بررسي روابط رژيم پهلوي و اسرائيل
تاليف : رضا زارع
قسمت اول
آشنايي با سرزمين فلسطين . ساختار حكومت اسرائيل و مواضع ايران در برابر مسئله فلسطين
سرزمين فلسطين به لحاظ موقعيت راهبردي و ديگر ويژگي هاي مذهبي
از ديرباز جايگاه ممتازي در منطقه خاورميانه داشته و همواره مورد توجه
كانون هاي قدرت بوده است . از آنجا كه يك طرف اصلي اين تحقيق , اسرائيل
است كه در اين سرزمين مقدس , حكومت تشكيل داده ; بنابراين , شناخت
سرزمين فلسطين و ساختار حكومت اسرائيل , مي تواند در تجزيه و تحليل
دقيق تر روابط ايران و اسرائيل موثر باشد. علاوه بر اين , آگاهي ازتاريخچه
روابط ايران با فلسطين و مواضع ايران در برابر مسئله فلسطين در جامعه ملل
و سازمان ملل متحد , به ويژه درباره ارائه راه حل براي بحران فلسطين و
تصميم گيري پيرامون طرح تقسيم فلسطين و تغيير مواضع تدريجي ايران به
معناي گام برداشتن به سوي اسرائيل و فاصله گرفتن از فلسطيني ها , مي تواند
در روند بررسي موضوع تحقيق مفيد باشد. از اين رو , در فصل حاضر به طور
اجمالي به اين موضوعات مي پردازيم .
الف ) بررسي ابعاد گوناگون موقعيت سرزمين فلسطين
1 ـ موقعيت جغرافيايي
سرزمين فلسطين در غرب قاره آسيا و در انتهاي جنوب شرقي درياي
مديترانه قرار دارد . وسعت آن 27,024 كيلومتر مربع است كه در طول
جغرافيايي 34,15 تا 35,40 و عرض جغرافيايي 29,30 تا 33,15
نيمكره شمالي قرار گرفته و در واقع , نقطه تلاقي سه قاره بزرگ آسيا , اروپا و
آفريقا است . درياي مديترانه با ساحلي به طول 234 كيلومتر و مصر با مرزي
به طول 240 كيلومتر از غرب , سوريه با 70 كيلومتر از شمال شرقي , اردن با
360 كيلومتر از شرق , لبنان با 79 كيلومتر از شمال و خليج عقبه با ساحلي
به طول 10,5 كيلومتر از جنوب , سرزمين فلسطين را احاطه كرده اند .
براساس آمارهاي مركز آمار فلسطين , جمعيت فلسطيني هاي جهان در آغاز
سال 2000 بيش از 8,598,000 نفر بود كه 49 درصد از آنها همچنان در
سرزمين فلسطين ساكنند . از آن ميان 1,972,000 نفر در كرانه باختري ,
1,113,000 نفر در نوار غزه و 1,094,000 نفر نيز در مناطق اشغالي
1948 هستند . در حالي كه تعداد 4,419,000 نفر هم در مناطق مختلف
جهان پراكنده اند. از شهرهاي مهم آن مي توان از بيت المقدس , الخليل ,
نابلس , بيت اللحم , رام الله , غزه , جنين , حيفا , يافا , طولكرم و اريحا نام برد.
سيماي عمومي فلسطين به روايت يك ديپلمات سابق ايران چنين بوده
است :
« اولين چيزي كه نظر خارجي ها را در فلسطين جذب مي كند. قشنگي و
حسن سليقه در ساختمان عمارت هاست . خيابان ها از طرف شهرداري ها و
عمارت ها از طرف مردم به قدري محكم و زيبا ساخته شده است كه هيچ
تفاوتي با شهرهاي اروپايي ندارد. عمارت هاي فلسطين جز تل آويو و
كلني هاي يهود و قسمتي از حيفا و يافا كه از سمنت (سيمان ) ساخته شده
است , (همگي ) از سنگ هاي سفيد و قرمز ساخته مي شوند. عمارت هاي
شش و هفت طبقه و ويلاهاي سنگي فلسطين در تمام شرق نزديك و وسطي ,
حتي در بعضي از ممالك اروپا وجود ندارد. خيابان ها و كوچه هاي شهرها هم
همه آسفالت شده و بيشتر آنها مشجر است .
