درآمدي بر كم و كيف مصرف در عرصه هاي
گوناگون براساس فقه و اخلاق اسلامي
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر كلانتري
قسمت بيست و دوم
پاسخ به يك پرسش
براساس پاره اي از روايات , برافروختن و روشن كردن
چراغ پيش از غروب خورشيد , كاري پسنديده و مورد تاكيد
است . چنان كه به نقل امام رضا(ع ) مي خوانيم : « اسراج السراج
قبل ان تغيب الشمس ينفي الفقر , 1 برافروختن چراغ , پيش از
غروب خورشيد , فقر را از بين مي برد. » نيز در فقه الرضا(ع )
آمده است : « جصص الدار و اكسح الافنيه و نظفها و اسرج
السراج قبل مغيب الشمس كل ذلك ينفي الفقر و يزيد
في الرزق , 2 خانه را گچ مالي و سفيد كن , آستانه منزل را جارو و
پاكيزه نما و پيش از غروب خورشيد , چراغ را بيافروز , همه اين
كارها , موجب از بين رفتن فقر و افزايش روزي مي شود. »
و در بياني طولاني تر , از امام صادق (ع ) آمده
است :
ان الله تعالي يحب الجمال و التجمل و يكره البوس و
التباوس , فان الله عزوجل اذا انعم علي عبده نعمه احب ان يري
عليه اثرها , قيل : و كيف ذلك قال : ينظف ثوبه و يطيب ريحه و
يحسن داره و يكنس افنيته حتي ان السراج قبل مغيب الشمس
ينفي الفقر و يزيد في الرزق , 3 خدا , زيبايي و آرايش را دوست
دارد و تيره روزي و بيچارگي را نمي پسندد , خداوند عزوجل
دوست دارد هرگاه به بنده خود , نعمتي داد , اثر آن را بر او
ببيند , به حضرت عرض شد : چگونه فرمود : لباس خود را
پاكيزه , خويشتن را خوشبو , خانه اش را نيكو و جلوي آن را
جارو نمايد , حتي روشن كردن چراغ پيش از غروب آفتاب ,
موجب از بين رفتن فقر و افزايش روزي است .
با توجه به روايات فوق , با اين پرسش مواجهيم كه آيا اين
مضامين , در تضاد با ضرورت صرفه جويي در مصرف انرژي به
خصوص برق نيست
در پاسخ مي گوييم همان گونه كه گذشت بايد روايات را
باتوجه به زمان صدور آن ها و با عنايت به اوضاع و شرايط آن
عصر معنا كرد. قراين نشان مي دهد مردمان صدر اسلام , در
خانه هايي كوچك و محقر و فاقد دريچه ها و پنجره هاي بزرگ
به سبك امروزي زندگي مي كردند. طبيعي است خانه هايي با
اين اوصاف , در ساعات پاياني عصر و به خصوص دقايق پيش
از غروب , از نور و روشنايي كامل برخوردار نيست و روشن
كردن آن ها با چراغ هاي روغني كوچك , اسراف محسوب
نمي شود. آن چه اسراف و نكوهيده است , وضعيت امروزي
برخي اماكن است كه در روز روشن و عليرغم برخورداري از
نور طبيعي به مقدار كافي , از لامپ هاي متعدد و گوناگون با
مصارف بالا استفاده مي كنند.
چند اسستثنا
نتيجه سخن آن كه لازم است لامپ ها و وسايل روشني
بخش در اماكن خالي از سكنه , خاموش بمانند و از مصرف برق
در فضاهايي كه مورد استفاده نيستند , خودداري نمود.
ولي در متون فقهي , به حكمي خاص برمي خوريم كه بايد
آن را استثنا از توصيه مزبور و مبتني بر دليل شرعي دانست و
آن عبارت است از استحباب روشن گذاشتن فضاي مساجد4
حتي در ساعاتي كه خالي از نمازگذار باشند و به آن ها آمدو
رفت نشود.
مدرك اين حكم , روايتي است از پيامبراكرم (ص ) كه بر
طبق آن حضرت فرمود : من اسرج في مسجد من مساجدالله
سراجالم تزل الملائكه و حمله العرش يستغفرون له مادام
في ذلك المسجد ضو من ذلك السراج 5.
هركس در يكي از مساجد خداوند , چراغي روشن نمايد ,
تا آن گاه كه نوري از آن چراغ در آن مسجد باشد , فرشتگان و
حاملان عرش الهي براي او طلب مغفرت مي كنند.
