نقي طبري
بخش نخست
اشاره : هدف مقاله تبيين اين مسئله است كه ظهور انقلاب اسلامي در ايران و
پيامدهاي آن به ويژه حمايت آشكار سياسي و مالي اعضاي اين شورا از
عراق و همچنين پشتيباني صريح و مكرر سران آن از ادعاي ارضي امارات در
مورد جزاير سه گانه ايراني تنب كوچك , تنب بزرگ و ابوموسي , بيشتر از
ساير عوامل در فعل و انفعالات سياسي و ادامه حيات شوراي همكاري موثر
بوده است .
اعلام موجوديت شوراي همكاري خليج فارس در بهمن 1360 حاصل و
برآيند طبيعي تلاش هاي شش كشور عربستان سعودي , بحرين , كويت ,
امارات عربي متحده , قطر و عمان براي حفظ امنيت دسته جمعي نبود , بلكه
معلول تحولات شگرف اواخر دهه هفتاد ميلادي و به ويژه انقلاب اسلامي
ايران ـ كه ديدگاه تجديد نظر طلبانه داشت ـ است . مقاله حاضر با دست
مايه قرار دادن تاثير فرضيه هاي موجود در تشكيل و استمرار اين شورا ,
نگاهي اجمالي به كارنامه و كاركرد شوراي همكاري در طول جنگ تحميلي و
حمايت سياسي آن از ادعاي امارات در مورد جزاير سه گانه ايراني دارد.
بديهي است , تلاش در جهت رفع سو تفاهمات موجود و تصحيح عملكرد
ناصواب شوراي همكاري توسط اعضاي آن مي تواند به تقويت اعتماد
متقابل و توسعه روابط منطقه اي ايران با شوراي همكاري و مآلا كم رنگ
شدن حضور نيروهاي بيگانه در خليج فارس كمك مي كند.
مقدمه :
در اواخر دهه 1970 ميلادي اوضاع پر تلاطم ناشي از انقلاب اسلامي ايران
موجب به هم خوردن « وضع موجود » در منطقه خليج فارس گرديد و اين امر
پيش از همه سبب نگراني كشورهاي منطقه از لحاظ امنيتي شد. در اين ميان
كشورهاي عربستان سعودي , امارات عربي متحده , بحرين , كويت , عمان و
قطر , با عنايت به ساختار داخلي متمايز از عراق , ايران و يمن , داراي
مشتركات فراواني هستند كه از جمله مي توان به موارد زير اشاره كرد :
ساختار حكومت هاي قبيله اي و موروثي سلطنتي , درآمدهاي سرشار حاصل
از نفت و انرژي , دوستي و نزديكي به دولت هاي غربي به ويژه آمريكا ,
وابستگي به حمايت اتكايي قدرت هاي ذي نفع و ذي مدخل خارجي در طول
حيات سياسي اخير خود , عدم توانايي كافي فردي براي حفظ حاكميت و
موجوديت خويش و ايدئولوژي محافظه كارانه سياسي و تاكيد بر حفظ
وضع موجود. اين كشورها به رغم اين اشتراكات , بعضا داراي اختلافات
قومي و قبيله اي بوده و حتي كشور امارات ـ كه متشكل از هفت امارت
داراي استقلال نسبي است ـ در داخل با تضادهاي عميق قومي مواجه
مي باشد; براي نمونه مي توان به تحريكات شيخ راس الخيمه عليه آل قاسمي
در شارجه پس از امضاي يادداشت تفاهم 1350 با ايران در ابتداي تاسيس
دولت امارات و كودتاي نافرجام يكي از امارت ها عليه شيخ سلطان حاكم
شارجه در خرداد 1335 , اشاره كرد .
