قسمت بيست و نهم
6 ـ عمليات مشترك ساواك و موساد
الف ) طرح كريستال
استخدام جاسوس در تهران و اعزام آنان به كشورهاي
هدف (به خصوص عراقي ها) از موارد همكاري هاي مشترك
سرويس اطلاعاتي ايران و اسرائيل بود كه در قالب طرح
كريستال (بلور) به اجرا درآمد. اين طرح كه در اوايل سال
1345 به پيشنهاد اسرائيل مطرح شد , پس از برگزاري جلسات
متعدد و در سطوح مختلف ساواك و موساد و مذاكرات
پيرامون چگونگي اجرايي آن , منجر به تدوين توافقنامه نهايي
همكاري مشتركي شد كه به همراه فهرست اسامي رمز طرح بلور
به شرح زير است :
فهرست اسامي رمز طرح بلور
ايران ـ جويز , اسرائيل ـ زيتون , اداره كل دوم ـ سالار , اداره
كل هشتم ـ شهاب , عراق ـ ياسمن , مصر ـ شمعداني ,
سوريه ـ بنفشه , جبهه تحرير خوزستان ـ جبهه شبنم ,
دفتر انور سادات ـ دفتر سرخ
موافقتنامه همكاري مشترك بين جويز و زيتون
الف ) استخدام منابع در رده هاي بالا در كشور هدف با
تصويب طرفين انجام خواهد گرفت .
ب ) همكاري جويز و زيتون از نظر اجراي هدف بالا , در
حال حاضر براي مدت يك سال خواهد بود و چنانچه يك ماه
قبل از پايان سال درباره قطع همكاري از جانب هيچ يك از
طرفين پيشنهادي نگردد , اعتبار موافقتنامه براي مدت يك سال
ديگر تمديد و ادامه خواهد يافت .
تبصره
چنانچه به ملاحظات و مقتضياتي قطع همكاري ضروري
حاصل كرد , حق قطع همكاري بدون رعايت مندرجات بند
(ب ) همواره براي جويز مرعي و معتبر مي باشد.
ج ) مركز ستاد همكاري مشترك در شهر جويز خواهد بود.
د) هزينه هاي عملياتي و اداري مشتركا به تساوي وسيله هر
دو سرويس با تاسيس صندوق مشترك , پرداخت (شده ) و طبق
روش جاري به مصرف خواهد رسيد.
هـ) كليه اقدامات عملياتي از قبيل استخدام منابع و
هدايت عمليات و غيره , چه در داخل كشور جويز و چه در
خارج , زير نظر كميته اجرايي انجام خواهد گرفت .
و) به منظور حسن جريان امور و تعيين وظايف و تكاليف
محوله , چه از نظر عمليات و چه از نظر اداري و مالي , برابر
روش جاري تنظيم تا پس از تصويب طرفين براساس آن شروع
و آغاز به كار خواهد شد.
ز) طرح مشترك همكاري به نام بلور شناخته مي شود.
ح ) اين موافقتنامه پس از تاييد طرفين كتبا به طور
غيررسمي به زبان انگليسي بين دو سرويس مبادله شده و از
تاريخ مبادله قابل اجرا خواهد بود.
روش جاري طرح همكاري مشترك جويز و
زيتون
الف ) هدف ها
1 ـ ياسمن
2 ـ شمعداني
3 ـ بنفشه
ب ) كميته اجرايي
1 ـ كميته متشكل از نمايندگان جويز (ادارات سالار و
شهاب ) و نمايندگان زيتون خواهد بود.
تبصره
براي حسن جريان امور در صورت توسعه كار , رهبران
عمليات يا كارمندان لازم از ادارات سالار و شهاب به كميته
مامور مي گردند.
2 ـ رياست كميته به عهده ارشدترين عضوي كه از طرف
جويز در كميته شركت مي نمايند , خواهد بود.
3 ـ حضور نمايندگان مذكور در ماده 1 براي تشكيل
جلسات ضروري بوده و تصميمات متخذه به اتفاق آرا بايستي
به عمل آيد. چنانچه در مواردي اختلاف نظر حاصل شود ,
موضوع جهت اتخاذ تصميم نهايي از طريق سلسله مراتب به
مقامات عاليه دو سرويس (جويز و زيتون ) احاطه خواهد
گرديد.
ج ) امور عملياتي و استخدام
1 ـ استخدام منابع از كشورهاي هدف از مقامات عاليه
كشور هدف در رده هاي بالا صورت مي گيرد.
