ضرورت تدوين كتابشناسي بزرگ شيعه يا دانشنامه آثار علمي
شيعه
ث رضا مختاري
تدوين كتابشناسي شيعه از چند جهت ضرورت اساسي دارد : نخست
معرفي ميراث عظيم فرهنگي شيعه براي خود شيعه و معتقدان و پيروان اين
مكتب حيات بخش و نوراني , دوم معرفي آن به دنياي غير شيعي و غير
مسلمان . حقيقت آن است كه نه تنها اكثريت مردم شيعه بلكه بسياري از
خواص و عالمان شيعه هم از حجم عظيم و چند و چون ميراث علمي شيعه
بي خبرند , نوآوريهاي عالمان شيعه در زمينه هاي مختلف و زحمات و
تلاش هاي طاقت فرسا و شبانه روزي آنان همچنان در پس پرده ابهام باقي
مانده است و اين ابهام مايه دسترسي نداشتن و استفاده نكردن از آنها , و از
سوي ديگر باعث كارهاي مكرر و كم مايه و بدون اتكا و استناد به منابع
پيشين گشته است . فراوان مشاهده ميشود كه دانشمندي مدتها زحمت
كشيده و در موضوعي اثري پديد آورده است كه مانند يا حتي بهتر از آنها
سالها پيش از آن تاليف شده بوده است و چه بسا نظر و رايي را انتخاب كرده
كه با دلائل متقن در آثار پيشين مفصلا طرح و نقد شده است . اين نكته افزون
بر هدر دادن امكانات و عمر گرانبهاي انسانها , مايه عدم پيشرفت علم و
درجا زدن آن مي شود. براي اينكه كلي گويي نكرده باشم بهتر است مقصود
خود را با ذكر مثالي روشن كنم :
امروزه بسياري از معاصران درباره غنا و موسيقي رساله ها و آثار مستقل
پديد آورده اند و بجرات مي توان گفت كه همه يا اغلب موالفان آنها حتي بر
پنج رساله فقهي ويژه غنا از فقيهان پيشين و قوف نداشته و از آنها استفاده
نكرده اند , ديگران نيز به طريق اولي همين تعداد رساله ويژه غنا را نمي توانند
نام ببرند , چون از وجود آنها آگاهي ندارند. مگر كساني كه مدتها در اين
موضوع از اين زاويه كار كرده اند. و نتيجه نظري را به كرسي نشانده اند كه
سالها پيش با ادله متقن و دقيق رد شده است . در حالي كه فقيهان سلف ما از
زمان محقق سبزواري (م 1090 ) تاكنون بيش از چهل رساله فقهي ويژه غنا
تاليف كرده اند كه ما به فضل الهي با فحص زياد به حدود سي عدد از آنها
وقوف يافتيم و با كمك دوستان تصحيح كرديم كه در مجموعه ميراث فقهي
(1 ) : غنا و موسيقي منتشر شده است . گر چه برخي از اين رساله ها سخن
تازه اي ندارند ولي بسياري از آنها مشتمل برتحقيقات عالي و زيبا در اين
موضوع است كه نمي شود بدون مراجعه به آنها در اين موضوع قلم زد , در
حالي كه بايد امروزه بر ميراث گذشتگان وقوف يافت و كار و تحقيقات آنان
را ادامه داد و به پيشرفت علم كمك كرد.
ممكن است گفته شود با مراجعه به كتابشناسي هاي شيعه مانند ذريعه
مي شود بر اين آثار وقوف يافت .
ولي جان كلام اينجاست كه در ذريعه نيز حدود يك سوم رساله هاي
موجود غنا معرفي شده است و علاوه بر اين , از لحاظ كيفي هم اين معرفي
ناقص است و با مراجعه به ذريعه نمي توان از چند و چون آنها آگاه شد. خود
اينجانب هم حتي پس از مدتي فحص و مطالعه در اين موضوع , احتمال
نمي دادم حجم رساله هاي غنا اين مقدار باشد.