چنان كه مي بينيم متن روايت , مطلق است و به وجود
نمازگزار در آن مقيد نشده است و بر همين اساس , صاحب
مدارك مي نويسد :
و لايشترط في شرعيه الاسراج تردد احد المصلين اليه بل
بودن اين كار , رفت و ] و مستحب [ يستحب مطلقا , 6 در مشروع
آمد نمازگزاران شرط نيست بلكه به گونه مطلق مستحب است .
و بديهي است چون اين كار , موجب تقويت ارزش هاي
معنوي و سبب تعظيم شعائر الهي است , از مصاديق اسراف
نخواهد بود.
نورافشاني و چراغاني كردن برخي اماكن , در اعياد مذهبي
و شب هاي ميلاد پيشوايان دين (عليهم السلام ) نيز بر همين
اساس , قابل تحليل است .
نيز هم چنان كه در متون فقهي آمده , خوب است اگر كسي
شب هنگام فوت نمود , در مكان فوت او , چراغ روشن نمايند , 7
شيخ مفيد مي نويسد : « ان مات ليلا في البيت اسرج في البيت
مصباح الي الصباح , 8 اگر كسي شب هنگام , در خانه
تا صبح , چراغي در آن خانه روشن ] مستحب است [ بميرد ,
شود. »
ولي برخي مصارف ديگر در اين باب مانند بستن حجله به
ياد شخص فوت شده و چراغاني كردن آن , فاقد مبناي شرعي
است و مي تواند از مصاديق اسراف باشد. از يكي از فقيهان
معاصر پرسيده اند : « در جلو خانه و يا در منازل اشخاصي كه
فوت نموده اند , چند حجله چراغاني مي كنند و چراغ هاي برق
كه شمار آن ها به دويست لامپ مي رسد روشن مي نمايند و گاه
اين عمل تا هفت شبانه روز ادامه دارد , آيا اين كار , براي شخص
مرده , سودمند است »
و وي در پاسخ نوشته است : « آن چه شرعا مستحب است
اين است كه در محلي كه ميت , در شب فوت شده , چراغ
روشن نمايند و حجله براي متوفا , اثر اخروي ندارد و اگر آن
چه صرف آن مي شود , خيرات و صدقات براي ميت بشود ,
براي او نافع خواهد بود . » 9
به طور كلي لازم است در غير از موارد ياد شده , از روشن
نمودن لامپ ها و وسايل برقي غيرضروري خودداري كرد و از
اين نعمت الهي , استفاده به جا و معقول كرد وبدين وسيله ,
شكر آن را به جا آورد كه در تعريف شكر گفته اند : « صرف العبد
جميع ما انعمه الله فيما خلق الاجله , 10 شكر عبارت است از
اين كه بنده , همه نعمت هايي كه خداوند به او داده است را در
همان مسير و اهدافي كه براي آن ها آفريده شده , به كار گيرد و
مصرف نمايد. » و به فرموده امام علي (ع ) « شكر المومن يظهر
في عمله , 11 شكر و سپاسگزاري انسان با ايمان در عملكرد او
آشكار مي شود. »
انرژي برق , همانند ديگر نعمت ها , به گونه اي است كه گر به
مقدار نياز و به طور صحيح مصرف شود , دوام و استمرار
خواهد داشت , در غيراين صورت , بايد شاهد قطع آن و منتظر
تاريكي ها و مشكلات ناشي از آن باشيم , چنان كه به نقل از امام
صادق (ع ) مي خوانيم : « لازوال للنعما اذا شكرت و لابقا لها
اذا كفرت , 12 اگر نعمت هاي الهي , مورد شكر و سپاسگزاري
واقع شوند , بي زوال خواهند بود و چنان چه مورد كفران قرار
گيرند , باقي نخواهد ماند. »
پاورقي :
1 ـ كليني , كافي , ج 6 , ص 532
2 ـ ابن بابويه فقه الرضا(ع ) ص 354
3 ـ ر . ك : طوسي , امالي , ص 275 , ديلمي , ارشاد القلوب , ج 1 ,
ص 195 , مجلسي , بحارالانوار , ج 73 , ص .175
4 ـ ر . ك : محمدحسن نجفي , جواهرالكلام , ج 14 , ص 88 ,
محمدعلي انصاري , الموسوعه الفقهيه الميسره , ج 3 , ص