2 ـ موقعيت تاريخي
اين سرزمين از زمان هاي بسيار دور به « ارض كنعان » معروف بوده است ;
زيرا كنعاني هايي كه در سال 2500 پ . م . از جزيره العرب مهاجرت كرده
بودند , در اين سرزمين ساكن شدند . قبيله هاي كريت در سال 1200 پ . م . به
ارض كنعان حمله كردند و در نوار ساحلي ميان غزه و يافا مستقر شدند. با
درهم آميختن كنعاني ها و قبيله هاي كريت , نام فلسطين به تمام آن سرزمين
اطلاق شد.
در حدود 1800 پ . م . حضرت ابراهيم (ع ) از شهر اور ـ مركز كلده ـ به
سرزمين كنعان مهاجرت كرد و در همين محل , حضرت اسحاق متولد شد. از
او نيز حضرت يعقوب به دنيا آمد كه لقب اسرائيل يافت . و چون قوم يهود
منتسب به حضرت يعقوب هستند , به همين جهت بني اسرائيل ناميده شدند.
بعد از وفات حضرت موسي (ع ) , بني اسرائيل به رهبري يوشع از نهر اردن
گذشتند و وارد شهر اريحا شدند و بعضي ديگر از شهرهاي فلسطين را
تصرف كردند. حضرت داود(ع ) , حكومت بني اسرائيل را تاسيس كرد و
اورشليم را در حدود سال 1000 پ . م . به تصرف درآورد .
پس از حضرت داود , حضرت سليمان از سال 925 تا 960 پ . م .
رهبري قوم يهود را به عهده داشت . پس از او نمايندگاني از بني اسرائيل ,
شورايي تشكيل دادند و از « رحبعام » ـ پسر حضرت سليمان ـ خواستار
آزادي بيشتري شدند. رحبعام با تقاضاي آنان مخالفت كرد; پس قبايل
اسرائيل عليه او طغيان كرده و دولتي به نام اسرائيل تشكيل دادند كه مركز آن
نهر سامريا بود. قبايل ديگر نيز دولتي به نام يهود تشكيل دادند كه مركز آن
اورشليم بود. به زودي بين اين دو مملكت (اسرائيل و يهود) اختلاف ها و
جنگ هاي دامنه داري درگرفت . در تاريخ 597 پ . م . بخت النصر به فلسطين
حمله كرد. او قدس را به تصرف درآورد و از آن پس , فلسطين تابع دولت
كلداني شد. اما كوروش بزرگ پس از فتح بابل به يهودياني كه در اسارت
بخت النصر بودند , اجازه داد تا به اورشليم بازگردند و معبد خود را بار ديگر
بسازند. به همين جهت كوروش در بين قوم يهود مقام پيغمبري
دارد.
رومي ها ـ چه در زمان امپراطوري روم غربي و چه در هنگام به وجود
آمدن روم شرقي ـ به مدت پنج سده برسرزمين فلسطين و شامات حكمراني
كردند. پيامبر اسلام (ص ) در اواخر عمر شريف خود , لشگري براي نبرد با
قواي بيزانس به فرماندهي اسامه بن زيد , روانه جنوب فلسطين ساخت . اما
خبر رحلت پيامبر سبب شد تا آنها از ميانه ميدان نبرد به سوي مدينه
بازگردند. در واقع , فتح كامل فلسطين به دست مسلمانان در دوران خلافت
عمر تحقق يافت . فلسطين در زمان خلفاي بني اميه تابع دمشق و در دوران
حكومت خلفاي بني عباس تابع عراق بود. در جنگ هاي صليبي , مسيحيان
موفق شدند بيت المقدس را تصرف و به مدت دو يست سال بر اين منطقه
حكمراني كنند. اما مسلمانان بر اثر مجاهدت هاي مستمر خود موفق به
بازپس گيري قدس شدند. پس از آن , فلسطين به قلمرو امپراطوري مصر
پيوست .
تجزيه و سقوط دولت عثماني در جنگ جهاني اول از يك سو , و
حمايت علني و رسمي انگلستان از تشكيل دولت يهود در قالب اعلاميه
بالفور و همچنين , به عهده گرفتن قيموميت فلسطين پس از جنگ از سوي
ديگر , ازجمله عواملي بودند كه تا حدودي زمينه را براي تشكيل دولت يهود
فراهم آوردند و در واقع , مجموعه اقدامات انجام يافته در فاصله دو جنگ
جهاني اول و دوم آن را تكميل كرد. پس از پايان جنگ جهاني دوم , بر اثر
تلاش و نفوذ قدرت ها , به ويژه آمريكا و فعاليت چشمگير آنها و آژانس يهود
در سازمان ملل , تمام امكانات لازم براي تشكيل دولت يهود به وجود آمد.