از سوي ديگر , ميان اين شش كشور اختلافات ارضي و مرزي و ايدئولوژيكي
وجود دارد كه برخي از اين منازعات سابقه اي طولاني دارد : اختلافات ارضي
ميان عربستان با كشورهاي كويت بر روي فلات قاره و منطقه بي طرف , با
امارات بر سر منطقه نفت خيز شيبه و خورالعديد , با قطر بر روي منطقه
الخفوس ; همچنين بين قطر و بحرين درباره جزاير زباره و فشت الديبل و
حوار ـ كه پس از راي اخير دادگاه بين المللي دادگستري نزاع عملا به نفع
بحرين خاتمه يافت ـ و اختلافات بين امارات و عمان در مناطق العين و
امارت هاي شمالي . نيز عربستان و عمان در ديدگاه هاي داخلي و خارجي
خود همواره اختلاف نظر ايدئولوژيكي داشته اند و معمولا دولتمردان
سعودي متاثر از وهابيت و مقامات عماني داراي گرايش هاي اباضيه هستند.
علاوه بر آن , با تاسيس شبكه تلويزيوني الجزيره قطر و پخش اخبار و
تحولات دروني كشورهاي مختلف از جمله همسايگان عضو شوراي
همكاري , دامنه اختلافاتشان تشديد شده است . در اين ميان , ارتباط نزديك
اسرائيل با برخي كشورهاي عضو اين شورا , واگرايي بيشتري را بين اعضاي
اين شورا پديد آورده است .
تا قبل از انقلاب اسلامي , تلاش هاي كمرنگ و بي حاصلي در جهت اتحاد
ميان اين كشورها صورت گرفت وليكن ثمري نداشت ; بنابراين پيدايش
شوراي همكاري نه حاصل و برآيند طبيعي تلاش هاي دسته جمعي كشورهاي
عضو جهت حفظ امنيت است , كه نتيجه تحولات شگرف اواخر دهه 1350
بوده است . در اين مقطع پرالتهاب , اين كشورها به طور موقت اختلافات
ارضي , مرزي و ايدئولوژيكي خود را كنار گذاشته و به منظور اتخاذ مواضع
مشترك در قبال تحولات مذكور به ويژه انقلاب اسلامي ايران در اسفند
1359 موجوديت شوراي همكاري خليج فارس را اعلام كردند . مساله اي كه
در اين مقاله حائز اهميت است , توضيح علت يا دلايل تشكيل شوراي
همكاري و نيز ميزان تاثيرگذاري انقلاب اسلامي در ميان عوامل تشكيل
دهنده اين شورا است .
عوامل شكل دهنده شوراي همكاري
مطالعات تاريخي و تحقيقات پژوهشگران متغيرها و عوامل متعددي براي
تبيين تشكيل و استمرار شوراي همكاري معرفي كرده اند. در اين جا به
مهم ترين متغيرهاي دخيل در تكوين اين شورا مي پردازيم :
.1 ظهور انقلاب اسلامي ايران و پيامدهاي آن
سرنگوني سلطنت پهلوي در ايران تاج و تخت پادشاهان و اميران منطقه به
ويژه پادشاهي سعودي را بيش از پيش با خطر مواجه ساخت . سقوط شاه در
ايران و عدم توانايي عربستان در پر كردن خلا موجود ايجاب مي كرد فرمول
جديد متناسب با اوضاع پيش آمده انديشيده شود. با برقراري جمهوري
اسلامي در ايران چشم انداز سياسي در خليج فارس در هم ريخت , زيرا ايران
پس از انقلاب از حفظ منافع غرب در منطقه طفره رفت و اين امر باعث شد
كشورهاي جنوب خليج فارس در برابر تهاجم خارجي و شورش داخلي
ضربه پذير گردند. همچنين پس از انقلاب اسلامي , يك موج خيزش اسلامي
قوي در ميان ملت هاي عرب خليج فارس شكل گرفت . در نتيجه چنين
روندي ضروري بود تا اوضاع دوباره مورد ارزيابي قرار گيرد و كشورهاي
جنوب خليج فارس در يك سازمان گرد هم آيند تا از اين طريق بتوانند
زمينه هاي هماهنگي و همكاري در مسائل نظامي و امنيتي جهت تضمين
استقرار خانواده هاي حاكم را فراهم كنند. در اين ميان , حمايت سياسي و
مالي اعضاي شوراي همكاري از عراق در طول جنگ تحميلي و همچنين
پشتيباني اين كشورها از ادعاي ارضي امارات در مورد جزاير سه گانه ايراني
به عنوان عوامل مهم در استمرار حيات شوراي همكاري مطرح است .