همين نكته در ساير موضوعات مانند رويت هلال هم صادق است . تا
پيش از برپايي كنگره شيخ مفيد و مقدس اردبيلي (رضوان الله عليهما)
بسياري از خواص هم از حجم عظيم كارهاي علمي و نظريات اين دو بزرگوار
بي اطلاع بودند و اين نشان مي دهد كه ميراث مكتوب شيعه حتي براي
خواص شيعه ناشناخته مانده است . آگاهي از آثار علمي گذشتگان ثمره مهم
ديگري كه دارد پرداختن به روشهاي نو براي عرضه حقايق علمي و
جلوگيري از تكرار مكررات است .
علاوه بر اين , بسياري از آثار علمي و شناخته شده ما مانند كتب اربعه ,
بحار , آثار شيخ مفيد , سيد مرتضي , شيخ طوسي و خواجه نصيرالدين
طوسي فقط نامشان معروف است و از چند و چون و زواياي آنها بسياري از
خواص هم بي اطلاعند چه رسد به ديگران , و اينها همه به علاوه دلائلي
ديگر , ضرورت تدوين كتابشناسي شيعه را به صورتي كه خواهد آمد روشن
مي سازد.
از سوي ديگر , بهترين معرف مذهب ما و بيان كننده حقيقت و
چگونگي هاي آن , آثاري است كه بزرگان اين مكتب سامان داده اند , و براي
دفع تهمتهاي مخالفان و نشان دادن اصالت اين مكتب , هيچ راهي بهتر از
عرضه كردن و شناساندن درست و فني و همه جانبه آثار اين مكتب نيست .
افزون بر اين , ما ركنهاي ركين مذهب خود را با آثارشان مي شناسيم . شيخ
صدوق , شيخ مفيد , شيخ طوسي , سيد مرتضي , محقق حلي , خواجه
نصيرالدين طوسي , علامه حلي , شهيدين , فيض كاشاني و علامه مجلسي
(قدس الله اسرار هم ) را آثار شان به ما شناسانده است نه چيز
ديگر.
امروز ما بايد از سهم هر يك از اين بزرگان در پيشبرد رشته هاي مختلف
فقه و اصول , فلسفه , كلام , اخلاق , تفسير و... آگاه باشيم و كار را از آنجا كه
آنان رها كرده اند ادامه دهيم نه اينكه فقط مصرف كننده باشيم و به فهم آرا
اين بزرگواران اكتفا كنيم . و اين امر مستلزم شناخت دقيق آثار آنان , و
شناخت دقيق آثار آنان متوقف بر تدوين كتابشناسي شيعه به شكلي است كه
خواهد آمد.
(2 )
مي دانيم كه كتابشناسيها و فهرستهاي مهم شيعه را نياز زمان و انگيزه
دفاع از تشيع به وجود آورده است ; مثلا سبب تاليف ذريعه اين بود كه
جرجي زيدان اديب مسيحي عرب در تاريخ آداب اللغه العربيه نقش شيعه را
در بناي فرهنگ اسلامي بسيار اندك شمرده بود. اين امر بر علماي شيعه گران
افتاد و تني چند از آنان گرد هم آمدند , و سه تن از ايشان به قصد معرفي
دانشمندان اين مذهب و آثار آنان و دفع دعوي باطل جرجي زيدان و امثال او
تصميم گرفتند كه اقدام كنند و آقا بزرگ تاليف ذريعه را بر عهده گرفت .
حدود , هزار سال پيش نيز سلف صالح تهراني يعني نجاشي , رجالي
بزرگ شيعه , فهرست معروف خودـ مشهور به رجال نجاشي ـ را به همين
منظور سامان داد.
شيخ طوسي معاصر نجاشي نيز از كثرت و پراكندگي آثار شيعه در آباديها
و سختي احاطه بر همه آنها سخن گفته است .
