نگاهي به عدالت و تعبير آن در آيات و روايات
حميدرضا دانشجو
اشاره :
تعاريف متعددي در مورد عدالت گفته شده است .عالمان اخلاق عدالت را به
« انقياد عقل عملي براي قوه عاقله » يا « سياست كردن قوه غضب و شهوت »
معنا كرده اند. فقيهان آن را ملكه اي نفساني دانسته اند كه به واجب فرمان
مي دهد و از حرام باز مي دارد , بنابراين , عادل كسي است كه مرتكب گناهان
كبيره نشود و بر ارتكاب گناهان صغيره اصرار نداشته باشد. علامه طباطبايي
(ره ) عدالت را برپاداشتن مساوات و برقراري موازنه بين امور دانسته , به
گونه اي كه هرچيزي , سهم مورد استحقاق خويش را داشته باشد و در همه
امور مورد استحقاق خويش متساوي گردند.
استاد شهيد مرتضي مطهري نيز روايتي از حضرت علي (ع ) را نقل
مي كند كه عدالت را اين چنين معنا فرموده است :
الف : (وضع الامور في موضعها) يعني قرار دادن امور در جاي خودشان
ب : (اعطا كل ذي حق حقه ) عدالت , عبارت است از اعطاي حق به صاحب
حق يا عدم تجاوز به صاحب حق .
عدالت در لغت
عدالت در لغت دادگري كردن و استقامت باشد , و در شريعت عبارت از
استقامت بر طريق حق است به اجتناب از آنچه محظور است دردين .
عدالت در آيات قرآن مجيد
ث سوره انعام آيه 82 :
كساني كه ايمان آوردند و ايمان خود را به هيچ ستمي نياميختند , ايمني از آن
ايشان است و ايشان رهيافتگانند.
ث سوره نحل آيه 90 :
خدا به عدالت و احسان و بخشش به خويشاوندان فرمان مي دهد و از
فحشا و زشتكاري و ستم نهي مي كند , باشد كه پذيراي پند شويد.
ث سوره مائده آيه 8 :
اي كساني كه ايمان آورده ايد براي خدا قيام كنيد و به عدل گواهي دهيد
و دشمني با يك گروه وادارتان نكندكه عدالت نورزيد. عدالت ورزيد كه آن
به تقوا نزديكتر است واز خدا بترسيد همانا خدا به هر كاري كه مي كنيد آگاه
است .
عدالت در احاديث وكلام معصومين (ع )
پيامبر خدا(ص ) فرمود :
عدالت , سپري نگهبان و بهشتي ماندگار است .
يك ساعت عدالت , بهتر از شصت سال عبادت است كه شبش به عبادات و
روزش به روزه داري بگذرد و يك ساعت بي عدالتي در حكومت (يا داوري )
نزد خدا بدتر از شصت سال گناه است .
هر كه در رفتار خود با مردم به ايشان ستم نكند و هرگاه با آنان سخن بگويد ,
دروغ نگويد وچون وعده شان دهد , خلف وعده نكند , انسانيتش كامل و
عدالتش آشكار و دوستيش لازم و غيبتش حرام است .
هركه با مردم چنان رفتار كند كه دوست دارد آنان با او رفتار كنند عادل
است .
نخستين كسي كه به دوزخ مي رود زمامداري است كه عدالت نورزيده و
ثروتمندي كه حقوق ماليش را نپرداخته است و تهيدست پرفخر.
شفاعت من شامل حال قدرتمند بيدادگر ستمگر نمي شود.
پيامبر (ص ) در آخرين خطبه اش در مدينه در پاسخ به پرسش علي (ع ) از
جايگاه زمامداربيدادگر , فرمود : او چهارمين نفر از چهار نفري است كه روز
قيامت سخت ترين عذاب را دارند : ابليس , فرعون , آدم كش وچهارمينشان
زمامدار بيدادگر.
كسي كه برده نفر فرمانروا شود و درميانشان به عدالت رفتارنكند , روز قيامت
درحالي آورده مي شود كه دستها و پاها و سرش در سوراخ تبري جاي داده
شده است .
امام علي (ع ) مي فرمايد :
عدالت , شالوده اي است كه جهان بر آن استوار است .
عدالت , محكمترين شالوده است .
عدالت , ترازوي خداي سبحان است كه آن را در ميان خلق خود نهاده است ,
پس , برخلاف ترازوي او عمل مكن و با قدرتش مخالفت مورز.
خداوند پاك , عدالت را برپا دارنده مردمان قرار داده است و مايه دوري از
حق كشيها و گناهان و وسيله آساني و گشايش براي اسلام .
عدالت , برپادارنده مردم و زيور حكمرانان است .
عدالت , مطبوع است و هواي نفس , منحرف وستمگر.