2 ـ منابع استخدامي ايراني نباشند .
3 ـ منابع استخدامي , تبعه يكي از كشورهاي هدف باشند .
4 ـ منابع استخدامي از كارمندان نمايندگي هاي سياسي
تبعه كشورهاي هدف مقيم جويز و كارمندان محلي
نمايندگي هاي مذكور نباشد.
5 ـ براي هدايت عمليات , يك خانه مجزا كه مجهز به تمام
وسايل لازم باشد , جهت تشكيل جلسات و حفظ و نگهداري
پرونده هاي كميته و مسائل اداري اجاره مي گردد.
6 ـ حفاظت منزل و پرونده هاي كميته به عهده جويز
خواهد بود.
د) مراحل استخدام
1 ـ اداره شهاب مشخصات و وضعيت اتباع كشورهاي
هدف مقيم جويز را با تشريح وضعيت هر يك از آنان در اختيار
كميته قرار مي دهد.
2 ـ كميته پس از دريافت مشخصات و اطلاعات موجود
نسبت به شخص و يا اشخاص , بررسي هاي لازم را نسبت به او
معمول (داشته ) و چنانچه شخص مورد نظر واجد كليه شرايط
لازم به خصوص با توجه به هدف هاي موجود باشد , ترتيب
تماس و مذاكره با وي در كميته اجرايي اتخاذ (شده ) و اقدام
لازم براي استخدام او (انجام ) خواهد (گرفت ).
3 ـ اداره سالار با همكاري زيتون شخص انتخاب و
استخدام شده را طبق روش جاري به كشور هدف جهت شروع
به كار اعزام خواهد داشت .
4 ـ زيتون در آغاز به كار كليه اطلاعات عملياتي و وسايل
فني عملياتي مورد نياز را كه در كميته ضرورت آن تشخيص
داده شده است , تحويل خواهد داد.
5 ـ بهره برداري از گزارشات (خبري ـ عملياتي ـ كتبي ـ يا
شفاهي مامورين يا به طور فيلم يا اخبار مامور مجهز به بيسيم
و غيره ) و از كليه اطلاعات واصله به طور مساوي هر دو
سرويس استفاده خواهند نمود. ولي در هر صورت , كليه
اقدامات عملياتي و فني در موارد مختلف من جمله ظهور و
چاپ فيلم ـ فتوكپي اسناد و غيره وسيله جويز در مركز انجام
مي شود و اصل مدارك در بايگاني جويز حفظ و نگهداري
خواهد شد.
هـ) امور مالي و اداري
1 ـ براساس موافقتنامه همكاري مشترك , صندوق مشتركي
كه بودجه آن از جانب جويز و زيتون به طور تساوي پرداخت و
تامين خواهد شد , تاسيس مي گردد و برداشت هرگونه وجوهي
با رعايت مقررات مالي خواهد بود.
2 ـ براي امور حسابداري و صندوق , يك نفر مسئول از
طرف كميته اجرايي با رعايت تبصره بند (ب ) ماده (1 ) روش
جاري انتخاب مي گردد تا امور حسابداري را با رعايت روش
متداول انجام دهد.
3 ـ برداشت هرگونه وجهي از موجودي صندوق اعم از
هزينه هاي عملياتي , مستمر , خريد وسايل و غيره , بنا به
يادداشت كتبي كه به امضاي رئيس كميته و نماينده زيتون
رسيده باشد , صورت خواهد گرفت .
4 ـ به منظور حسن جريان امور مالي دفاتر براي صندوق و
خريد وسايل و تمام پرداخت ها كه همواره نشان دهنده
موجودي , هزينه , و باقيمانده اعتبار باشد , تهيه گرديده و
مسئول تنظيم و حفظ آن حسابداري خواهد بود.
5 ـ اسناد هزينه با امضاي رئيس كميته و نماينده زيتون و
حسابدار به صورت قطع منظور و واريز مي گردد.
6 ـ براي شروع به كار و تامين وسايل اداري از قبيل خودرو
و صندوق رمز و وسايل ديگر , همچنين هزينه هاي مستمر و
كرايه خانه و غيره , برآورد لازم زير نظر كميته , معمول و
صورت هزينه براي تصويب روساي دو سرويس ارائه و پس از
تصويب , خريداري و مورد استفاده قرار خواهد گرفت .
