قسمت بيست و سوم
.5 فعاليت شركتهاي اسرائيلي در ايران
فعاليت شركتهاي مختلف اسرائيلي را در ايران مي توان به
عنوان يكي از بخش هاي مهم روابط اقتصادي ايران و اسرائيل
برشمرد. انجام طرحهاي صنعتي و كشاورزي , ساخت و
احداث سدها , كارخانه ها , ساختمان هاي بزرگ , مجتمع هاي
مسكوني , هتل ها , راهسازي , پلسازي , تعمير پالايشگاه ,
موسسه ها و همچنين صادرات و واردات محصولات حمل
كالا , مبادلات پستي و توليدات كالا در زمينه هاي مختلف , از
جمله مواردي هستند كه شركت هاي اسرائيلي در ارتباط با آنها
به طور فعال و گسترده ظاهر شدند و از اين طريق , علاوه بر نفوذ
در سيستم اقتصادي ايران , سهم بزرگي از درآمدهاي اقتصادي
را از آن خود ساختند. در اين گفتار به برخي از اين فعاليت ها
پرداخته مي شود.
در نيمه دوم دهه 1330 قراردادهايي بين شركتهاي
اسرائيل با سازمان ها و شركت هاي ايراني از جمله قرارداد
راهسازي ميان شركت « سولل بونه » و سازمان برنامه ايران بسته
شد. حضور شركت « سولل بونه » در ايران به دوران جنگ
جهاني دوم باز مي گردد. در آن ايام , گروهي از كارگران يهودي
اين شركت به آبادان اعزام شدند تا به عمليات ساختماني و
ترميم و تعمير پالايشگاه بپردازند. بعدها يهوديان اين را از
خدمات برجسته خود به متفقين در راه سركوبي هيولاي نازي
مي دانستند . در 16 ارديبهشت سال 1338 , كلنگ ساختمان
كارخانه كود شيميايي در مرودشت به زمين زده و قرار شد كه
فسفات و پتاس مورد نياز كارخانه مزبور از اسرائيل تامين
شود. در گزارش وزارت صنايع و معادن در اين باره آمده است :
از آنجا كه براي تكميل برنامه كارخانجات كود شيميايي
تركيبات فسفات و پتاس مورد احتياج كامل مي باشد , از اين رو
مطالعات مربوط به فسفات براساس قراردادي كه سازمان
برنامه با موسسه ماك گي و شنل من منعقد نموده بود , دنبال
گرديد و براي تهيه پتاس , چون كشور اسرائيل با عمل در
بحرالميت داراي تجارب زياد مي باشد و باتوجه به شباهتي كه
درياچه رضائيه با بحرالميت دارد , قرار شد كه متخصصين فني
اسرائيل همكاري لازم را به عمل آورند . (1 )
يكي از شركت هاي ) IPD ( موسسه طرح ريزي و توسعه
اسرائيل بود كه قرار داد بسيار مناسبي را با بنياد پهلوي به
منظور ساخت چهار هتل با برآورد هزار اتاق براي اقامت
مهمانان خارجي جشن ها , منعقد كرد. شرايط مالي ويژه اين
) IPD ( قرارداد كه از سوي مدير موسسه طرح ريزي و توسعه
اعلام شده بود , در سند شماره 3448 مورخ 27 نوامبر 1967
كه از اسناد وزارت دربار به دست آمده , به شرح زير است :
الف ) براي پروژه فوري (يعني به محض دستور اجرا شود)
كه تابع قيمت هاي رايج باشد , در موقع امضاي قرارداد , بها
شش درصد خواهد بود.
ب ) اعتبار براي مدت طرح ريزي و اجراي كار و پنج سال
و نيم عمليات , اعطا خواهد گرديد. بدين طريق , نخستين قسط
بازگرداندن وام , شش ماه بعد از تاريخ آغاز عمليات شروع
خواهد شد. پيشنهاد مي شود پرداخت كل وام اصلي و سود آن
در شش قسط مساوي در مدت 66 ماه به عمل آيد .