عدالت , برترين سياست است .
عدالت فضيلت فرمانروا(ياقدرت ) است .
عدالت , سپر دولتهاست .
عدالت , مردم را اصلاح مي كند. مايه اصلاح و سامان يافتن رعيت عدالت
است .
عدالت , كسي را كه به آن عمل كند از افتادن مظالم و حقوق مردم به گردنش
آسوده مي كند با عدالت است , كه كار ملت اصلاح مي شود.
به سبب عدالت , بركتها دو چندان مي شود.
عدالت فرمانروا , بهتر از فراخي و حاصلخيزي زمان است .
عدالت , نظام فرمانروايي است .
عدالت پيشه كن , تا (همچنان ) حكومت كني .
به عدالت رفتاركن , تا پادشاهي كني .
سياست دادگري سه چيز است : نرمي توام با دورانديشي , سختگيري در
عدالت واحسان همراه با ميانه روي .
هيچ چيز مانند عدالت , شهرها را آباد نكرده است .
عدالت متضمن پيروي كردن از سنت خدا و پايداري دولتهاست .
عدالت فضيلت حاكمان است .
علي (ع ) در پاسخ به اين پرسش كه : عدالت برتراست يا بخشندگي فرمودند :
عدالت هر چيزي را كه در جاي خودش مي گذارد و بخشندگي اموررا از
جهتشان خارج مي سازد.عدالت سياسي فراگيراست اما بخشندگي عارضه اي
خصوصي است (و شامل فرد يا افرادي محدود مي شود). پس , عدالت برتر
است
عدالت , زيور ايمان است .
عدالت , سرايمان وممع نيكيهاست .
عدالت , زندگي است .
علي (ع ) در باره آيه « خدا به عدالت و احسان فرمان مي دهد » , فرمود :
مقصود از عدالت , انصاف است و از احسان , بخشش و تفضل .
و نيز درباره همين آيه مي فرمايد : عدالت , يعني انصاف .
درباره زمينهايي كه عثمان به تيول داده بود وبرگرداندان آنها به مسلمانان
فرمود , به خدا سوگند : اگر زميني را بيابم كه به كابين زنان رفته و كنيزان به
وسيله آنها خريداري شده باشند , بيگمان آن را برمي گردانم , زيرا , عدالت
فراخ است و هر كه عدالت بر او تنگ آيد , بي عدالتي بر وي تنگ تر
آيد.
فضايل چهارگونه اند : اول حكمت است و جانمايه آن انديشيدن باشد , دوم
عفت است و جانمايه آن شهوت و خواهش نفساني باشد , سوم زورمندي (و
شجاعت ) است و جانمايه آن (نيروي ) غضب باشد. و چهارم عدالت است و
جانمايه آن اعتدال قواي نفساني باشد.
عدالت چهار شعبه دارد : فهم دقيق , دانش عميق , حكمت شكوفان و
بوستان بردباري .
هر كه خوب فهميد , همه علوم را روشن و تبيين كند; هر كه عميق دانست ,
آبشخورهاي حكمت را شناخت و هر كه بردبار باشد , در كار خود كوتاهي
نكند و در ميان مردم خوشنام به سر برد.
هر كه نهانش با آشكارش يكسان باشد و كردارش با گفتارش سازگار , او
كسي است كه امانت را پرداخته و عدالتش تحقق يافته است .
از محبوبترين بندگان خدا نزد او , بنده اي است كه خداوند وي را در برابر
نفسش ياري كرده و ترس (ازخدا) را بالا پوشش , چنين كسي از معادن دين
خدا و اوتاد زمين اوست و نخستين گام عادل بودن او دور كردن هوا و هوس
از خويش بوده است .
علي (ع ) در سفارش به فرزند بزرگوارش حسين (ع ) مي فرمايد : تو را
سفارش مي كنم به تقوا داشتن از خدا در روزگار توانگري و تهيدستي , و به
رعايت عدالت با دوست و دشمن .
در سفارش فرزند بزرگوارش حسن (ع ) مي فرمايد : فرزندم ! تو را سفارش
مي كنم به گزاردن نماز در وقتش , و رعايت عدالت در هنگام خشنودي و
خشم .
عادلترين مردم , كسي است كه در عين داشتن قدرت , انصاف داشته
باشد.
عادلترين مردم , كسي است كه با كسي كه بر او ستم كرده به انصاف رفتار
كند. ستمكارترين مردم كسي است كه به آن كه با او به انصاف رفتار كرده ,
ستم كند.
عادلترين خلق , كسي است كه بيش از همه به حق داوري كند.
شخصي به رسول خدا(ص ) عرض كرد : دوست دارم عادلترين مردم باشم .
حضرت فرمود : آن چه براي خودت دوست داري , براي مردم نيز دوست
بدار تا عادلترين مردم باشي .