حقيقت آن است كه امروز نيز دنياي غير شيعي با آثار شيعه اماميه بيگانه
است و آن را نشناخته است . بنگريد كه دكتر وهبه زحيلي , كه به ايران هم
رفت و آمد مي كند و في الجمله با شيعه آشناست , در اثر معروفش الفقه
الاسلامي و ادلته درباره شيعه و موسس مكتب فقهي شيعه اماميه چه گفته
است :
سابعا ـ ابوجعفر , محمد بن الحسن بن فروخ الصفار الاعرج القمي
المتوفي سنه 290 هـ . موسس مذهب الشيعه الاماميه في الفقه ...
و ابن فروخ هوالموسس الحقيقي الفقه الشيعه الاماميه في فارس في كتابه
« بشارئر (كذا) الدرجات في علوم آل محمد , و ما خصهم الله به » طبع سنه
1285 هـ .
(3 )
بزرگان و پيشينيان ما با زحمات طاقت فرسا و غير قابل تصور براي ما ,
هر كدام وظيفه خود را در معرفي و احياي آثار اماميه بخوبي انجام داده اند.
زحمات علامه اميني و شيخ آقا بزرگ تهراني در اين زمينه زبانزد است .
محدث نوري و ميرحامد حسين براي دستيابي و شناخت و معرفي آثار
شيعه ـ يا آثاري كه بتوان حقانيت مذهب شيعه را با آنها اثبات كرد.
جانفشانيها كرده اند. نمونه اي از زحمات محدث نوري در اين راه از
نامه هايي كه براي ميرحامد حسين نوشته مشهود است .
اين بزرگان در زمان خود با نبود امكانات و خون دل خوردن بسيار و
تلاشهاي طاقت فرسا وظيفه خود را بخوبي انجام دادند , ولي امروزه همه
امكانات براي كارهاي علمي و خدمات به تشيع ـ از جمله تدوين كتابشناسي
بزرگ شيعه ـ مهيا است . در زماني كه تهراني به تاليف و نشر ذريعه دست زد ,
جز چند جلد معدود فهرست نسخه هاي خطي وجود نداشت , كتابخانه هاي
عمومي و قابل دسترسي و وسايل ارتباطي و چاپ و نشر بسان امروز نبود ,
بسياري از كتابهاي تراجم و رجال و تذكره و نيز عمده آثار شيعه يا چاپ
نشده بود و يا به صورت چاپ سنگي و مغلوط و بدخوان و بدون فهرستهاي
راهنما و گاه بدون صفحه شمار بود. ولي امروزه همه گونه امكانات مهياست ,
و تنها در ايران ـ گذشته از كشورهاي ديگر حدود دويست و پنجاه مجلد
فهرست نسخه هاي خطي , افزون بر تحقيقات كتابشناسي ديگر , منتشر شده
است , همچنين ميكروفيلمها و عكسهايي از مخطوطات خارج از ايران تهيه
و فهرست شده است و بسياري از آثار شيعه به صورت محققانه و با چاپي
مصحح عرضه شده اند , علاوه بر اينكه استفاده از نرم افزارها مي تواند معد
خوبي براي اين كار عظيم باشد. و اگر امروز از اين فرصت طلايي براي
معرفي تشيع به جهان استفاده نكنيم بدون ترديد فردا مسئول خواهيم بود.
تلاشها و كوششهاي گذشتگان ما مانند شيخ المشايخ شيخ آقا بزرگ
تهراني (طيب الله نفسه ) هر چند در خور ارجگزاري بسيار است و در زمان
خود بهترين كار ممكن بوده است و هنوز هم مهمترين منبع در زمينه
كتابشناسي شيعه است , ولي امروزه نبايد به آن اكتفا كرد , زيرا نواقصي دارد
و نمي شود آن را بدين صورت به دنياي غير شيعي عرضه كرد.