7 ـ پس از خاتمه و پايان عمليات , كليه اموال و وسايل
كميته از هر حيث و با نظارت و زير نظر كميته به معرض فروش
گذارده شده و وجوه واصله از اين بابت به طور تساوي نصف
به نصف بين طرفين تقسيم خواهد شد.
8 ـ كميته مجاز خواهد بود براي صرف هزينه هاي عملياتي
با رعايت ماده (3 ) تا ميزان مبلغ 233,15 ليره استرلينگ از
اعتبارات موجود (را) راسا و بدون كسب اجازه از روساي دو
سرويس به مصارف عملياتي برساند.
9 ـ موافقتنامه همكاري مشترك و روش جاري طرح
همكاري پس از تصويب روساي دو سرويس به مورد اجرا
گذارده خواهد شد و تصميماتي كه از طرف كميته در چارچوب
روش جاري مورد بحث اتخاذ مي گردد , براي كميته لازم الاجرا
بوده و احتياجي به تصويب مجدد روساي دو سرويس نخواهد
داشت . منتهي (مي بايست ) اين تصميمات در گزارشاتي كه به
روساي دو سرويس ماهيانه تقديم خواهد شد , قيد گردد . (1 )
پس از اجراي عملياتي اين موافقتنامه , بيشترين منافع در
ابعاد مختلف نصيب اسرائيل شده و در طول سال ها فعاليت
مشترك در قالب طرح كريستال , اعراب مقيم و يا مسافر به
ايران بعد از شناسايي , استخدام و ارائه آموزش هاي لازم از
طريق ساواك , به طور عمده و بيشتر در خدمت اهداف اسرائيل
بودند تا ايران . با اين تفاسير , براي اينكه عمليات از اهداف
مورد نظر موساد فاصله نگيرد و در واقع , ابتكار عمل در طرح
همچنان در دست اسرائيلي ها باشد , در نامه اي « به كلي سري »
از سوي موساد , پيشنهادهايي درباره عمليات كريستال به شرح
زير به ساواك ارائه شد :
1 ـ پيشنهاد مي شود كه به عنوان نخستين قدم , ده خانواده
عراقي الاصل و پنج خانواده سوري الاصل را از ميان صورتي كه
در اداره هشتم موجود است , برگزينند و حتما اين خانواده ها
بايد تا اندازه اي كه منطق اجازه مي دهد به ايران وفادار و هر
چند وقت يك بار به كمك مقامات محلي نيازمند باشند. در
وهله نخست بايد همه كارها متوجه اين پانزده خانوار بوده ,
جزئيات كامل پيرامون آنان و پيوندهاي خانوادگي ايشان در
كشور اصلي مورد بررسي بسيار دقيق قرار گيرد. بايستي سه يا
چهار هدف را براي عمليات برگزيد و همه كوشش ها را در راه
آنها مصروف داشت .
2 ـ هرگاه به وسيله اين پانزده خانواده هدف هاي مناسبي
پيدا نشد , بايد پانزده خانوار ديگر را با همان نسبت (ده خانوار
عراقي و 5 خانوار سوري ) برگزيد و به همان شيوه كه پيرامون
پانزده خانوار نخست عمل شد , درباره آنان نيز عمل شود. بايد
دانست كه در هر خانوار سوري يا عراقي حداقل چند تن در
نيروهاي مسلح يا در يكي از وزارتخانه هاي دولتي كار مي كنند.
با اين روش ها بايد بتوان عده كافي كانديدا براي مرحله ابتدايي
پيدا كرد.
3 ـ سپس كميته , دسترسي كانديدا و امكان استخدامش را
در نظر مي گيرد. تحقيقات دامنه داري درباره سوابق , موقعيت ,
مقام , پيوندهاي خانوادگي كانديدا و مانند آن بايد به عمل آيد
تا بتوان تصميم گرفت كه آيا كانديدا را مي توان استخدام كرد و
در صورت استخدام چگونه بايد به اين كار دست زد سپس
كميته درباره روش تماس گرفتن (نزديك شدن ) تصميم مي گيرد
كه آيا خويشاوندي را كه محلي است , به كشور هدف گسيل
دارد يا كانديداي استخدام را به تهران بخواند. روش هر چه
باشد , در هر مورد بايستي جداگانه و مطابق امكاناتش عمل
كرد.
4 ـ بايد دقت كرد خانواده هاي ديگري نيز همانند آنچه گفته
شد كه پيوند خانوادگي آنها به مصر مي رسد يا از نظر بازرگاني ,
ارتباط بسيار نزديكي با اين كشور دارند , برگزيده شوند.