عادلترين روش اين است كه با مردم آن گونه رفتار كني كه دوست داري با
تو رفتار كنند.
منتهاي عدالت , اين است كه آدمي با خودش به عدالت رفتار كند.
هيچ عدالتي , برتر از رد مظالم نيست .
براي عدالت از حسن نيت داشتن درباره ملت و كم كردن طمع و پارسايي
زياد , كمك بگير.
هر گاه رعيت حق زمامدار را بگذارد و زمامدار حق رعيت را , حق در ميان
آنان عزيز و نيرومند شود و راههاي دين هموار و نشانه هاي عدالت برپا و
كارها در مجراي طبيعي خود پيش رود و بدين سان زمانه اصلاح شود و به
ماندگاري دولت اميد رود و طمع دشمنان , به ياس مبدل گردد. اما اگر رعيت
بر زمامدار خود غلبه كند , يا زمامدار به رعيت اجحاف و ستم كند , در اين
صورت اتحاد و يكپارچگي به اختلاف گرايد و نشانه هاي ستم و انحراف
آشكار شود.
حضرت فاطمه زهرا(ع ) :
خداوند عدالت را براي آرامش دلها واجب فرمود.
امام باقر(ع ) مي فرمايد :
چه گسترده است دامنه عدالت ! اگر در جامعه عدالت اجرا شود , مردم بي
نياز مي شوند.
امام صادق (ع ) مي فرمايد :
عدالت , از آبي كه شخص تشنه به آن مي رسد شيرين تر است .
عدالت , شيرين تر از آبي است كه انسان تشنه به آن مي رسد , عدالت , هر
چند اندك باشد , اگر عادلانه صورت گيرد , بسي گسترده است .
حكيمي براي هفت جمله , هفتصد فرسنگ در پي حكيمي ديگر رفت . يكي
از آن هفت جمله اين بود كه از او پرسيد فراختر از زمين چيست آن حكيم
پاسخ داد : عدالت فراختر از زمين است .
سه چيز است كه هر كس دارا باشد چهار وظيفه را نسبت به او بر مردم
واجب گردانند : كسي كه هر گاه با مردم سخن گويد به ايشان دروغ نگويد و هر
گاه با آنان بياميزد در حقشان ستم نكند و هر گاه وعده اي به آنان دهد خلف
وعده نكند , واجب است كه عدالت او در ميان آنان هويدا گردد و غيبتش
برايشان حرام است و برادريش بر آنها لازم آيد.
امام صادق (ع ) در پاسخ به اين سوال كه از چه طريق عدالت مرد شناخته
مي شود تا در نتيجه شهاداتش پذيرفته شود , فرمود : او را به داشتن حيا و
پاكدامني و نگهداشتن شكم و شهوت و دست و زبان (از حرام و ناروا)
بشناسيد. با دوري كردن از گناهان كبيره كه خداوند براي آنها وعده آتش داده
است : مانند شرابخواري , زنا , رباخواري , نافرماني از پدر ومادر , فرار از
ميدان جهاد و جز اينها شناخته مي شود. كسي كه همه اين امور را در خود
نشان دهد و عيبهايش را تماما پوشيده نگه دارد ـ به طوري كه كنجكاوي از
ديگر لغزشهاي او و غيبت كردن از وي بر مسلمانان حرام و به دوستي گرفتن
او و آشكار كردن عدالتش در ميان مردم بر آنان واجب و لازم آيد ـ و به
نمازهاي پنجگانه برسد يعني بر اين نمازها مواظبت كند , و با حاضر شدن در
جماعت مسلمانان , آنها را به موقع بخواند و از حضور در جماعت و مصلاي
آنان سرباز نزند , مگر عذري داشته باشد.
امام كاظم (ع ) مي فرمايد :
درباره آيه « زمين را بعد از مرگش زنده مي كند » مي فرمايد : منظور زنده
كردن زمين با باران نيست , بلكه خداوند مرداني را مي فرستد كه عدالت را
زنده مي كنند و با زنده شدن عدالت زمين نيز زنده مي شود. هر آينه , برپا
داشتن حدود (واحكام ) خدا در روي زمين از باران چهل صبحگاه
سودمندتر است .