بنابراين كتابشناسيهاي موجود شيعه و از همه مهم تر ذريعه , با همه
عظمت و محاسني كه دارند , و ما وامدار و زحمات و كوششهاي خالصانه
مولفان آنهاييم , براي اين منظور كافي نيست , هر چند بايد از همه آنها در
پي ريزي بناي عظيم كتابشناسي كتب شيعه استفاده كرد و آنها را در حقيقت
پيش نويس اين اثر بزرگ دانست .
(4 )
آنچه در اين طرح مد نظر است , افزون بر فوايد كتابشناختي ـ كه در جاي
خود خيلي ارزنده است , فايده كلامي و جهت دفاع از تشيع در اين طرح
است و در حقيقت اين طرح بيشتر صبغه كلامي و عقيدتي دارد تا صبغه
كتابشناختي ; يعني اين كتابشناسي معرفي آثار شيعه اماميه به جهانيان و
نوعي دفاع غير مستقيم از اين مكتب حيات بخش است .
حقيقت آن است كه شيعه و رهبر بزرگ آن هنوز مظلوم است و اين
مظلوميت در ادوار و اعصار مختلف جلوه هاي گوناگوني داشته است كه ذيلا
به نمونه اي از آن اشاره مي شود :
سرگذشت مولا اميرالمومنين (عليه صلوات الله و رسله و ملائكته
اجمعين ) و خليفه دوم و سوم را در الموسوعه الفقهيه (چاپ كويت )
بخوانيد و با يكديگر مقايسه كنيد. در سرگذشت خليفه دوم و سوم پس از
تجليلهاي بسيار مي خوانيم :
قتله ابولولوه المجوسي , وهو يصلي الصبح . (1 )
قتله بعض الخارجين عليه بداره يوم الاضحي , وهو يقرا القرآن . (2 )
ولي در سرگذشت حضرت امير گفته اند : « فلم يستقم به الامر حتي قتل
بالكوفه » (3 ) و حداقل نگفته اند در مسجد به شهادت رسيد .
نمونه ديگر اينكه در دائره المعارف اسلام درباره امام صادق (ع ) در چاپ
اول تنها هجده سطر (در ترجمه عربي هفت سطر) كه آن هم خالي از اشتباه و
غرض نيست , آمده است و يا مقاله « ابوذر غفاري » فقط چهار سطر است كه
حتي به شيعه بودن وي نيز اشاره نشده است . در خلاصه يك جلدي همين
دائره المعارف در باره عمامه سه صفحه و نيم مطلب آمده است ولي حتي نام
شيخ طوسي در آن نيامده است . (4 ) همچنين در دائره المعارف فريد وجدي
(1295 ـ1373 ق ) ذيل « اسلام » يا « ايمان » چيزي نيامده ولي درباره « بابيه »
مقاله اي در حدود دوازده صفحه آمده است .