.2 اشغال نظامي افغانستان و بيم از نزديكي بيشتر شوروي به منطقه خليج
فارس
دسترسي به آب هاي گرم خليج فارس در طول تاريخ همواره مطمح نظر
رهبران روسيه تزاري و روسيه شوروي بوده است . چنانچه پطر كبير يكي از
تزارهاي مقتدر اين كشور در ماده نهم وصيت نامه خود ضمن توصيه به
آيندگان در خصوص خليج فارس , آورده است : « بايستي در موقع ضعف
ايران تا خليج فارس پيش رفت » . عمل به اين وصيت نامه پس از دويست و
اندي سال در راس اهداف پذيرفته شده زمام داران اين كشور و حتي پس از
فروپاشي شوروي قرار گرفته است . در آخرين روزهاي سال 1358 و در
غياب شاه ايران , شوروي ها افغانستان را اشغال كردند. اشغال افغانستان يكي
از مولفه هاي تشكيل دهنده شوراي همكاري خليج فارس است , به ويژه آن
كه پس از حادثه مذكور كشورهاي حاشيه خليج فارس اقدام به همكاري هاي
امنيتي در برابر تهديدات ناشي از اين اشغال كردند. اشغال افغانستان و
سقوط نظام شاهنشاهي در ايران كه تقريبا همزمان در اواخر دهه هفتاد
ميلادي تحقق يافت , سبب گرديد تا به طور جدي شرايط استراتژيك منطقه
پراهميت و حساس خاورميانه به ضرر غرب به هم بخورد.
.3 جنگ ايران و عراق
اين جنگ بر كل جهان عرب به ويژه بر صحنه سياسي خليج فارس تاثير
گذاشت . عراقي ها احساس مي كردند مي توانند به نيابت از اعراب برنده جنگ
عليه ايران باشند. دلايل ذيل به اين فكر كمك مي كرد : ضعيف شدن نيروهاي
نظامي ايران پس از سقوط شاه , تعدد مراجع تصميم گيري در ايران , درگير
بودن ايران در جنگ هاي داخلي , حمايت معنوي و مادي كشورهاي عرب
حوزه خليج فارس از عراق و بحراني بودن روابط ايران و آمريكا به علت
گروگان گيري . از سوي ديگر , آمريكايي ها از طريق رسانه هاي گروهي و بعضا
ديگر كشورهاي غربي چنين وانمود مي كردند كه جنگ مذكور نافع حياتي
آمريكا و دوستان غربي اش را در منطقه به خطر انداخته و از اين طريق
حضور خود در خليج فارس را توجيه مي كردند. پس از شروع جنگ ايران و
عراق , كشورهاي حوزه خليج فارس با هدف همكاري و هماهنگي هاي
امنيتي , شوراي همكاري را تشكيل داده و با تشكيل اين شورا اعضاي آن در
جهت تقويت بنيه نظامي اقدام به امضاي موافقت نامه امنيتي ميان خود
كردند. در اين راستا كشورهاي عربستان سعودي , كويت , بحرين , امارات
عربي متحده , عمان و قطر كمك هاي مالي و تسليحاتي وسيع در اختيار عراق
گذاشتند كه اعتراف يكي از نمايندگان پارلمان كويت ـ پس از عذرخواهي
اخير صدام حسين از مردم كويت (و نه دولت كويت ) براي اشغال آن كشور ـ
قابل توجه است :
مشاري العنجزي نايب رئيس مجلس كويت اخيرا گفته است دولت كويت در
خلال جنگ عراق و ايران بيش از سيزده ميليارد دلار پول نقد در اختيار
رژيم عراق قرار داد كه در اين ميان ساير كشورهاي شوراي همكاري بعضا
بيشتر از اين مبلغ و برخي حوالي همين مقدار به صدام حسين كمك مالي
نموده اند. با عنايت به عوامل ياد شده , به نظر مي رسد مولفه اصلي شكل
دهنده شوراي همكاري , ظهور انقلاب اسلامي است ; از اين رو هدف مقاله
تبيين اين مسئله است كه ظهور انقلاب اسلامي در ايران و پيامدهاي آن به
ويژه حمايت آشكار سياسي و مالي اعضاي اين شورا از عراق و همچنين
پشتيباني صريح و مكرر سران آن از ادعاي ارضي امارات در مورد جزاير سه
گانه ايراني تنب كوچك , تنب بزرگ و ابوموسي , بيشتر از ساير عوامل در فعل
و انفعالات سياسي و ادامه حيات شوراي همكاري موثر بوده است .