بدين ترتيب , صهيونيست ها , در سال 1948 , با تشكيل دولت يهودي به
رياست بن گوريون , اراضي به اشغال درآمده فلسطين را با نام به اصطلاح
كشور اسرائيل ناميدند.
3 ـ موقعيت اقتصادي
آنچه فلسطين را از لحاظ عظمت ثروت موادمعدني زنده كرده , املاح
گرانبهاي بحرالميت است ; زيرا املاح اين درياچه ارزش بسياري در انواع
صنعت ها دارند. بحرالميت داراي املاح زيادي است كه از مهم ترين آنها بايد
پتاس را نام برد. فلسطين از اين لحاظ در شمار ثروتمندترين كشورهاي
دنياست و نيز از نظر مواد منگنز , سديم و برومين بحرالميت نيز بسيار غني
است . از نظر كشاورزي يك سوم خاك فلسطين را زمين هاي قابل كشت
دربرمي گيرد و بيشتر مردم اين سرزمين از راه كشاورزي امرار معاش مي كنند.
پرتقال و زيتون ازجمله محصولات مهم صادرات فلسطين است . كشورهايي
مانند انگليس , آلمان , سوريه , آمريكا , روماني , لهستان و بلژيك مهم ترين
صادركنندگان محصولات به فلسطين بودند و انگليس , سوريه , سوئيس ,
هلند , آلمان , فرانسه و لهستان از بزرگ ترين مشتريان محصولات فلسطيني ,
محسوب مي شدند.
4 ـ موقعيت سياسي
از لحاظ مناسبات سياسي تا پيش از جنگ دوم شصت نمايندگي سياسي
در فلسطين فعاليت مي كردند و در شهرهاي بيت المقدس , حيفا , يافا و
تل آويو استقرار داشتند كه در ميان آنها به دليل استقرار 26 نمايندگي
سياسي خارجي در بيت المقدس , اين شهر اهميت ويژه اي يافته بود. سطح
اين نمايندگي ها از سركنسولگري تا كنسول هاي افتخاري متغير بود.
دولت هاي خارجي كه نمانيدگان سياسي ايشان در فلسطين اقامت داشتند ,
عبارت بودند از : ايران , آمريكا , اتريش , انگلستان , چكسلواكي , فرانسه ,
آلمان , يونان , ايتاليا , لهستان , روماني , اسپانيا , تركيه , عراق , مصر ,
آفريقاي جنوبي , هلند , واتيكان , بلژيك , كوبا , فنلاند , بوليوي , نروژ ,
سوئيس , اوروگوئه , بلغارستان , ليتواني , استوني , مجارستان , هندوراس و
مكزيك .
5 ـ موقعيت استراتژيك
استعمارگران به دليل موقعيت راهبردي فلسطين از مدت ها قبل , به ويژه
از سده نوزده ميلادي براي كنترل اين سرزمين نقشه مي كشيدند. ناپلئون
بناپارت در راستاي تشكيل امپراطوري شرق و مبارزه با نفوذ انگلستان در
اين منطقه , با انگيزه ايجاد يك دولت يهودي زير سلطه خويش در فلسطين ,
يهوديان اروپايي و آسيايي را به منظور حمله به اين سرزمين استخدام كرد.
فلسطين در نيمه دوم سده نوزدهم به دليل گشايش كانال سوئز , اشغال مصر
از سوي بريتانيا , فروپاشي امپراطوري عثماني و افزايش رقابت هاي
استعماري بريتانيا , فرانسه , آلمان و روسيه اهميت ويژه اي
يافت .
كشورهاي بريتانيا , فرانسه , هلند , بلژيك , پرتغال , اسپانيا و ايتاليا كه
خطر گسترش نفوذ آلمان ها را احساس كرده بودند , در سال 1907 ميلادي
در نشستي به اين نتيجه رسيدند كه اگر آلمان سواحل مديترانه را تصرف
كند , دولت هاي مزبور با خطر بزرگي روبه رو شده , مستعمراتشان در منطقه
يكي پس از ديگري از دستشان خارج خواهد شد. در اين كنفرانس توصيه
شد كه منطقه مسلمان نشين مزبور را قطعه قطعه كنند. علاوه بر اين , داده هاي
تاريخي بيانگر اين واقعيت است كه سرنوشت مصر و سرزمين هاي شام
همواره ارتباط نزديكي با سرنوشت فلسطين داشته است ; هر قدرتي كه
خواسته باشد سلطه خود را بر مصر و سوريه گسترش دهد , ابتدا بايد بر
سرزمين فلسطين تسلط يابد. بنابراين مي توان گفت كه در منقطه مهم و
حساس خاورميانه , نقش ويژه و موقعيت استراتژيك فلسطين حائز اهميت
بسيار است .