مي توان مطمئن بود چنين اقدامي به تماس با افسران و
درجه داران مصري كه در عراق هستند (مانند مربيان نيروي
مسلح در اردوگاه تاجي ) خواهد انجاميد.
5 ـ همچنين بايد يادآور گرديد كه عده قابل ملاحظه اي از
افسران عراقي در ستاد فرماندهي مشترك عرب در مصر خدمت
مي كنند و هر چند وقت يك بار نيز عده اي از افسران و
درجه داران عراقي به مصر فرستاده مي شوند.
6 ـ همچنين از نظر آينده دور بايستي امكانات دانشجويان
عرب را در موسسات آموزش عالي ايران در نظر گرفت ; كمتر
دانشجوياني (هستند) كه در يك كشور بيگانه تحصيل كنند و از
نظر اقتصادي يا مسائل ديگر با دشواري هايي روبه رو نباشند.
مي توان كانديداها را نشان كرد و در صورت مناسب بودن , آنان
را براي برنامه هاي طولاني كه پس از پايان تحصيلات و
بازگشت به ميهنشان آغاز مي گردد , استخدام نماييم . مي توان به
آنها دستور داد و هدف معيني درخواست استخدام نمايند يا
آنان را به سوي شركت در عمليات احزاب سياسي و
جنبش هايي كه مورد توجه ما مي باشند , راهنمايي كرد.
7 ـ البته تنها دانشجوياني كه درسشان نزديك است به
پايان برسد , بايد براي اين كار انتخاب شوند; يعني كساني كه
در سال آخر دانشگاه تحصيل مي نمايند.
8 ـ همه اين پيشنهادها خيلي ابتدايي مي باشند و همين كه
كار آغاز گشت , سرنخ هاي بسياري به دست خواهد آمد كه
مي توان آنها را دنبال نمود.
9 ـ عمدا درباره مسافران چيزي گفته نشده است . گرچه
احتمال دارد مسافران بسياري از تهران بگذرند , ولي اقامت
آنان بسيار كم است . از سوي ديگر , مسافراني كه مي خواهند
مدت بيشتري در ايران بمانند (كمينه پانزده روز) بايد حتما
هدف نشان كردن قرار گرفته , آن گونه كه مناسب باشد با آنان
رفتار شود. شايد اداره هشتم با كمك پليس و مقامات ديگر
بتواند فهرست هاي روزانه اي از چنين مسافراني (جهانگرداني
كه وارد كشور شده و خارج مي گردند) تهيه نمايد.
(2 )
نويسنده كتاب « ساواك و دستگاه اطلاعاتي اسرائيل » سند
فوق را مورد تجزيه و تحليل قرار داده است كه در زير آورده
مي شود :
1 ـ در ابتدا , اسرائيل به منظور تطميع و (توجيه عمليات ) ,
با توجه به شرايط و نيازهاي اطلاعاتي و امنيتي ايران پيشنهاد
كرد كه عراقي هاي مقيم ايران شناسايي و مورد بهره برداري قرار
گيرند.
2 ـ اسرائيل در بندهاي 4 و 5 سند فوق , خط مشي را به
گونه اي طراحي كرد تا عراقي هاي استخدام شده در كشورهايي
استفاده شوند كه بيشتر براي اسرائيل كاربرد دارد تا ايران ; زيرا
رژيم صهيوني در آن سال ها نيازمند كسب اطلاعات از ارتش
مصر و ديگر كشورهاي عرب منطقه همجوار با آن رژيم بود.
3 ـ پس از نيروهاي نظامي , دانشجويان بيش از ديگر اقشار
مورد نظر و مطلوب نيروهاي اسرائيلي بودند. از آنجا كه بخش
وسيعي از مبارزان را دانشجويان تشكيل مي دادند , اسرائيل با
كنترل اين قشر به چند هدف عمده دسترسي پيدا
مي كرد :
الف ) مبارزان مسلمان عرب دانشجو را شناسايي كرده و
آنها را تحت كنترل قرار مي داد.
ب ) با به خدمت گرفتن برخي از دانشجويان عرب , از آنها
به عنوان مامور نفوذي در داخل نهضت ها و گروه هاي مبارز
مسلمان استفاده مي كرد.
ج ) با به خدمت گرفتن برخي از دانشجويان و هدايت آنها
در مسير خاص مطالعاتي , از آنها در جهت گسترش افكار
خاص خود در بين مسلمانان منطقه سود مي برد.