ظهور انقلاب اسلامي در ايران در بهمن 1357 و تشكيل شوراي همكاري
خليج فارس در اسفند 1359
شاخص هاي انقلاب اسلامي و ميزان تاثيرگذاري آنها
الف ) در مقابل آمريكا و غرب
.1 تبديل رژيم حامي منافع غرب و آمريكا به يك رژيم ضد آمريكايي و
غربي
.2 اخراج كارشناسان و مستشاران نظامي آمريكا از ايران
.3 جمع آوري پايگاه هاي جاسوسي آمريكا از ايران
.4 تصرف سفارت آمريكا در ايران
.5 تماس آمريكا با مخالفان نظام جمهوري اسلامي ايران و برخي اقدامات
عليه آن
.6 تبديل دوستي اسرائيل به دشمن سرسخت اين كشور
.7 تبديل سفارت اسرائيل در تهران به سفارت فلسطين
.8 قطع روابط ديپلماتيك آمريكا و ايران
.9 بر هم خوردن توازن استراتژيك در منطقه و فرو ريختن يكي از دو ستون
همپيمان آمريكا
ب ) شاخص ها و ويژگي هاي انقلاب اسلامي در قبال كشورهاي عربي منطقه
خليج فارس
.1 نگرش تجديدنظرطلبانه به نظام هاي سياسي حاكم بر منطقه
.2 سرنگوني سلطنت در ايران و با خطر مواجه شدن تاج و تخت هاي ديگر
زمام داران منطقه
.3 بي تاثير بودن نقش مردم در مشروعيت حكومت هاي منطقه و مكانيزم
قبيله اي آن
.4 اسلامي بودن انقلاب ايران و اشتراكات ديني با مردم منطقه
.5 جاذبيت رهبري امام خميني در ميان مردم منطقه و حمايت گسترده
مردمي از رهبري ايشان
.6 استفاده از اسلام به عنوان يك قدرت مهم و جايگزيني آن با
ايدئولوژي هاي ملي و سوسياليستي (پان عربيسم و سوسياليسم ) و
انديشه هاي ضد استعماري
.7 قابل انتقال بودن فرمول انقلاب اسلامي به برخي كشورهاي منطقه
.8 تاثيرپذيري جوامع شيعه منطقه از انقلاب ايران در موارد مهمي چون :
استقبال شيعيان از شعارها و الگوهاي موجود در انقلاب ايران , پخش
تصاوير امام خميني در برخي مجامع شيعه به ويژه منطقه شرقي عربستان و
بحرين , تبعيت شيعيان منطقه از ايرانيان به ويژه در ايام عاشورا و تاسوعا ,
راهپيمايي و تظاهرات غير قانوني عليه حكومت ها در برخي كشورها ـ از
جمله راهپيمايي شيعيان منطقه شرقي عربستان تا بحرين در 1359 به طوري
كه طول پل 25 كيلومتري عربستان به بحرين مملو از شيعيان (در ايام
عاشورا) شد و عربستان به ناچار با استفاده از نيروي نظامي و امنيتي آن را
سركوب كرد كه موجب كشته شدن 36 نفر گرديد .
