درآمدي بر كم و كيف مصرف براساس فقه
و اخلاق اسلامي
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر كلانتري
قسمت بيست و ششم
پاسخ به يك پرسش
براساس روايات رسيده درباب اندازه خانه , با اين پرسش
مواجهيم كه چگونه با توجه به روايات پيش گفته , وسعت خانه
و گستردگي آن , نشانه سعادتمندي و خوشبختي انسان است , با
اين كه براساس برخي ديگر از روايات , چنان چه اندازه خانه ,
بيشتر و فراتر از مقدار كفاف باشد , مورد نهي و نكوهش است
چنان كه به نقل از امام صادق (ع ) مي خوانيم : « كل بنا
ليس بكفاف فهو و بال علي صاحبه يوم القيامه , (1 ) هر
ساختماني كه به مقدار كفايت و نياز نباشد (بلكه فراتر از آن
باشد) روز قيامت , وبال و مايه گرفتاري صاحبش خواهد شد. »
و براساس فرازي از نهج البلاغه , چون علي (ع ) به عيادت
صحابي خود , علا بن زياد حارثي رفت و چشمش به منزل
وسيع وي افتاد خطاب به او فرمود :
ما كنت تصنع بسعه هذه الذار في الدنيا و انت اليها في
الاخره كنت احوج ! و بلي ان شئت بلغت بها الاخره , تقري
فيها الضيف و تصل فيها الرحم و تطلع منها الحقوق مطالعها ,
فاذا انت قد بلغت بها الاخره , (2 )
با وسعت اين خانه در دنيا چه مي كني , در حالي كه در
آخرت , به آن محتاج تري بلكه اگر بخواهي با آن , به آخرت
نائل شوي , در آن , از ميهمان پذيرايي مي كني , صله رحم انجام
مي دهي و حقوق (واجب ) را به جا ميآوري , و هر گاه چنين
كردي , به وسيله اين منزل , به آخرت خواهي رسيد.
پاسخ : نقطه مقابل سعه المنزل كه در روايات پيشين , از
نشانه هاي سعادت و نيكبختي معرفي شده بود , تنگي منزل و
جوابگو نبودن آن نسبت به نيازهاي معقول زندگي است , چنان
كه به نقل از امام باقر(ع ) مي خوانيم : « من شقا العيش ضيق
المنزل , (3 ) از بدبختي و ناگواري زندگي , تنگ بودن منزل
است . »
و بدين ترتيب , هيچ منافاتي ميان اين دو دسته از روايات
متصور نيست , چرا كه محدوده كفاف , شامل وسعت منزل و
چشم نواز بدون عرصه آن نيز مي شود و مي توان گفت مقصود
از « فوق كفاف بودن خانه » ساختن آن به گونه مجلل و اشرافي و
به منظور ريا و تفاخر و انگيزه هايي از اين قبيل است . چنان كه
از قول پيامبر اكرم (ص ) نقل شده است :
من بني بنيانا ريا و سمعه حمله يوم القيامه من الارض
السابعه و هونار تشتعل , ثم بطوق في عنقه ويلقي في النار , فلا
يحبسه شي منها دون قعرها , الا ان يتوب . قيل : يا رسول الله !
كيف يبني ريا و سمعه قال : يبني فضلا علي ما يكفيه استطاله
منه علي جيرانه و مباهاه لاخوانه (4 ) هر كس از روي ريا و
سمعه , ساختماني بنا كند , روز قيامت , آن را از زمين هفتم بر
دوش مي كشد در حالي كه آتشي برافروخته است . سپس طوق
گردنش شده و به آتش افكنده ميشود , پس هيچ بخشي از آن
ساختمان , مانع از افتادن او به ژرفاي دوزخ نمي شود. به
حضرت عرض شد : مقصود از بنا كردن ساختمان به قصد ريا و
سمعه چيست
پيامبر فرمود : يعني آن را به اندازه اي بيش از نياز خود , و به
منظور گردن فرازي بر همسايگانش و تفاخر به برادرانش بنا
كند.