نيز درباره سلمان فارسي فقط به اين عبارت اكتفا شده است :
سلمان الفارسي و يسمي الخير , كان من فضلا الصحابه واصله من
اصبهان , اول مشاهده وقعه خندق , توفي سنه .34
نمونه ديگر مقاله « شيعه » است در شش سطر , ولي مقاله « قرامطه » در
بيست و يك صفحه . (5 )
دكتر عبدالجواد فلاطوري سالها پيش از پيروزي انقلاب اسلامي گفته
است :
اگر محض امتحان , تمام كتب و مقالاتي را كه در بيست و پنج ساله اخير
به زبانهاي مختلف غربي درباره اسلام و ممالك اسلامي منتشر شده از نظر
بگذرانيم و شماره كنيم (اين جانب اين كار را براساس مجله معروف
از سال 1943 به بعد انجام داده ام ) بسادگي به اين Abstracta islamica
نكته برمي خوريم كه از بين هر صد نوشته اي كه درباره اسلام ديده مي شود ,
فقط دو عدد به غير اهل سنت و جماعت مربوط است و از اين مقدار اندك
نيز تازه از بين هر هفت نوشته , يك كتاب با يك مقاله به شيعه اثنا عشري
اختصاص يافته , يعني تقريبا از هر سيصد و پنجاه كتاب و مقاله , يك عدد به
شيعه دوازده امامي ارتباط دارد كه بسيار كمتر از نوشته هايي است كه درباره
شيعيان زيدي و اسماعيلي مشاهده مي شود. علت اين امر هر چه باشد فعلا
مورد بحث نيست , آنچه براي ما مهم است قضاوتهايي است كه در اين
نوشته ها درباره شيعه ديده مي شود از قبيل : شيعه فرقه سياسي اي بيش
نيست , شيعه پيرو معتزله است , شيعه فكر توارث سلطنتي قديم ايران را
درباره فرزندان پيغمبر(ص ) اجرا نموده و به جاي توارث قدرت سلطنت ,
توراث نيروي معنوي امامت را قائل گشته . شيعه معتقد به تحريف قرآن
است ... شيعه تحت تاثير فكر مسيحيت قائل به قرباني فرد مقدسي (منظور
امام سوم (ع ) است ) براي نجات دادن امت از گناهان خود است , و بالاخره
شيعه يك نوع فرقه صوفي منش تخيلاتي است . اين قضاوتها هنوز هم رايج
است و حتي در دائره المعارف اسلامي مشاهده مي شود.
براي محقق صادق و بي غرض امكان انكار وجود علل و عواملي كه به
قضاوتهاي فوق منجر گشته نيست و بلكه به عكس درست به همين دليل و
براي اينكه بتواند نشان بدهد كه اين نوع عقايد ويژه طبقه خاصي از شيعيان
بوده و در فوق آن , طبقاتي عالي تر با افكار علمي دقيق وجود دارد , لزوم
« تحقيق علمي » صحيحي را مبتني بر اساس و اصول آزمايش شده و همه
جانبه احساس مي كند . (6 )
طرح تدوين دانشنامه آثار علمي شيعه
الف ) اهداف
1 ـ معرفي دقيق و جامع و همه جانبه آثار علمي شيعه به جهان امروز .
2 ـ دفاع كلامي غير مستقيم از شيعه و تبيين ديدگاه هاي كلامي شيعه .
3 ـ ارائه و تدوين دقيق تاريخ علم در مذهب شيعه مانند تاريخ التراث العربي
از سزگين و تاريخ الادب العربي از بروكلمان , كه البته نقش شيعه در اين دو
اثر تقريبا ناديده انگاشته شده است .
ب ) محتوا
1 ـ محتواي دانشنامه , معرفي دقيق و تفصيلي تمامي تاليفات عالمان
شيعه اماميه از آغاز تا پايان سال 1400 ق يعني تا آغاز سده پانزدهم هجري
است , زيرا طي سال هاي تاليف كتابشناسي , آثار بسياري پديد مي آيد و اگر
محدوده كار مشخص نباشد همواره بايد در آن دست برد . سال 1400 هم
رقم رندي است و هم تقريبا مصادف با آغاز پيروزي انقلاب اسلامي ايران
است . آثاري كه پس از اين تاريخ تاليف شده است , در مستدرك و تاليفي
جداگانه شناسانده مي شود.
2 ـ در اين اثر تنها آثار اماميه معرفي مي شود تا هم به انجام رساندن آن
آسان باشد و هم نشانه توجه ويژه به فرقه ناجيه . البته از آثار غير اماميه در
تاليف اين اثر استفاده خواهد شد و گاه به طور ضمني شناسانده مي شوند;
مانند آن قسم از شروح و حواشي كتاب هاي اماميه كه پديد آورندگان آنها
غير امامي هستند.
