بررسي آسيب شناسانه هيئت هاي مذهبي و مراسم
عزاداري
ثمحمدعلي تابعي
با توجه به پديدارشدن رويكردهاي نوين نسبت به تحليل و تبيين
مسائل ديني و نياز بيشتر بشريت به دين و معنويت و باورهايي كه دارد.
براين اساس انسان مسلمان مي خواهد به مساله عزاداري نگاهي عميق و
كنكاش گونه داشته باشد. در حقيقت عقل وي تا وقتي توجيهي مقبول
از عزاداري به دست نياورد و يا حداقل آن را خرد ستيز نداند هر چند
خردپذير نباشد نمي تواند در درون اين پديده قرار گرفته و آن را باور
كند اين نوع نگاه بسيار مبارك است كه بنيان هاي معرفتي انسان را به
مسائل اسلامي و مولفه هاي فرهنگ شيعه تقويت مي كند و نبايد فراموش
كرد كه در پرتو اين پشتوانه نظري ايمان آدمي نيز تعالي مي يابد زيرا
پايه هاي باور جوانان و نسل معاصر نسبت به اين موضوع تقويت
خواهند شد. كسي نمي تواند منكر اين حقيقت شود كه نسل جديد در
سنين كودكي در مجالس عزاداري با فرهنگ اهل بيت (ع ) آشنا مي شوند.
براستي عزاداري و مجالس تعزيه يكي از عناصر و عوامل برجسته اي
است كه باعث مي شود آموزه هاي نظري و عملي امامان راستين به
نسل هاي آينده منتقل شود. مراسم عزاداري به دليل قالب و محتوا
بهترين راه براي تعليم و تربيت نسل جديد و آشنايي آنان با گفتار و
كردار اهل بيت (ع ) است .
مساله انسان سازي , جامعه سازي و انتقال فرهنگ شيعي به نسل بعد
در مجالس امام حسين (ع ) بسيار پررنگ مي باشد. زيرا ماهيت قيام امام
حسين (ع ) و نيز آموزه هاي تربيتي , سياسي , فرهنگي و اجتماعي عاشورا
در تعالي و بالندگي انسان و جامعه چشم گير بوده و عناصر رويداد كربلا
مولفه هايي اساسي را در ترسيم فرهنگ شيعه رقم زده است كه توسط
مراسم سوگواري به نسل بعد منتقل مي شود و حكمت عزاداري را به سه
رويكرد مي توان تبيين كرد :
1 ـ اعتراض به ظالمان زمان و حمايت از مظلومان جهان 2 ـ عامل
تقويت حس عدالت خواهي و انتقام جويي از ستمگران 3 ـ زمينه ساز
اجتماع شيعيان جهان پيروي و دفاع از حق
روايات زيادي در خصوص عزاداري و اهميت آن وجوددارد كه
نشان مي دهد عزاداري براي شهداي كربلا در سيره همه ائمه پس از امام
حسين (ع ) نيز بوده و علاوه بر توصيه شيعيان به ا ين امر خود نيز مراسم
عزاداري برگزار مي كرده اند. به دو روايت از آنهمه احاديث گرانبها در
اين زمينه اشاره مي كنيم :
امام صادق (ع ) فرمودند : « رحم الله شيعتنا , شيعتنا والله هم
المومنون فقد والله شركونا في المصيبه بطول الحزن و
الحسره » (1 )
خداوند شيعيان ما را مشمول رحمت خويش سازد به خدا قسم
شيعيان ما همان مومنين اند آنان به خدا قسم با حزن و حسرت طولاني
خويش در عزاي ما شريك و همدرد مصيبت هاي ما خاندانند.
عزاداري امام زمان (عج ) : بنابه بر روايات امام زمان (عج ) در زمان
غيبت و ظهور بر شهادت جدشان گريه مي كند. آن حضرت خطاب به
جد بزرگوارشان سيدالشهدا(ع ) مي فرمايند : « فلئن اخزتني الدهور و
عاقني عن نصرك المقدور ولم اكن لمن حاربك محاربا لمن نصب لك
العداوه مناصبا فلاندبنك صباحا و مسا و لابكين لك بدل الدموع دما
حسره عليك و تاسفا علي مادهاك » (2 ) اگر روزگار مرا به تاخير انداخت
و دور ماندم از ياري تو و نبودم تا با دشمنان تو جنگ كنم و با بدخواهان
تو پيكار نمايم هم اكنون هر صبح و شام بر شما اشك مي ريزم و به جاي
اشك در مصيبت شما خون از ديده مي بارم و آه حسرت از دل پردرد بر
اين ماجرا مي كشم .