مورد نكوهش واقع شدن علا بن زياد توسط علي (ع ) نيز
مي تواند به اين سبب بوده باشد كه انه وي , بسيار فراتر از
نيازهاي متعارف و معقول او بوده است , و چنان كه ذيل روايت
مربوط به وي نشان مي دهد , حتي ساختن خانه به ويژگي خانه
او نيز در صورتي كه به انگيزه هاي شرعي و اخلاقي باشد ,
مذموم نيست .
اسلام و آپارتمان نشيني
گفتيم مطلوب و پسنديده از نگاه اسلام , وسعت و
گستردگي منزل است . بنابراين طبيعي است اسلام , به حسب
احكام اوليه خود , ديد مثبتي نسبت به مرتفع و فشرده سازي
منازل و آپارتمان نشيني به گونه اي كه امروز رايج است نداشته
باشد.
در روايات , به نقل از امام صادق (ع ) آمده است : « سمك
البيت سبعه اذرع او ثمانيه (5 ) بلندي خانه , هفت يا هشت ذراع .
(سه تا چهار متر) است . »
نيز به نقل از آن حضرت مي خوانيم : « ان الله و كل ملكا
بالبنا يقول لمن رفع سقفا فوق ثمانيه اذرع : اين تريد يا
فاسق , (6 ) خداوند , فرشته اي را وكيل بر ساختمان قرار داده
است , آن فرشته , به هركس كه سقفي را بيش از هشت ذراع بالا
ببرد , خطاب كرده مي گويد : اي تبه كار كجا مي روي »
نيز به نقل از آن حضرت ميخوانيم « هر گاه ارتفاع
ساختمان به بيش از هشت ذراع رسيد , بر بالاي آن آيه الكرسي
بنويس (و بدين وسيله , شرور و بديها را از خانه ات دور
كن !)(7 )
چنان كه اشاره شد , نكوهش از مرتفع سازي خانه , با
توجه به احكام اوليه است , از همين رو , در صورتي كه احتياج
و ضرورت ايجاب كند نكوهش آن , منتفي خواهد شد. به
فرموده امام صادق (ع ) « ان رجلا من الانصار سال النبي (ع ) ان
الدور قد الكتقته فقال له النبي (ع ) ارفع ما استطعت واسال الله
ان يوسع عليك (8 ) مردي انصاري در حضور پيامبر(ع ) (از
بلندي منازل اطراف خود شكوه كرد و) عرض نمود , خانه ها و
منازل , او را در ميان گرفته اند , حضرت فرمود : تو (هم ) هر چه
ميتواني خانه ات را بالا ببر و از خدا بخواه در كارت توسعه
دهد. »
در عصر ما نيز ممكن است به خاطر پاره اي از
محدوديت ها و ضرورت ها و به وجود آمدن بحران مسكن ,
آپارتمان سازي , با همه پيامدهاي فرهنگي و اجتماعي آن
تجويز شود , ولي بديهي است اولا براساس قاعده « الضرورات
تتقدر بقدرها » با رفع ضرورت و اضطرار , همان حكم اولي ,
مورد تاكيد و توصيه است و ثانيا " بايد در فرض اضطرار نيز به
همه معيارها و ضوابط آپارتمان سازي عمل نمود وبا رعايت
كردن توصيه هاي كارشناسان امر , پيامدهاي سو اين سيستم را
به حداقل رسانيد , براي مثال : (9 )
1 ـ در مجموعه اي با بيش از 50 واحد مسكوني , به ازا هر
واحد مسكوني , بايد حداقل 25 متر مربع فضاي سبز و باز در
محوطه مسكوني در نظر گرفته شود.
2 ـ ايجاد حداقل يك فضا براي بازي بچه ها با وسعت
مناسب (حداقل 2 متر مربع به ازا هر واحد مسكوني )
ضروري است . موقعيت استقرار اين فضا بايد به گونه اي باشد
كه از ايمني كافي برخوردار بوده و نيز امكان نظارت والدين بر
آن ها وجود داشته باشد.
3 ـ لازم است در طرح سايت مجموعه هاي مسكوني , سالن
چند منظوره اي جهت مطالعه و انجام تكاليف مدرسه بچه ها ,
كلاس هاي جنبي آموزشي , مراسم و اجتماعات لازم (جشن ,
عزاداري و...) و ساير فعاليت هاي عمومي پيش بيني گردد.
