراساني , 633 ; احتشام كاويانيان ,
80 ) . دولت روسيه كه هدفش مداخله در امور شهر بود , زد و خورد بين
سربازان دولتي و اشرار را مستمسك قرار داد و به بهانه حفظ اتباع
خود , نيروهايش را در نقاط مختلف شهر مستقر ساخت (اديب هروي ,
همان , 198 ; احتشام كاويانيان , 633 ) .
در چهارم ربيع الثاني افراد يوسف خان با نقض تامين اعلام شده به
مناسبت عيد نوروز , رئيس كميسري نوغان را به قتل رساندند (اديب
هروي , همان , 205 ـ 207 ; مدرس رضوي , 229 ) . بعدازظهر همان روز
نيز با حمله به كميسري هاي پائين خيابان , عيدگاه و سرشور جمع
ديگري را كشتند. پس از اين واقعه جمعي به قنسولگري روسيه رفتند و
امنيت شهر را خواستار شدند (اديب هروي . همان , 207 ; مدرس
رضوي , 229 ) . قنسول با احضار والي , خواهان برقراري فوري امنيت و
يا استعفاي وي شد. ركن الدوله بر اثر اين پيش آمدها استعفا كرد (اديب
هروي , همان جا; احمدخان , 132 ـ 133 ) . سپس ردكو , فرمانده قشون
روس مامور انتظامات شهر شد و همكار خود خارانوف را به جاي
منشي نظام به رياست نظميه گماشت . در روز ششم , قواي نظميه را به
بهانه پرداخت حقوق احضار و خلع سلاح كرد و اداره كامل شهر را در
دست گرفت (اديب هروي , همان , 207 ـ 208 ; احمدخان , 134 ) . در
هشتم ربيع الثاني آخرين اعلاميه ردكو صادر و به متحصنين چهل و
هشت ساعت فرصت داده شد تا متفرق شدند; اما چون يوسف خان
هراتي سردسته غوغاگران , پنهاني از سوي قنسول روسيه حمايت
مي شد , اقدامات مرتضي قلي خان متولي باشي و ساير دلسوزان براي
فرونشاندن فتنه فايده اي نبخشيد (اديب هروي , همان , 208 ـ 209 ;
خراساني , 634 ـ 635 ) .
در دهم ربيع الثاني دو ساعت و نيم به غروب مانده روس ها كه
پيش تر در مواضع خود مستقر شده بودند بمباران حرم مطهر را آغاز
كردند كه تا نيم ساعت از شب رفته ادامه يافت (اديب هروي , همان ,
212 ; خراساني , 635 ; احمدخان , 135 ; بدايع نگار) . سپس صحن و
مسجد را متصرف شدند و با ورود به روضه منوره به كشتار مردم و
زائران پرداختند (اديب هروي , همان , 212 ; احمدخان , 136 ـ 138 ) ,
تا اين كه به واسطه فريادهاي الامان مردم شليك را متوقف كردند. بعد از
اين جنايت , صحن كهنه را محل اجتماع اسرا قرار داده , دستور
جمع آوري كشته شدگان را دادند (اديب هروي , همان , 212 ـ 213 ;
خراساني , همان جا). روز بعد اسرا را مرخص كرده و اعلاني در شهر
منتشر ساختند كه هدف قواي روس سركوبي متجاسرين و برقراري
امنيت بوده است (اديب هروي , همان , 228 ـ 229 ; همو , انقلاب
طوس , 380 ) . در دوازدهم ربيع الثاني اجازه دفن كشته شدگان داده شد
(اديب هروي , همان , 214 ; خراساني , همان جا) .
از سران شورشيان تنها سيد محمد طالب الحق دستگير شد و باقي
متواري شدند (اديب هروي , همان , 221 ; سايكس , 603 ) . حرم مطهر
تا چهار روز در تصرف قشون روس بود (خراساني , 636 ) . روز چهارم
متولي را حاضر كرده و از وي دستخط گرفتند كه چيزي از اسباب حرم
كاسته نشده و هدف از ميان بردن مفسدين بوده است (اديب هروي ,
الحديقه الرضويه , 215 ; احتشام كاويانيان , 88 ) .
در اين حمله دهشتناك , كه در منابع از آن به فتنه الكبري , آشوب
آخرالزمان و عاشوراي ثاني ياد شده است (اوليا بافقي , 232 ; احتشام
كاويانيان , همان جا) , خسارات فراواني به امكان متبركه به ويژه گنبد
مطهر و مسجد جامع وارد آمد (اديب هروي , همان , 227 ; خراساني ,
636 ; احمدخان , 143 ) و برخي از اشياي نفيس و كتب كتابخانه آستان
قدس مفقود شد (اديب هروي , همان , 232 ـ 236 ) . تعداد كشته شدگان
را تا هشتصد تن نيز ذكر كرده اند , اما قول مشهور در اين خصوص
شصت تا هفتاد تن مي باشد (اديب هروي , همان , 227 ـ 228 ;
خراساني , همان جا; احمدخان , 140 ) .
نقش دولت روس در وقوع اين فاجعه و ارتباط با فتنه آفرينان در
بيشتر منابع تصريح شده است ; اما برخي از پژوهشگران به نقش مزورانه
انگليس در اين قضيه و تحريك روس ها اشاره كرده اند (خان ملك
ساساني , 68 ـ 71 ; الهي , 375 ـ 394 ) .
هدف از تدوين دايره المعارف آستان قدس رضوي ,
تحقيق , بررسي , شناسايي و شناساندن كليه مواردي است
كه به نوعي با امام رضا(ع ) , حرم مطهر و آستان قدس
رضوي پيوند دارد
گروه دايره المعارف آستان قدس رضوي در هفت زمينه
« القاب , مناصب و موضوعات » , رجال , سازمان ها , مكان ها ,
نفايس مكتوب , نفايس موزه و وقف فعاليت دارد و تاكنون
حدود 2500 مدخل براي نگارش مقالات به تصويب رسيده
است كه حدود 14 درصد آن وارد چرخه نگارش و
ويرايش هاي مختلف شده است