انگيزه عزاداري
شناخت حادثه كربلا و آشنايي با شخصيت امام حسين (ع ) و اهداف
آن حضرت :
گرچه سوگواري و عزاداري براي آن حضرت ضرورت دارد اما
شناخت تنها كافي نيست و بايد انگيزه اي در ميان باشد در عمق انديشه
اسلامي و در حافظه انسان ها بزرگداشت حوادث تاريخ ساز با سه انگيزه
زير انجام مي پذيرد :
1 ـ زنده نگه داشتن و بازسازي كردن آن حادثه در خاطره ها
2 ـ حق شناسي از حادثه آفرين و شكرگزاري از امام حسين (ع )
3 ـ عبرت گيري و الگوسازي براي زندگي امروز و فرداي خود
از آنجا كه حادثه عاشورا يك نقش تعيين كننده در استمرار رسالت
و تعقيب اهداف دين و رشد و هدايت جامعه در تمام دوره هاي حيات
بشري دارد و بزرگداشت نهضت حسيني بايد به شكلي آن حادثه را در
اذهان و فضاي زندگي ديني و اجتماعي بازسازي مي كند تا الگوي
هميشه زنده زندگي باشد. بزرگداشت نهضت حسيني بايد به شكلي
انجام بگيرد كه بتواند اهداف و انگيزه ها را تامين كند. بعضي از
بزرگداشت گرچه منافاتي با انگيزه عمل ندارد ولي يا فقط گوشه اي از
انگيزه را به دست مي دهد و يا آنكه با انگيزه بيگانه است . بنابراين زمان
اين بزرگداشت ها و مراسم ها اداي دين و حق شناسي تلقي مي گردد كه
حداقل از دو عنصر و گزينه اساسي برخوردار باشد . 1 ـ مبتني بر شناخت
از امام حسين (ع ) و نهضت و اهداف او باشد2 ـ بعد از شناخت دهي و
آگاهي بخشي احساسات و عواطف را جهت حركت در مسير آن حضرت
تقويت و انسان را به حركت بر طبق مكتب و مرام حسين (ع ) تحريك
كند يعني هم شور بخشد و هم شور آفريند شعور حسيني و شور حسيني
در فكرها و دل ها افكنده تا كاري حسيني كند.
آسيب شناسي مجالس عزاداري
واژه آسيب شناسي « از ريشه يوناني به معناي رنج , محنت ,
احساسات و غضب و به معناي دانش و شناخت تركيب شده است .
آسيب شناسي در اصطلاح علوم طبيعي به معناي مطالعه و شناخت
عوامل بي نظمي ها در ارگانيسم انساني جهت درمان بيماريهاي جسماني
است . علوم اجتماعي در اثر شبيه سازي در قرن نوزدهم ميان كالبد
انساني و كالبد اجتماعي و بيماريهاي عضوي و بحرانهاي اجتماعي
دانش جديدي به نام آسيب شناسي اجتماعي جهت مطالعه عوامل و
ريشه هاي بي نظمي ها و بيماريهاي اجتماعي پديد آورد. »
صرف نظر از درستي يا عدم درستي فروضي كه به ايجاد دانش
آسيب شناسي اجتماعي منتهي شده اند. اين امر بديهي است كه جامعه
براي حفظ سير روبه رشد خود و جلوگيري از افول و طي كردن قهقرايي
ناگزير از بازبيني و آسيب شناسي و نهايت اصلاح مولفه هاي خود
مي باشند.
در اين راستا جامعه اسلامي نيز استثنا نيست و در صورت عدم
بازبيني تك تك مولفه هاي اجتماعي ممكن است دچار انحراف و
ناكارآمدي در بعضي بخشهاي جامعه گردد كه نهايتا سرنوشت ناگواري
در برابر جامعه ها رقم بزند. در همين راستا به بررسي آسيب شناسانه
هيات هاي مذهبي و مراسمات عزاداري مي پردازيم .
ثآسيب اول
با بررسي عملكرد برخي هيات ها و محتواي بعضي از سخنراني ها و
اشعار مداحان به اين نتيجه مي رسيم كه بيشترين سرمايه خود را در
جهت تحريك احساسات و عواطف گذشته اند و كمتر به محتواي
معرفتي و شناخت دهنده توجه مي كنند. حتي در تحريك احساسات به
تقويت روحيه حماسي و عاشورايي توجهي نمي شود در صورتي كه
همين روحيه قوي بوده كه در طول تاريخ منشا تحولات اجتماعي
همچون شكل گيري انقلاب اسلامي شده اما روندي كه مدتي است
مجالس عزاداري ما دنبال مي كند موجب شده است تا نگراني علماو
دلسوزان انقلاب را به همراه داشته باشد. آيت الله مصباح يزدي به اين
نكته اشاره كرده و مي فرمايند دشمنان اعتراف دارند و سعي مي كنند
مراجع و علمارا از كار بيندازند و با حمايت از مداحان و سخنرانان
بي سواد و سودجو تشيع را دين تروريستي معرفي كنند و سپس تير
خلاصي به آن زده و با فاسد كردن جامعه زمام كشور را به دست
مزدوران وابسته خود بدهند.