به غرض اينكه وسعت و درجه عمليات پروژه مورد نظر ,
هزار اطاق در چهار هتل خواهد بود , قيمت كل آن را به مبلغ
25 ميليون دلار آمريكا (تعيين ) مينماييم » . (2 )
موارد متعدد ديگري نيز نظير قرارداد فوق بين ايران و
اسرائيل وجود داشت , به طوري كه مبالغ هنگفتي صرف
ساخت چهار هتل براي اقامت چند روزه مهمانان خارجي
جشنهاي شاهنشاهي شد. چهار هتل مورد نظر در شهرهايي كه
ميزبان مهمانان جشن بودند (به ويژه در تهران و شيراز)
ساخته شدند. ليكن هزينه هاي ساخت به طور مشخص معلوم
نيست و اين مطلب از سو استفاده هاي احتمالي در پروژه هاي
ساخت چهار هتل حكايت ميكند . (3 )
ساخت هتل هيلتون از ديگر اقدامات مطرح شركت هاي
اسرائيل به شمار ميآيد. روزنامه اسرائيلي « داوار » در
1351,12,22 در گزارشي از مراسم افتتاح هتل هيلتون به
دست نخست وزير ايران و ديگر ويژگي هاي اين هتل نوشت :
« روز دوشنبه 1351,12,20 طي تشريفات مجلل و در
حضور نخست وزير ايران , هتل هيلتون جديد كه توسط
معماران , مهندسان و مشاوران شركت اسرائيل « اص ـ , طرح
ريزي و به وسيله شركت كارهاي مقاطعه كاري در خارج وابسته
به شركت اسرائيلي سولل بونه ساخته شده بود , افتتاح گرديد.
بخش جديد ساخته شد , ظرفيت اين هتل را با 315 اطاق
اضافي دو برابر ساخته است و شامل سالن ورودي مجلل و پنج
آسانسور و رستوران وسيع بوده و ساختمان آن سي ماه به طول
انجاميده و ده ميليون دلار تمام شده است . قرار داد بناي
ساختمان هتل جديد , شامل طرح ريزي بنا , تامين بودجه و
تجهيزات آن بوده , كليه وسايل مورد نياز اين هتل از اسرائيل
وارد شده و ارزش اضافي طرح ريزي و سرويس ها و كالاها بالغ
بر سه ميليون دلار بوده است . در تشريفات افتتاح اين هتل
جديد , علاوه بر نخست وزير ايران , وزرا و نمايندگان مجلس ,
مدير كل شبكه هتلها و هيلتون جهاني و قريب هزار نفر مهمان
حضور داشتند... »
اين روزنامه در ادامه گزارش خود , ساخت هتل هيلتون را
زمينه ساز ديگر فعاليت هاي شركت مذكور در ايران مي داند و
مي نويسد :
« پروژه هتل هيلتون دريچه هاي جديدي براي شركت
كارهاي خارجي به عنوان كارهاي اضافي در تهران گشوده
است . اين شركت در نظر دارد با شركت عوامل آمريكايي و
محلي , خانه هاي مسكوني در خيابان (هاي ) اصلي تهران بنا
نمايد و يك مركز بازرگاني هم در نزديكي آنها بنا نمايد. اين
پروژه در زميني به مساحت ده هزار متر مربع ساخته شده و
داراي 324 آپارتمان مجلل خواهد بود كه آن هم به وسيله
شركت « اص » طرح ريزي شده و 25 ميليون دلار تمام خواهد
شد . » (4 )
ساواك ضمن تاييد گزارش روزنامه اسرائيلي « داوار » ,
نظريه خود را از فعاليت هاي شركت هاي اسرائيلي چنين ارائه
مي دهد :
« شركت هاي مهندسي و ساختماني اسرائيل , چندين سال
است در ايران فعاليت مي كنند. و به طور كلي , هم اسرائيل و هم
ايران , از اين همكاري متقابل بهره مند مي گردند. اسرائيل در
بناي چندين ساختمان و راه , سد و پلسازي از لحاظ طرح و
كار و قيمت با كمپاني هاي اروپايي و آمريكايي , حتي ژاپني
رقابت نمود و ايران هم به طور كلي از فعاليت و وقت و شرايط
شركت هاي اسرائيلي رضايت داشته و اين همكاري روز افزون
و رو به توسعه است . » (5 )
شركت « ورد » يكي از شركت هايي بود كه پروژه هاي مهم و
زيادي را در ايران به انجام رساند . در سال 1345 قرار بود
كارخانه قندي توسط شركتي هلندي در نزديكي نيشابور ساخته
شود , ولي چون هلنديها در آخرين لحظه از احداث اين
كارخانه منصرف شدند , صاحبان كارخانه به شركت اسرائيلي
ورد كه در ايران شهرتي به هم رسانده بود , مراجعه كردند و