حداقل مساحت اين فضا براي مجتمع هاي داراي 100 تا 200
واحد مسكوني , 100 متر مربع ميباشد و در صورت افزايش
تعداد واحدهاي مسكوني , به ازا هر واحد اضافه 0,5 متر
مربع به فضاي مزبور افزوده ميشود. موقعيت استقرار اين فضا
در مجموعه , به گونه اي باشد كه ضمن دسترسي مناسب براي
ساكنين , مستقل بوده و در مواقع برگزاري مراسم , مزاحمتي
براي بلوك هاي مجاور ايجاد ننمايد.
4 ـ طراحي سايت , بايد به گونه اي باشد كه بلوك ها در
زمستان , حداقل سايه اندازي را به يك ديگر داشته باشند.
5 ـ لازم است اشراف بلوك ها نسبت به يك ديگر , ميدان
ديد ناظر به داخل بناهاي مسكوني مجتمع و سطوح قابل رويت
بناها از پنجره هاي بلوك هاي مقابل به حداقل ممكن برسد.
6 ـ بايد مسير عبور پياده از كنار بلوك هايي كه طبقه همكف
آن ها مسكوني است , با فاصله مناسب طراحي گردد و از ايجاد
معبر در جلوي پنجره واحدهاي مسكوني پرهيز شود.
7 ـ لازم است جمع آوري و دفع آب هاي سطحي , در
انطباق كامل با ويژگي هاي زمين و از طريق شبكه جمع آوري
آب هاي سطحي , مورد توجه قرار گيرد و در نحوه طراحي و
استفاده از مصالح كف سازي و... تلاش شود تا هزينه ها به
حداقل ممكن رسيده و نگهداري آن نيز سهل و آسان باشد.
8 ـ به منظور استفاده بهينه از شرايط محيطي در
ساختمان ها , ضروري است عمده ترين مسائل اقليمي و
محيطي شامل دما , تابش , مقدار بارشي , رطوبت نسبي , جهت
و سرعت وزش باد و... به دقت مطالعه شده و براساس نكات
قابل تامل در ارتباط با فرم پلان , ابعاد پنجره ها , مساحت و
مصالح عمومي سطح خارجي بنا , جهت گيري بهينه بلوك ها ,
تاثير باد بر ساختمان و... طرح ها مورد توجه قرار گيرد.
9 ـ به منظور پيش گيري از تبادل صدا بين واحدهاي هم
جوار , از تمهيداتي نظير استفاده از عايق صوتي در ديوار بين
واحدها و يا جانمايي فضاهايي نظير سرويس ها , كمد , انباري و
... در حد فاصله بين واحدها استفاده شود.
10 ـ ورودي هاي اصلي ساختمان , بايد به صورتي
سرپوشيده شود كه حتي المقدور از بارندگي و تابش آفتاب
محفوظ گردد.
11 ـ بايد وروديهاي دو واحد مسكوني , حتي المكان در
يك راستا نباشد و يا به گونه اي جا نمايي گردند كه از ورودي ها
به داخل واحدها اشراف وجود نداشته باشد.
پاورقي :
1 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 5 , ص .337
2 ـ سيد رضي , نهج البلاغه , ص .324
3 ـ مجلس , بحارالانوار , ج 73 , ص 153
4 ـ همان , ص .332
5 ـ مجلسي , بحارالانوار , ج 73 , ص 151
6 ـ همان , ص 150
7 ـ همان .
8 ـ كليني , كافي , ج 6 , ص 526 , برقي , المحاسن , ج 2 , ص
610
9 ـ اين ضوابط و توصيه ها , از كتاب مجموعه راهنما و مقررات
طراحي و توصيه هاي اجرايي پروژه ها تاليف آقاي حيدر
باقري , ص 19 ـ 34 , از انتشارات وزارت مسكن و شهرسازي ,
برداشت شده است .