ثآسيب دوم
توجه خاص اهل بيت (ع ) و بزرگان به مداحان نشان اهميت و ارزش
كار اين عزيزان است و مداحان با پيروي از فرمايشات آنها در زنده
نگه داشتن حوادث ديني نقش آفريني مي كرده اند اما امروزه نوعي
افراطي گري در هيات ها و جامعه در حال شكل گيري است به طوري كه
محوريت برنامه ها با مداحان است و روحانيت و سخنرانان جلسه
مجلس گرم كن مداحان شده اند در صورت گسترش اين جريانات
مجالس عزاداري كاركرد ضعيفي خواهند يافت و به محلي براي تخليه
شور و هيجانات تبديل مي شود كه اين از آفات و خطرات مداح محوري
خواهد بود.
ثآسيب سوم
اخيرا نوحه ها و مديحه سرايي هايي در برخي از هيات شنيده
مي شود كه ناخودآگاه آهنگ برخي سريال هاي تلويزيوني همچون خاك
سرخ , مسافري از هند و يا بعضي از فيلمهاي سينمايي مانند بوي پيراهن
يوسف را در ذهن تداعي مي كند يكي از پژوهشگران مي گويد : در ميان
آهنگ هايي كه در نوحه ها مورد استفاده قرار مي گيرد چند آهنگ برخورد
كرده اند كه عينا از آهنگ هاي ترانه ها انتخاب شده است . در حالي كه
قداست جلسات مداحي به وسيله اين حريم شكن ها مورد تهديد جدي
قرار مي گيرد و ذائقه نسل جوان را تغيير مي دهند به طوري كه اگر زماني
اين آهنگ ها با آهنگ هاي مناسب و حماسي جايگزين شود اين گونه
مخاطبان نمي پذيرند پس به جاست كه مداحان اهل بيت (ع ) از
آهنگ هاي مناسب با اشعار پرمحتوا و مجالس ائمه اطهار(ع ) بهره
گيرند.
ثآسيب چهارم
متاسفانه برخي از شعرا به بيان اشعار شرك آلود مي پردازند كه اين
اقدام پيامدهاي ناگواري را براي فرهنگ عاشورايي به بار خواهد آورد تا
آنجا كه آيات عظام به شدت با بعضي از الفاظ و مطالب غيرصحيح و
شرك آلود برخورد كرده اند.
آيت الله فاضل لنكراني در پيام خود به مناسبت فرارسيدن
عاشوراي حسيني مي فرمايند : « استكبار جهاني و سازمان سيا بر طبق
اخبار واصله بودجه فراواني را براي تخريب شيعه اختصاص داده و
يكي از راهكارهاي خود را تحريف در عزاداري اباعبدالله (ع ) و سوق
دادن به مسيري غيرصحيح قرار داده اند چرا بايد گوينده اي با شعار
غيرصحيح كه از آن بوي كفر و شرك استشمام مي شود به اين هدف كمك
كند ما مكرر گفته ايم چنانچه اين اشخاص از روي فهم و اختيار بگويند
از مصاديق شرك است و شيعه از چنين افرادي بيزاري مي جويد » .
(پيام 83,11,28 )
آيت ا لله ناصر مكارم شيرازي نيز مي فرمايند : « يكي از آنها افراط و
تفريط در عزاداري ها است » و خاطر نشان ساختند كه نبايد مسائلي گفت
كه بوي غلو بدهد. حديث علي (ع ) را همه شنيده ايم كه فرمودند : « هلك
في رجلان محب غال و مبقض » (حكمت 117 ) دو گروه هستند كه در
مورد من هلاك شده اند , يك گروه آنهايي كه دچار غلو شده اند و ما را
برتر از مقام خودمان مي گويند و همچون خدا مي ستايند و ديگري
دشمنان هستند كه به ما (عياذبالله ) لعن مي كنند متاسفانه شنيده شده
برخي در تعبيراتشان الفاظي همچون لااله الا فاطمه الزهرا , لااله الا
زينب (س ) بكار مي برند. اگر كسي كه چنين سخني را مي گويد بفهمد چه
مي گويد در آن مجلس كه نشسته اگر در استكان چاي بخورد بايد آن
استكان را بشكنيد حتي گاهي هيات ها نام هايي براي خودشان قرار
مي دهندكه نام هاي خوبي نيست مثلا هيات ديوانگان امام حسين (ع ) آيا
براي اصلاح روضه هاي ساختگي اين همه هشدار مراجع بزرگ تقليد
كافي نيست و زنگ خطري براي مجالس عزاداري و هيات هاي مذهبي به
شمار نمي آيد.