د) همكاري و هماهنگي بين دانشجويان عرب با
دانشجويان ايراني را كنترل مي كرد.
4 ـ اگرچه درباره مسافران و جهانگردان اعزامي به ايران ,
در نامه فوق نكته خاصي بيان نشد , اما بعدها اسرائيلي ها به
بهانه نزديكي و ارتباط با مسافران , بسياري از نيروهاي مورد
نظر نشان شده در ديگر كشورهاي عربي را به عنوان مسافر به
ايران اعزام و آنگاه از آنها بهره برداري اطلاعاتي به عمل
مي آوردند . (3 )
در مورد طرح كريستال گفتني هاي زيادي وجود دارد. از
جمله نمونه هاي عيني نشان شدگان , استخدام ماموران عراقي ,
نيروهاي نظامي , دانشجويان عرب مقيم ايران , دانشجويان
عرب مقيم خارج و ديپلمات هاست كه بررسي همه آنها در اين
مقوله نمي گنجد. اما با مطالعه و بررسي جزئيات اين طرح
براساس اسناد موجود در يك جمعبندي كلي در خصوص طرح
مذكور مي توان چنين نتيجه گيري كرد :
1 ـ در اين طرح , اسرائيل از ايران به عنوان يك پايگاه
اطلاعاتي ـ عملياتي استفاده مي كرده و بهره مي برد و حتي
گاهي بدون موافقت تقاضاي امنيتي ساواك به عمليات پنهاني
و جمع آوري خبر دست مي زد. اسرائيل در اين طرح پيش بيني
كرده بود كه اگر روزي ماموران در كشور هدف گرفتار شدند ,
مسئوليت آن به عهده ساواك انداخته شود و موساد از اين
بابت مشكلي نداشت . بديهي است اين وضعيت هزينه هاي
سنگيني را براي ساواك دربرداشت , در حالي كه سود آن را
اسرائيلي ها مي بردند.
2 ـ هر چند در موافقتنامه طرح , هزينه هاي آن به عهده هر
دو سرويس اطلاعاتي گذاشته شده بود , اما اسرائيلي ها با
برآورد هزينه ها بيش از مقدار خرج شده , به گونه اي عمل
مي كردند كه تقريبا تمامي هزينه ها از سوي ايران پرداخت
مي شد.
3 ـ اسرائيل با عملياتي كردن طرح و تماس با عوامل آن ,
موفق به نفوذ گسترده در دستگاه ساواك شده بود.
4 ـ در طول فعاليت طرح , جاسوسان بسياري استخدام
شدند كه به كشورهاي مختلف اعزام شده بودند. اما اسرائيل
روند ارسال گزارشات را به گونه اي تنظيم كرده بود كه
گزارش هاي مفيد و قابل استفاده به سرويس اطلاعاتي اسرائيل
ارسال مي شد و اين افراد از ارائه گزارش هاي دقيق به ساواك
خودداري مي ورزيدند. مقامات ساواك بارها در نامه هاي
اداري , عدم رضايت خود را از بي فايدگي گزارش ها و در نتيجه ,
استخدام ماموران اعلام كرده بودند.
5 ـ به طور واضح و روشن مشخص بود كه طرح كريستال
تنها به نفع اسرائيل تمام مي شد. نيروهاي ساواك نيز در طول
مدت همكاري با سرويس اطلاعاتي به روشني به اين مسئله پي
برده بودند و مي دانستند كه اسرائيل از ايران به منظور پوششي
در جهت برقراري ارتباط و جذب جاسوسان در راستاي
اهداف خاص خود بهره برداري مي كند و بارها اين موضوع را به
مقامات مافوق خود يادآور مي شدند. اما با وجود اين , به نظر
مي رسد سرويس هاي اطلاعاتي موساد به قدري در دستگاه
رژيم پهلوي نفوذ پيدا كرده بودند كه كسي جرات توقف طرح
را نداشت . اسرائيل هم حاضر نبود به سادگي پايگاه ايران را به
لحاظ موقعيت مناسب و همجواري با كشورهاي عربي از دست
بدهد.
پاورقي :
1 ـ عبدالرحمان احمان , همان , صص 192 ـ.186
2 ـ همان , صص 203 ـ.201
3 ـ همان , صص 204 ـ.203
استخدام جاسوس در تهران و اعزام آنان به
كشورهاي هدف از موارد همكاريهاي مشترك
سرويس اطلاعاتي ايران و اسرائيل بود كه در قالب
طرح كريستال به اجرا درآمد