211
5 ـ طوسي , تهذيب الاحكام , ج 3 , ص 261 , حيثمي ,
بغيه الباحث عن زوائد مسندالحارث , ص .53
6 ـ سيدمحمد عاملي , مدارك الاحكام , ج 4 , ص .397
7 ـ ر . ك : محمدحسن نجفي , جواهرالكلام , ج 4 , ص 20
8 ـ مفيد , المقنعه , ص .74
9 ـ سيدمحمدرضا گلپايگاني , مجمع المسائل , ج 1 , ص
.109
10 ـ ر . ك : مولي عبدالله , الحاشيه علي تهذيب المنطق , ص
.3
11 ـ عبدالواحد آمدي , غررالحكم , ص .279
12 ـ كليني , كافي , ج 2 , ص .94
وضعيت امروزي برخي اماكن كه در روز روشن و
با وجود برخورداري از نور طبيعي به مقدار كافي ,
از لامپ هاي متعدد و گوناگون با مصارف بالا
استفاده مي كنند , مصداق بارز « اسراف در مصرف
برق » محسوب مي شود
لازم است در غير موارد مشروع و ضروري و
لازم , از روشن نمودن لامپ ها و وسايل برقي
خودداري كرد و از اين نعمت الهي استفاده بجا و
معقول نمود و به اين وسيله شكر آن را به جا آورد كه
شكر واقعي و راستين عبارت است از اين كه انسان
همه نعمت هايي كه خداوند به او داده است را در
همان مسير و اهدافي كه براي آن ها آفريده شده ,
به كار گيرد و مصرف نمايد
|
عيب جويي
|
لا تتبعوا عثرات المسلمين فانه من تتبع
عثرات المسلمين تتبع الله عثرته , و من تتبع الله عثرته يفضحه
پيامبر اكرم صلي الله عليه و اله فرمودند : خطاها و
لغزش هاي مسلمانان را جستجو و تفحص نكنيد , زيرا كسي كه
چنين عمل زشتي را انجام دهد خدا هم , خطاها و لغزش هايش
را , جستجو و دنبال مي كند , كه در آن هنگام رسوايش خواهد
نمود.
لا تطلبوا عثرات المومنين فان من تتبع عثرات اخيه
تتبع الله عثراته و من تتبع الله عثراته يفضحه و لو في جوف
بيته .
پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله فرمودند : خطاها و
لغزش هاي مومنين را جستجو نكنيد , زيرا كسي كه چنين كار
زشتي انجام دهد , خداوند هم , لغزش هايش را جستجو و دنبال
مي كند , و او را رسوا خواهد نمود و لو اينكه داخل خانه اش (و
در بين خانوده اش ) باشد.
قال الصادق عليه السلام : لاتفتش الناس عن اديانهم
فتبقي بلاصديق .
امام صادق عليه السلام فرمودند : از دين و عقائد مردم
جستجو و تفتيش نكن , كه در اين صورت با هيچ كس نمي تواني
رفاقت كني و بدون دوست خواهي ماند.
|
زهد
|
از خصلتهاي روحي و روحاني امام موسي بن جعفر(ع )
خصلت « زهد » و بي رغبتي به مظاهر دنيوي بود. اين امام
بزرگوار همانند پدران معصوم خود زهد و عدم وابستگي به دنيا
را سرلوحه زندگي خويش قرار داده بود.
با اينكه امكانات مالي و اقتصادي فراواني در اختيار
امام (ع ) قرار داشت , مالياتهائيكه از جهان تشيع براي
آنحضرت ارسال مي شد , اراضي زراعي و بوستانها و
نخلستانهائيكه شخص امام (ع ) آنها را آباد كرده بود اين اجازه
را به موسي بن جعفر(ع ) ميداد كه از زندگي بسيار مرفه
برخوردار باشد , ولي بخش عظيمي از اين امكانات را در راه
خدا به فقرا و نيازمندان انفاق مي كرد و سطح زندگي خويش
را همسان اكثر افراد جامعه قرار ميداد.
امام كاظم (ع ) نه تنها خود اين شيوه زاهدانه را انتخاب
كرده بود. بلكه بديگر ياران و دوستان خويش نيز توصيه
مي فرمود كه چنين باشند. (به نقل از داستان هاي زندگي از امام
موسي كاظم عليه السلام )
| |
|