ثآسيب پنجم
از ديگر آسيب هاي عزاداري و سينه زني تصغير يعني مخفف كردن
نام مقدس امام حسين (ع ) و نفس زدن هاي ناهنجار است . چندي بعد
خبر از پاي كوبي و حركات نمايشي و بالا و پايين پريدن مداحان بود و
زماني ديگر شاهد قلاده انداختن يك نفر به ظاهر مداح و عو عو كردن
جمعيت بدون شك همه اين تصغيرات خبر ا ز استحاله جدي مي دهد كه
در جاي خود قابل تامل است و نگران كننده است . شايسته است
گردانندگان مجالس و هيات هاي مذهبي و اماكن و تكايا با جلوگيري از
اين تقليدهاي كوركورانه , محافل عزاداري همچنان با شور و نشاط
حسيني پيش رود.
ثآسيب ششم
در جمع مداحان و سخنرانان افراد سودجو , و فرصت طلبي به چشم
مي خورند كه نادانسته و با حمايت و برنامه ريزي سازمانهاي آمريكايي
در مسير تزلزل در عقايد و بنيانهاي شيعه حركت مي كنند. در كتابي به نام
نقشه اي براي جدايي مكاتب الهي از زبان دكتر مايكل برانت يكي از
معاونان سابق سازمان اطلاعات مركزي آمريكا (سيا) چنين آورده شده
كه يكي ديگر از مواردي كه بايد روي آن كار مي كرديم موضوع فرهنگ
عاشورا و شهادت طلبي بود كه هر ساله شيعيان با برگزاري مراسمي اين
را زنده نگه مي دارند. ما تصميم گرفتيم با حمايت هاي مالي از برخي
سخنرانان و مداحان و برگزاركنندگان اصلي اين گونه مراسم كه افرادي
سودجو و فرصت طلب هستند عقايد و بنيان هاي شيعه و فرهنگ
شهادت طلبي را سست و متزلزل كنيم و مسائل انحرافي در آن بوجود
آوريم به گونه اي كه شيعه يك گروه جاهل و خرافاتي در نظر آيد در
مرحله بعد بايد مطالب فراواني عليه مراجع شيعه جمع آوري شده و به
وسيله مداحان و نويسندگان سودجو انتشار دهيم و سال 2010
(1389 ) مرجعيت را كه سد راه اصلي اهداف ما مي باشند تضعيف كرده
و آنان را به دست خود شيعيان و ديگر مذاهب اسلامي نابود كنيم . به
عبارت ديگر مركزيت تشيع خاتمه يابد و بازور جنگ هاي مسلحانه بين
شيعه و مخالفان شيعيان باقي مانده نيز پراكنده خواهند شد و در نهايت
تير خلاص را بر اين فرهنگ و مذهب بزنيم .
(روزنامه جمهوري اسلامي 5 خرداد 83 ) پس چه خوب است كه
وعاظ و نويسندگان و اصحاب فرهنگ بيشتر به فلسفه و پيام هاي فرهنگ
ولايي و عاشورايي بپردازند و گردانندگان محترم هيات ها با الگوگيري از
نظريات و كارشناسان و خبرگان مسائل ديني و محور قراردادن علما و
روحانيون معزز برنامه هاي خود از بروز انحراف و اشكالات مطرح در
سبك هاي جديد توسط افراد غافل يا سودجو جلوگيري كنند.
1 ـ (بحارالانوار ج 43 ص 222 )
2 ـ (بحارالانوار ج 101 ص 320 )
از آنجا كه حادثه عاشورا يك نقش تعيين كننده در
استمرار رسالت و تعقيب اهداف دين و رشد و هدايت
جامعه در تمام دوره هاي حيات بشري دارد و بزرگداشت
نهضت حسيني بايد به شكلي آن حادثه را در اذهان و فضاي
زندگي ديني و اجتماعي بازسازي مي كند تا الگوي هميشه
زنده زندگي باشد
با بررسي عملكرد برخي هيئت ها و محتواي بعضي از
سخنراني ها و اشعار مداحان به اين نتيجه مي رسيم كه
بيشترين سرمايه خود را جهت تحريك احساسات و عواطف
گذاشته اند و كمتر به محتواي معرفتي و شناخت دهنده
توجه مي كنند