در عصر ما ممكن است به خاطر پاره اي از
محدوديت ها و ضرورت ها و به وجود آمدن بحران
مسكن , « آپارتمان سازي » , با همه پيامدهاي
فرهنگي و اجتماعي آن تجويز شود , ولي بديهي
است كه اولا با رفع ضرورت و اضطرار , همان حكم
اولي يعني منع آپارتمان سازي مورد تاكيد و توصيه
است , و ثانيا بايد در فرض اضطرار نيز به همه
معيارها و ضوابط آپارتمان سازي عمل نمود و با
رعايت كردن توصيه هاي كارشناسان امر , پيامدهاي
سو اين سيستم را به حداقل رسانيد
از ديدگاه اسلام , خانه بايد داراي « محدوده
كفاف » باشد كه شامل وسعت كافي منزل و چشم نواز
بودن آن است , و بايد از « فوق كفاف بودن خانه »
جلوگيري نمود كه مقصود ساختن آن به گونه مجلل و
اشرافي و به منظور ريا و تفاخر و انگيزه هايي از اين
قبيل است
|
رمز موفقيت
|
خداوند در قرآن شريف برنامه عمل رسول اكرم (ص ) را ,
كه رمز كاميابي و پيشرفت آن حضرت بود , با عبارتي كوتاه بيان
فرموده است : و شاورهم في الامر فاذا عزمت فتوكل
علي الله .
در امور اجتماعي با مسلمين مشورت نما , موقعي كه خط
مشي , معين شد و در اجرا آن تصميم قاطع گرفتي بخداوند اتكا
كن . در اين عبارت كوتاه وظيفه پيغمبر , در مقابل مردم و نسبت
به خودش و در پيشگاه خداوند , تعيين شده است .
عن علي عليه السلام قال : شاور قيل ان تعزم و فكر قبل ان
تقدم .
علي عليه السلام فرموده است : قبل از تصميم مشورت نما و
پيش از اقدام در كار فكر كن .
عن ابيعبدالله عليه السلام قال : ان رجلا اتي النبي
صلي الله عليه و آله , فقال يا رسول الله اوصني . فقال له رسول
الله فهل انت مستوص ان انا اوصيتك حتي قال له ذلك ثلاثا
و في كلها يقول الرجل نعم يا رسول الله . فقال رسول الله (ص )
فاني اوصيك اذا انت همت بامر فتدبر عاقبته , فان يك رشدا
فامضه , و ان يك غيا فانته عنه .
امام صادق عليه السلام فرمود : مردي شرفياب محضر
رسول اكرم شد , عرض كرد يا رسول الله به من سفارشي بفرما و
دستوري بده . حضرت باو فرمود آيا دستور پذير هستي تا بتو
سفارشي كنم و اين سوال را سه بار تكرار كرد و مرد
درخواست كننده در هر سه نوبت , جواب داد بلي يا رسول الله .
آنگاه پيغمبرا كرم فرمود : سفارش من به تو اينست كه هر وقت
خواستي براي انجام كاري تصميم بگيري فعلا به عاقبت آن كار
فكر كن و نتيجه اش را درنظر بياور , اگر ديدي حق و شايسته
است اقدام كن , و اگر ناشايست و برخلاف حق بود از انجام آن
خودداري بنما.
|
عيادت
|
يك روز كه بيماري سختي بر من عارض گشته بود رسول
خدا(ص ) به ديدنم آمد. من در بستر افتاده بودم , آن حضرت
در كنارم نشست و جامه اي را كه به خودش تعلق داشت بر رويم
كشيد , و چون حال مرا چنان ديد كه از شدت بيماري رنجور
گشته ام , برخاست و به مسجد رفت . در آنجا لحظاتي را به دعا
و نماز پرداخت و سپس نزد من بازگشت و جامه ام را پس زد و
فرمود :
علي ! برخيز كه بهبودي خود را باز يافتي .
من از بستر برخاستم در حالي كه هيچ دردي احساس
نمي كردم و گويا هيچ بيمار نبوده ام . آنگاه به من فرمود :
هيچگاه از پروردگار خود درخواستي نكردم مگر آنكه
برآورده كرد , و همچنين هرگاه چيزي براي خود مسالت
مي نمودم براي تو نيز طلب مي كردم . (نقل از كتاب خاطرات
اميرمومنان عليه السلام , از انتشارات دفتر تبليغات اسلامي قم )
| |
|