3 ـ برخي آثار حاوي مطالبي است كه نظر اماميه و اكثر علماي اين
مكتب با آن موافق نيست . بايد ضمن معرفي روشن ساخت كه اين مطالب
منعكس كننده ديدگاه بيشتر عالمان امامي نيست و نظر ويژه مولف اثر مزبور
است .
4 ـ معرفي بسياري از آثار ـ نه همه آنها ـ بايد تفصيلي و گسترده و مشتمل
بر اين نكات باشد :
موضوع , زبان و نام دقيق و كامل كتاب و نيز نام هايي كه به آن شهرت دارد
يا باآن نام ها از آن اثر ياد مي شود;
نام و لقب مولف يا مترجم و تاريخ تولد و وفات آنها;
ذكر نام مةهدي اليه ;
تاريخ دقيق شروع و پايان تاليف و اين كه آيا نويسنده در آن تجديد نظر
كرده يا نه ;
ارزش علمي كتاب ;
خلاصه محتواي كتاب ;
روش مولف در تدوين و بخش بندي ;
كتاب هايي كه از اثر مورد بحث به نحو محسوس و ملموس تاثير
پذيرفته اند;
ذكر همه نسخه هاي خطي و در مواردي اهم نسخه هاي خطي كتاب ;
ياد آوري منابع پژوهش بيشتر درباره كتاب ;
كتاب چاپ شده است يا نه بر فرض چاپ , تعداد چاپ ها , اوصاف و
مشخصات دقيق آنها و در صورت عدم چاپ , ذكر آغاز و انجام ;
ياد كرد اجمالي شروح , حواشي , تعليقه ها , ترجمه ها , تلخيص ها ,
مستدرك ها , رديه ها و نظم كتاب ;
ذكر ديگر آثار نويسنده كه در اثر مورد بحث , نام برده يا به آنها ارجاع داده
است و نيز تصريح به عدم آن در صورتي كه نامي از ديگر آثارش نبرده باشد;
ذكر مواردي كه نويسنده در ديگر آثارش از اثر مورد بحث ياد كرده
است ;
(دو مورد اخير در صحت انتساب كتاب ها نقش اساسي دارد.)
فوايد گوناگون علمي , تاريخي و كتابشناختي كه از آثار استفاده ميشود;
مانند نام بردن و نقل از كتاب هايي كه اكنون مفقودند.
5 ـ براي نشان دادن عظمت شيعه و آثار علمي اش نبايد در فكر بالا بردن
شما آثار شيعه بود. بلكه بايد كيفيت عالي و محتواي ارزشمند آنها را تبيين
كرد و اين نكته در معرفي ها مد نظر قرار گيرد , هر چند تعداد مولفات كم
باشد.
6 ـ در شناخت مولفان شيعي نبايد به نوشته تذكره نويسان اكتفا كرد ,
زيرا چه بسا عالمي در ستار تقيه بوده است .
7 ـ در يافتن آثار عالمان شيعه نيز نبايد به كتاب هاي تذكره , رجال و
تراجم بسنده كرد , زيرا بسياري از آثار شيعه در اين گونه كتاب ها مذكور
نيست , بلكه به مناسبت , در ساير كتاب ها از آنها نام برده شده است .
8 ـ بسياري از آثار شيعه كه نامشان در كتاب هاي تراجم و رجال آمده
امروزه در دست نيست , ولي در بسياري از كتاب ها مطالبي از آنها نقل شده
است . در شناساندن اين گونه آثار بايد به كتاب هايي , مراجعه كرد كه مطالب
آنها را نقل كرده اند و نبايد به ذكر نامشان و اين كه امروزه مفقود شده اند ,
بسنده كرد.
9 ـ سرگذشت كوتاه و متقن و مستند هر مولفي هنگام معرفي اولين اثر او ,
درج و هنگام معرفي آثار آن مولف , به مورد اول ارجاع داده شود. بهتر است
تاريخ در گذشت هر نويسنده , نام آثار وي به اجمال ذكر شود تا يكجا
فهرست آثار او قابل رويت و مراجعه باشد.