.9 طرح مسائل سياسي در مراسم حج
.10 تقويت احكام و شريعت اسلامي و تظاهر رهبران عرب منطقه به
اسلام
.11 رسيدگي به امور محرومان و مستضعفان به ويژه شيعيان و باز شدن پاي
اين گروه در نهادهاي حكومتي
.12 گرايش مردم به دين , رونق مساجد , رواج بانك هاي اسلامي و افزايش
علاقه جوانان به رشته هاي ديني .
عملكرد شوراي همكاري در قبال جمهوري اسلامي ايران
از ابتداي تاسيس شوراي همكاري تاكنون 23 اجلاس در سطح سران اين
شورا و 84 اجلاس در سطح وزراي خارجه شوراي همكاري برگزار شده كه
آخرين اجلاس سران در تاريخ 30 آذر و اول دي 1381 به رياست شيخ
حمد بن خليفه آل ثاني امير قطر در دوحه و هشتاد و چهارمين اجلاس
وزراي خارجه اين شورا در جده به رياست يوسف بن علوي بن عبداللبه وزير
مسوول در امور خارجي عمان در 11 و 12 شهريور 1381 بوده است .
مجموعه عملكرد و مواضع سران و شوراي وزيران خارجه اين شورا در قبال
ايران را مي توان در سه مرحله و مقطع زماني : جنگ تحميلي , دوران پس از
جنگ و قضيه جزاير سه گانه مورد بررسي قرار داد.
الف ) عملكرد شوراي همكاري در طول جنگ تحميلي
همچنان كه اشاره شد , پس از گذشت حدود هشت ماه از آغاز جنگ تحميلي
عراق عليه ايران اين شورا شكل گرفت . با عنايت به عواملي چون تاثير
انقلاب اسلامي بر مردم منطقه و حكومت هاي محافظه كار , بيم از سيطره
ايران بر خليج فارس , ناسيوناليسم حاكم بر كشورهاي عربي و دفاع از عراق ,
مي توان گفت كه اين كشورها در يك جنگ تمام عيار در كنار عراق قرار
گرفتند.
اخبار تاييد شده حكايت از آن دارد كه صدام حسين دو روز قبل از آغاز
تجاوز عراق به خاك ايران , دولت هاي كويت , قطر , عربستان سعودي و
بحرين را از تصميم خود آگاه و آنها موافقت خود را با اعطاي كمك مالي به
بغداد رسما به اطلاع صدام حسين رساندند. منابع سعودي نيز اذعان كرده اند
كه صدام حسين در ديدار مرداد ماه 1359 خود از عربستان طرح حمله به
ايران را با مقامات ارشد سعودي در ميان گذاشته بود.
تا قبل از انقلاب اسلامي , تلاش هاي كمرنگ و بي حاصلي در
جهت اتحاد ميان اين كشورها صورت گرفت وليكن ثمري نداشت ;
بنابراين پيدايش شوراي همكاري نه حاصل و برآيند طبيعي
تلاش هاي دسته جمعي كشورهاي عضو جهت حفظ امنيت است , كه
نتيجه تحولات شگرف اواخر دهه 1350 بوده است . در اين مقطع
پرالتهاب , اين كشورها به طور موقت اختلافات ارضي , مرزي و
ايدئولوژيكي خود را كنار گذاشته و به منظور اتخاذ مواضع مشترك
در قبال تحولات مذكور به ويژه انقلاب اسلامي ايران در اسفند
1359 موجوديت شوراي همكاري خليج فارس را اعلام كردند
مشاري العنجزي نايب رئيس مجلس كويت اخيرا گفته است
دولت كويت در خلال جنگ عراق و ايران بيش از سيزده ميليارد دلار
پول نقد در اختيار رژيم عراق قرار داد كه در اين ميان ساير كشورهاي
شوراي همكاري بعضا بيشتر از اين مبلغ و برخي حوالي همين
مقدار به صدام حسين كمك مالي نموده اند. با عنايت به عوامل ياد
شده , به نظر مي رسد مولفه اصلي شكل دهنده شوراي همكاري ,
ظهور انقلاب اسلامي است