مسئولان شركت ورد نيز از شركت اسرائيلي ديگري به نام
شخم , براي همكاري در اين پروژه كمك خواستند. يكي ديگر
از پروژه هاي شركت ورد كه به وسيله شركت اگريداب (يكي از
شاخه هاي شركت ورد) انجام شد , پروژه كشت پنبه در استان
خوزستان بود. در اين طرح , اسرائيلي ها مزرعه نمونه اي ايجاد
كردند كه محل آن در نزديكي انديمشك بود و اهالي آن را
« دشت پنبه اسرائيلي » مي ناميدند . در آبان 1345 , شركت ورد
در مناقصه مربوط به ساخت سدي در منطقه مرودشت برنده
شد. اين سد كه به نام سد داريوش كبير ناميده شد , قرار بود به
منظور آبياري زمين هاي مرودشت احداث شود. شركت مزبور
هزينه احداث اين سد پنجاه متري را بالغ بر چهارده ميليون
دلار برآورد كرده بود. همچنين , همين شركت در كنار شاهراه
تهران ـ رشت در بستر سفيد رود نيز سد بزرگي به نام سد طريق
احداث كرد . (6 )
شركت ورد در بهمن 1345 گزارش ساليانه خود را منتشر
كرد. در اين گزارش , يكي از شركتهاي تابعه به نام « مكوروت »
فعاليت هاي خود را در ايران به شرح زير آورده است :
« 1 ـ شركت مكوروت در ايران برنامه هايي را به مبلغ كلي ده
ميليون دلار اجرا كرده است . از اين مقدار , سهميه شركت ورد
شش ميليون دلار مي باشد و هنوز اجراي برنامه هايي به مبلغ
كلي بيست ميليون دلار ادامه دارد كه سهميه ورد از آن , دوازده
ميليون دلار است .
2 ـ اين شركت در ايران داراي شعبه مخصوص مي باشد .
3 ـ تعداد كارمندان شركت در ايران 24 نفر است .
4 ـ برنامه هاي مقاطعه كاري شركت در ايران عبارت است از سد
درودزن , سد طريق و كانال فومن » . (7 )
يكي از شركت هاي معروف اسرائيلي كه در ايران به ساخت
و ساز مي پرداخت , شركت « راسكو » بود. روزنامه اسرائيلي
هاآرتص در تاريخ 1353,12,8 در باره بخشي از فعاليت
حاويش (شركت مقاطعه كاران ايران ) و راسكو مي نوشت :
« سه سال پيش ايران تصميم گرفت كارهاي ساختماني به
مبلغ چهل ميليون دلار را به حاويش (شركت مقاطعه كاران
ايران ) و راسكو كه مركز آن در تهران است , بسپارد. حاويش و
راسكو هشت سال است كه با هم كار مي كنند و پروژه هايي را در
تهران با موفقيت به پايان رسانيده اند و اكنون به ساختمان
1500 خانه در اصفهان مشغول هستند . پس از مدتي , دولت
ايران تصميم به افزايش گرفت و برنامه سهم شركت مزبور به
120 ميليون دلار افزايش يافت . اجراي اين برنامه ها در سه
محل , جزيره خارك واقع در شمال خليج فارس , شهر بوشهر
روبه روي جزيره و شهر بندرعباس در جوار تنگه هرمز صورت
مي گيرد . » (8 )
علاوه بر اين , شركت راسكو , هتل اينتر كنتينانتال تهران را
طي مدت بيست ماه ساخت و آن را قبل از جشن هاي 2500
ساله تحويل داد. پروژه ديگر , قرار داد آن شركت با دولت بود
كه براساس آن , مي بايست شركت مزبور ساختمان پست و
مخابرات تهران را در شانزده طبقه و دو طبقه زير زمين , بنا
ميكرد و قرار بود قبل از پايان سال 1972 اين ساختمان را
تحويل دهد. طبق ارزيابي مهندسان ايراني , هزينه اين
ساختمان دو ميليون دلار برآورد شده بود , ولي شركت مزبور
پيشنهاد كرد كه اين ساختمان را با هزينه 8,5 ميليون دلار بنا
خواهد كرد. اما در نهايت اين ساختمان با هزينه اي بيش از
نوزده ميليون دلار به انجام رسيد . (9 )
باتوجه به اسناد موجود درباره فعاليت شركت راسكو , به
نظر مي رسد كه مديران اين شركت هرگاه قصد داشتند مبلغ
قرار دادها را افزايش دهند , با شايعه كناره گيري از قرارداد و
درج مقالاتي در روزنامه هاي اسرائيل با مضامين ضررهاي
شركت , زمينه آن را فراهم مي كردند.