10 ـ برخي اصلاحات و عناوين ـ كه موضوع يا نام يك كتاب خاص
نيست ـ جداگانه به طور مشروح توضيح داده شود. چنان كه مرحوم آقا بزرگ
در الذريعه اين كار را انجام داده است . مثلا عنوان هاي اجازات , تقريرات ,
اربعين و نيز تعريف دقيق علوم و...
ج ) روش تدوين
1 ـ كتاب ها به ترتيب الفبايي نام آنها معرفي ميشوند و هرگاه دو يا چند
كتاب داراي يك نام باشند , به ترتيب تاريخ وفات نويسندگان با تاريخ تاليف
اثر مرتب مي شوند. ملاك , نام صحيح كتاب يا نامي است كه مولف بر آن
نهاده و ساير اسامي , ولو مشهور باشند , به عنوان اصلي ارجاع داده ميشوند.
2 ـ هر كتاب داراي يك شماره خواهد بود; آن هم جايي كه معرفي
ميشود , و هنگام ارجاع ساير عنوان ها به عنوان اصلي , بدون شماره خواهد
بود. از آغاز تا آخر همه مجلدات , شماره ها مسلسل است .
3 ـ بسياري از كتاب ها داراي سبك و سياق واحدند; مانند رساله ها و
كتاب هاي جواب سئوالات , كه مولفان نامي بر آنها ننهاده اند. در نتيجه در
كتابشناسي ها نام هاي گوناگون بر آنها گذاشته اند. در اين قبيل موارد , بهترين
عنوان انتخاب , و ساير عنوان ها به آن ارجاع داده ميشود.
4 ـ آثار وابسته , مانند شرح ها , مستدرك ها , ترجمه ها و ... ذيل معرفي هر
اثر ذكر ميشوند.
5 ـ نام آثار مشابه , ذيل هر معرفي ذكر ميشود .
6 ـ با استفاده از ارجاعات دقيق و روشمند از تكرارهاي بي ثمر پرهيز
ميشود.
7 ـ نمونه هايي از دستخط علماي شيعه و تصوير صفحاتي از نسخه هاي
خطي مهم و معتمد , در مواضع مناسب , كليشه ميشود.
8 ـ در پايان هر جلد , انواع فهارس راهنما (از قبيل فهرست موضوعي ,
مثلا فهرست كتابهاي فقهي , فلسفي , كلامي و... , فهرست تاليفات و آثار هر
قرن , فهرست آثار مفقود , فهرست آثار موجود مخطوط , فهرست آثار
فارسي , آثار عربي , و نيز ديگر زبانها) درج و پس از نشر همه مجلدات , چند
جلد فهرست راهنما تدوين و چاپ مي شود.
9 ـ در آغاز , يك جلد به عنوان مدخل و مقدمه , تاليف و چاپ مي شود .
شامل معرفي فهرست هاي نسخه هاي خطي جهان , معرفي كتاب هاي تراجم و
رجال و تذكره و كتابشناسي , روش و چگونگي هاي كار تاليف كتابشناسي ,
توضيحاتي درباره تشيع و سابقه و خدمات و خاستگاه آن , « منشور عقايد
شيعه » كه به تاييد اكثر عالمان طراز اول شيعه برسد و جلو سيل اتهامات
مخالفان تشيع را بگيرد.
10 ـ اين اثر به زبان فارسي تدوين , و سپس به زبان هاي عربي و انگليسي
ترجمه مي شود و به هر سه زبان به صورت نشر الكترونيكي نيز عرضه خواهد
شد.
د) چند تذكر
1 ـ به سازمان رسيدن اين طرح , كار يك يا دو يا ده نفر نيست ; بلكه بايد
عده زيادي از اهل خبره در دانش هاي گوناگون , كه با چگونگي هاي كار نيز
آشنا باشند , اين اثر را تدوين كنند و هر كدام به معرفي كتاب هاي مربوط به
رشته خود بپردازند.