6 ـ موقعيت فرهنگي و مذهبي
فلسطين به لحاظ مقام و موقع مذهبي خاصي كه در ميان مسلمانان
ومسيحيان و يهوديان داشته و دارد , سرزميني مقدس بوده و همواره اهميت
ويژه اي داشته است . اهميت ويژه فلسطين در ميان مسلمانان , بيشتر به لحاظ
وجود امكنه مقدسه در آن سرزمين است كه از آن جمله مي توان به شهر ايليا
اشاره كرد كه پس از فتح فلسطين به همت مسلمانان , بيت المقدس نامگذاري
شده است . مهمترين آثار بيت المقدس يا قدس عبارتند از :
الف ) حرم شريف كه شامل مسجدالاقصي , مسجد صخره يا گنبد طلايي
آن و صحن ها و ساختمان هاي پيرامون است كه در مجموع به مساحت
چهارده هكتار برفراز كوه موريا قراردارد و چهارده دروازه ازجمله درهاي
اسياط , حطه , شرف الانبيا , ناظر , نو , قطانين , مطهره , سلسله , مغربيان و
دروازه طلايي , اتاق هاي متعدد , هشت چاه در صحن صخره و هفده چاه در
حياط مسجدالاقصي و چهار گلدسته دارد.
ب ) مسجد صخره كه به دليل نقشي كه در واقعه اسرا و معراج
پيامبراكرم (ص ) و نزول ايشان در مسجد صخره دارد , مسلمانان توجه
ويژه اي به اين محل مقدس دارند . طول اين صخره از شمال به جنوب 17,5
و عرض آن از شرق به غرب 13,5 و ارتفاع آن 1 تا 2 متر است . زيبايي
معماري اسلامي در مسجد صخره كاملا نمايان است و همه مورخان اتفاق
نظر دارند كه اين مسجد از زيباترين بناها و آثار تاريخي است .
ج ) مسجدالاقصي كه در ضلع جنوبي حرم شريف قرار دارد و طول آن
88 و عرض آن 35 متر و داراي 53 ستون مرمرين است . صليبيان پس از
اشغال قدس در سال 1099 بخشي از آن را به كليسا تبديل كردند , اما پس از
آزادي قدس , مسجدالاقصي تعمير , محراب آن نوسازي و گنبد آن با مرمر
پوشانده و منبري چوبين در آن قرار داده شد.
د) ديوار براق (ندبه ) : ديواري است بزرگ به طول حدود 56 و ارتفاع
65 فوت (30 سانتيمتر) كه از سنگ هاي بزرگ ساخته شده , به دليل ارتباط
آن با واقعه معراج پيامبر اكرم (ص ) از مكه به بيت المقدس , مورد تقديس
مسلمانان است . بنابر روايات , پيامبر اسب خود را در اين محل بست . امروزه
اين ديوار محل اجراي مراسم مذهبي صهيونيست ها بوده و نزد آنان به ديوار
ندبه معروف است .
هـ) ديوارهاي قدس : ديوارهاي متعددي دور شهر بيت المقدس احداث
شده است كه قدمت آن به 2000 پ . م . برمي گردد . محيط ديوارهاي كنوني
پنج مايل و ارتفاع آن تقريبا چهل فوت و داراي 34 برج است .
و) آثار مسيحيان در قدس : در قدس كليسايي به نام مهد يا قيامت واقع
شده كه با جاده رنج هاي مقدس مورد اعتماد مسيحيان , برگرفته از تفكر به
صليب كشيدن حضرت مسيح (ع ) توسط روميان , ارتباط دارد.
علاوه بر اينها , اماكن ديگري مانند كوه طور و مسجد عمر و قبر
حضرت ابراهيم (ع ) و همسرش سارا و نيز اسحاق , يوسف , لوط و يونس در
آن قرار دارد و تعداد بسياري از مسلمانان صدر اسلام و صحابه پيامبر(ص )
نيز در اين شهر دفن شده اند. در يك جمله كلي كه بيانگر فرهنگ واقعي مردم
فلسطين است , مي توان گفت اسلام با مردم فلسطين پيوندي تاريخي و
فرهنگي دارد و اساس هويت فرهنگي آن را تشكيل مي دهد و چهره فرهنگ
اسلامي در اين كشور در مظاهر گوناگوني تجلي يافته است .