ث عدالت در ادبيات
عدالت كن كه در عدل آنچه يك ساعت بدست آيد
ميسر نيست در هفتاد سال اهل عبادت را
صائب تبريزي
بدان اي گرامي نيكو نهاد
بيايد كه كوشي به عدل و به داد
فردوسي
همه عدل ورز و همه مكرمت كن
همه مال بخش و همه محمدت خر
ناصر خسرو
شخصي به رسول خدا(ص ) عرض كرد : دوست دارم
عادل ترين مردم باشم . حضرت فرمود : آنچه براي خودت
دوست داري , براي مردم نيز دوست بدار تا عادل ترين مردم
باشي
نخستين كسي كه به دوزخ مي رود زمامداري است كه عدالت
نورزيده و ثروتمندي كه حقوق مالي اش را نپرداخته است و
تهيدست پرفخر
عدالت , شيرين تر از آبي است كه انسان تشنه به آن مي رسد ,
عدالت هر چند اندك باشد , ولي اگر عادلانه صورت گيرد , بسي
گسترده است
|
ضيافت
حضرت امام خميني (ره )
اصلاح فرهنگ و استقلال
|
ترديدي نيست كه جهانخواران براي به دست آوردن مقاصد شوم خود و
تحت ستم كشيدن مستضعفان جهان راهي بهتر از هجوم به فرهنگ و ادب
كشورهاي ضعيف ندارد. زيرا با تربيت غربي يا شرقي معلم و استاد است كه
دبستانها و دبيرستانها محلهايي مي شوند مجهز براي تربيت غربي يا شرقي
جوانهايي كه دولتمردان و دست اندر كاران آتيه كشورهايند. و با اين گونه
تربيت است كه جوانان با گرايش به يكي از دو قطب قدرت , راه را براي
مستكبرين جهان در به دام كشيدن كشورهاي مستضعف به صورتي شايسته و
بدون زحمت و دستيازي به سلاح هاي نظامي زنگ زده باز مي نمايند. براي
آنان چه راهي بهتر از آنكه با دست قشري از بومي هاي هر كشور , ملتها را
بي سروصدا بلكه باشوق و رغبت به سوي مقاصد آنان كشيده تا دسترنج
ملتها و ذخاير كشورها را با عرض ارادت و ادب و قبول منت از اربابان تقديم
آنان نمايند. ضربه هاي مهلكي كه بر كشور مظلوم ما در اين پنجاه سال اخير
از دانشگاهها و اساتيد منحرفي كه با تربيت غربي بر مراكز علم و تربيت
حكمفرما بودند وارد آمد از سر نيزه رضاخان و پسرش وارد نشد. البته
اساتيد و معلمان متعهدي بودند , لكن زمام امور در دست آنان نبود. ما از شر
رضاخان و محمدرضا خلاص شديم , لكن از شر تربيت يافتگان غرب و
شرق به اين زوديها نجات نخواهيم يافت . اينان برپا دارندگان سلطه ابر
قدرتها هستند و سر سپردگاني مي باشند كه با هيچ منطقي خلع سلاح
نمي شوند , و هم اكنون با تمام ورشكستگيها دست از توطئه عليه جمهوري
اسلامي و شكستن اين سد عظيم الهي برنمي دارند. ملت عزيز ايران و ساير
كشورهاي مستضعف جهان اگر بخواهند از دامهاي شيطنت آميز قدرتهاي
بزرگ تا آخر نجات پيدا كنند چاره اي جز اصلاح فرهنگ و استقلال آن
ندارند; و اين ميسر نيست جز با دست اساتيد و معلمان متعهدي كه در
دبستانها تا دانشگاهها راه يافته اند و با تعليم و كوشش در رشته هاي مختلف
علوم و تربيت صحيح و تهذيب مراكز تربيت و تعليم از عناصر منحرف و
كج انديش , نوباوگان را كه ذخاير كشور و مايه اميد ملتند , همدوش با تعليم
در همه رشته ها به حسب تعاليم اسلامي تربيت و تهذيب نمايند و علوم
اسلامي را كه مربي اخلاق و مهذب نفوس است به دست كارشناسان اسلامي
داده تا نوباوگان و جوانان عزيز را بدين مكتب جامع روانبخش آشنا و از
تعليمات علمي و عملي آن برخوردار سازند و به يقين بدانند كه اسلام مكتبي
است كه انسانها را به گونه اي مي سازد كه به جز حق و مبدا خلق به هيچ
مكتبي تسليم نشوند و تحت تاثير هيچ قدرتي واقع نگردند , و مسئله كشور
خود را با هيچ انگيزه اي از دست ندهند , و از استقلال و آزادي خويش و
سايربندگان خدايي هيچ طمع و خوفي دفاع كنند , و از خودخواهيها و
كوتاه بينيها كه منشا بدبختي و گرفتاريها است اجتناب كنند. و شما عزيزان كه
دامن به كمر زده و در راه تربيت معلم قدم بر مي داريد از عمق ارزش كار
خودآگاه باشيد و در راه اين هدف مقدس از هيچ كوششي دريغ نورزيد , و
خود را وقف خدا و بندگان او نماييد و بدانيد كه خداوند با شماست و به
شما توفيق خواهد داد . (صحيفه نور ـ جلد 15 ـ صفحه 267 )
60,10,7
|
|