2 ـ پيش بيني مي شود حجم چنين اثري حدود سي جلد در قطع رحلي
مانند دانشنامه جهان اسلام و هر جلدي هفتصد صفحه و جمعا بيش از
بيست هزار صفحه رحلي , شود.
3 ـ در كتاب ارزشمند ذريعه با همه عظمتي كه دارد حدود پانزده درصد
اين طرح عملي شده است .
4 ـ براي زودتر به ثمر رسيدن كار مي توان مرحله اول اجراي طرح را
مثلا به آثار شيعه تا پايان سده دهم محدود كرد. و بقيه آثار را در دوره دوم
اجراي طرح معرفي كرد , كه در اين صورت مي توان در حدود ده تا پانزده
سال , مرحله اول طرح را اجرا كرد. و پيش بيني ميشود در صورت وجود
امكانات و همكاري حدود يك صد نفر محقق , اين كار طي بيست سال به
سرانجام برسد.
5 ـ « طرح تفصيلي تدوين كتابشناسي بزرگ شيعه » هشت سال پيش يعني
به سال 1376 به قلم اين بنده به صورت كتابي منتشر شد و اكنون موسسه
كتابشناسي بزرگ شيعه تاسيس و عملا مقدمات كار به فضل و عنايت الهي
شروع شده است :
بعزمه دونها العيوق منزله
وساعد ليس تثنيه الملمات
اذا ما كنت في امر مروم
فلا تقنع بما دون النجوم
فعاليتهاي جنبي
الف ) تاسيس كتابخانه تخصصي فهارس نسخ خطي , و كتابشناسيها.
ب ) تاسيس كتابخانه بزرگ آثار شيعه ; يعني حداقل يك نسخه از همه آثار
شيعه (اعم از خطي و چاپي ) تهيه و در اين كتابخانه نگهداري و در معرض
ديد و استفاده پژوهشگران قرار خواهد گرفت .
ج ) تدوين فهرستگان جهاني نسخه هاي خطي آثار شيعه .
مستدعي است هرگونه نظر يا پيشنهادي در اين زمينه داريد , با ما به اين
نشاني در ميان بگذاريد :
قم : ص پ 37185,916 , موسسه كتابشناسي بزرگ شيعه
تلفاكس : 7742850
تلفن : 7736568
پست الكترونيك :
پاورقي :
I mokhtar @ noornet.net : ) E - mail (
1 ـ الموسوعه الفقهيه , ج 1 , ص 336 , به نقل از الفكرالاسلامي , شماره 16 ,
ص 257
2 ـ الموسوعه الفقهيه , ج 1 , ص 360 , به نقل از الفكرالاسلامي , شماره 16 ,
ص 257
3 ـ الموسوعه الفقهيه , ج 1 , ص 361 , به نقل از الفكرالاسلامي , شماره 16 ,
ص 257
4 ـ طرح تدوين دائره المعارف تشيع , ص .30
5 ـ طرح تدوين دائره المعارف تشيع , ص .36
6 ـ يادنامه علامه اميني , ص 436 ـ 437 , مقاله « تحقيق عقايد وعلوم
شيعي » .
امروزه بسياري از معاصران درباره غنا و موسيقي رساله ها و
آثار مستقل پديد آورده اند و به جرات مي توان گفت كه همه يا
اغلب مولفان آنها حتي بر پنج رساله فقهي ويژه غنا از فقيهان
پيشين وقوف نداشته و از آنها استفاده نكرده اند
بزرگان و پيشينيان ما با زحمات طاقت فرسا و غيرقابل تصور
براي ما هر كدام وظيفه خود را در معرفي و احياي آثار اماميه به
خوبي انجام داده اند زحمات علامه اميني و شيخ آقا بزرگ
تهراني در اين زمينه زبانزد است