در هر حال , فعاليت شركت هاي اسرائيلي در ايران با شتاب
فزاينده اي رو به گسترش بود , به گونه اي كه شركت هاي
ساختمان سازي اسرائيلي مذاكرات خود را براي انجام
بزرگ ترين پروژه اي كه تا آن هنگام در خارج اجرا كرده بودند ,
آغاز كردند. مرتضي مرتضايي ـ نماينده ايران در تل آويوـ طي
گزارشي به وزارت امور خارجه , به نقل از گزارش روزنامه
اسرائيلي « داوار » در همين باره چنين نوشت :
« مذاكرات شركت هاي ساختماني اسرائيل در ايران براي
انجام بزرگ ترين پروژه اي كه تاكنون توسط اسرائيلي ها در
خارج از كشور اجرا شده , پيشرفت مي نمايد. اين پروژه شامل
ده هزار آپارتمان است كه هزينه بناي آن به بيش از نيم ميليارد
دلار مي رسد. برنامه پيشنهادي با شركت عوامل ايراني خواهد
بود. شركاي اسرائيلي در اين برنامه , عبارتند از شركت هاي
« روبينستر , سولل بونه , اشتروم و افريقاـ اسرائيل » . برنامه
ساختماني مزبور كه بايد در جوار تهران اجرا شود , تعداد
زيادي از اسرائيلي ها را (كه عازم ايران خواهند شد تا بر مراحل
مختلف ساختماني نظارت نمايند) به كار مشغول خواهد
داشت . همچنين انتظار مي رود كه اين برنامه موجب صدور
توليدات مختلف ساختماني از اسرائيل به ايران گردد . (10 )
البته هفته نامه « هاعولام هزه » چاپ اسرائيل , پروژه
فوق الذكر را فراتر از ده هزار آپارتمان و آن را توافقي بين
دولتهاي ايران و اسرائيل مي داند. اين هفته نامه در مقاله اي با
عنوان « معامله عظيم ساختماني در ايران » در تاريخ
1356,4,15 نوشت :
دولت اسرائيل با دولت ايران به توافق رسيده اند كه
شركت هاي اسرائيل پنجاه تا شصت هزار آپارتمان در جوار
تهران بنا كنند. دولت اسرائيل از شركت هاي اسرائيلي كه در
ايران فعاليت دارند , درخواست كرد تا براي اجراي اين معامله
متشكل گردند. مدت انجام برنامه پنج سال مي باشد.
پاورقي :
1 ـ مركز اسناد موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران . سند
شماره 5 ـ404 ـ6 و 6 ـ404 ـ6
2 ـ بزم اهريمن . ج .2 تهران , مركز بررسي اسناد تاريخي وزارت
اطلاعات , .1377 ص .297
3 ـ همان .
4 ـ عليرضا رهبري . « عوامل موثر در شكل گيري رفتار سياسي
ايران در قبال اسرائيل » . فصلنامه انقلاب اسلامي , معاونت
امور اساتيد نهاد نمايندگي در دانشگاه ها , سال اول , پيش
شماره اول , زمستان .1377 صص 177 ـ.176
5 ـ همان .
6 ـ علي اكبر ولايتي , همان , صص 167 ـ.166
7 ـ همان , صص 168 ـ167
8 ـ بايگاني اسناد وزارت امور خارجه . سال 54 ـ1353 , كارتن
6 , پرونده 1 ـ.22
9 ـ علي اكبر ولايتي , همان , صص 169 ـ.168
10 ـ بايگاني اسناد وزارت امور خارجه . سال 1356,58 ,
كارتن 8 , پرونده 5 ـ.220
شركتهاي اسرائيلي در تمام بخشهاي صنعتي ,
كشاورزي , علمي , بهداشتي , حمل و نقل و تجاري
ايران نفوذ كرده بودند
هتل هيلتون تهران توسط اسرائيلي ها ساخته شد
و به دنبال آن هتل اينتر كنتينانتال براي جشنهاي
2500 ساله احداث گرديد
شركت اسرائيلي قرار بود ساختمان مخابرات
تهران را با 8,5 ميليون دلار تحويل دهد ولي در
نهايت اين ساختمان را با هزينه اي بيش از 19 ميليون
دلار به انجام رساند
