درآمدي بركم وكيف مصرف در عرصه هاي گوناگون بر
اساس فقه واخلاق اسلامي
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر كلانتري
قسمت بيست و يكم
فصل 5 : مصرف انرژي
مقدمه
امروزه نقش انرژي در عرصه هاي گوناگون حيات و جايگاه
بي بديل آن در تمدن بشري بر كسي پوشيده نيست . برخورداري
اين مقوله از ابعاد گوناگون اقتصادي , سياسي , زيست محيطي ,
فقهي , اخلاقي و... نشان از اهميت داخلي و بين المللي و
جايگاه فردي و اجتماعي آن دارد.
منابع لازم براي اين نعمت بزرگ الهي , در كشور ما به طور
گسترده و در حد وفور يافت مي شود ولي به دلايل زير ,
بهره وري بهينه و صرفه جويي در مصرف آن , ضروري به نظر
مي رسد.
1 ـ به گفته كارشناسان انرژي , متوسط عمر ذخاير نفت در
جهان , 41 سال و در خاورميانه 88 سال است . به گفته ايشان ,
نفت ايران , پس از 93 , عربستان پس از 73 و نفت كشورهاي
امارات , كويت و عراق , پس از 100 سال به پايان مي رسد1.
و به گفته برخي ديگر , با توجه به اين كه 75 در صد انرژي
مورد نياز در سطح كره زمين , از گاز و نفت وبقيه از ذغال سنگ
و منابع ديگر به دست مي آيد , تخمين زده مي شود تا 97 سال
ديگر , عمر تمامي سوخت هاي فسيلي در جهان به پايان رسد ,
حتي بعضي , عمر اين منابع را كمتر از 97 سال و حدود 40
سال اعلام كرده اند2.
از همين رو , برخي ازدانشمندان معتقدند ارزش نفت وگاز ,
خيلي بيش تر از آن است كه اين چنين سخاوتمندانه و به عنوان
ماده سوختي , به مصرف برسد3.
2 ـ در بسياري از موارد , توليد انرژي , دشوار و مستلزم
صرف هزينه بالا است , از باب مثال , به گفته يكي از كارشناسان
مديريت مصرف برق , براي توليد هر كيلو وات 4 انرژي برق ,
1000 دلار مورد نياز است تا بتوان بدين وسيله , 10 لامپ
100 وات را به مدت يك ساعت روشن نگه داشت 5.
3 ـ سرانه مصرف انرژي در ايران بسيار بالا است و با هيچ
يك از استانداردهاي جهاني , همخواني ندارد. به گفته وزير
وقت نفت در سال 1381 :
مصرف انرژي در ايران , فراتر از استانداردهاي جهاني در
همه زير بخش هاي اقتصادي كشور , نه تنها هزينه هاي گزافي بر
اقتصاد ملي تحميل مي كند. بلكه موجب كند شدن و توقف
رشد فن آوري در اين عرصه خواهد شد , در حالي كه مي توان با
منطقي كردن مصرف سوخت در كشور , سالانه از هزينه 20
ميليارد دلاري مصرف نهايي انرژي در اقتصاد ملي كاست 6.
و به گفته دبير اولين همايش مصرف سوخت خودرو در
سال 1381 :
در صورتي كه 20 درصد از مصرف بنزين در كشور كاسته
شود , ميزان واردات بنزين به كشوركه رقم 9,58 ميليون ليتر را
تشكيل مي دهد. به صفر خواهد رسيد. كارخانجات
خودروسازي مي توانند طي دو سال , با استفاده از امكانات
موجود , 10 تا 20 در صد وطي چهار سال , 30 در صد از
حجم مصرف بكاهند. استفاده درست از تكنولوژي جديد نيز
مي تواند پتانسيل كاهش مصرف را به 40 تا 50 در صد برساند .
ارزيابي كمك به توليد صنايعي كه مي توانند وزن اتومبيل را
كاهش دهند , شناسايي سازندگان قطعاتي چون پلاستيك كه در
كاهش مصرف انرژي موثرند و بررسي امكانات جايگزيني
محصولات با بازدهي بيش تر و همچنين ارزيابي شبكه خدمات
بعد از فروش نيز مي تواند در كاهش مصرف بنزين بسيار موثر
باشد7.
و به گفته يكي از كارشناسان شركت برق : ميزان مصرف
انرژي برق در ساختمان هاي ايران , سه برابر استاندارد جهاني
است 8.
4 ـ مصرف بي رويه انرژي , تاثيراتي مخرب بر محيط
زيست دارد وپيامدهاي نامطلوب آن در امر بهداشت بر كسي
پوشيده نيست .
بر اساس برخي گزارش ها در سال 1382 , مصرف روزانه
بنزين در كشور , 50 ميليون ليتر بوده است . بنزين مصرفي ,
عموما هيدروكربور , يعني تركيبي از هيدروژن و كربن است .
ماده اي كه اگر ساده ترين تركيب آن بخواهد با اكسيژن بسوزد ,
حالت زير به وجود مي آيد.
يعني براي سوختن يك CH 4 + 2 O 2 - 3 O 2 + 2 H 2
حجم گاز , دوحجم اكسيژن و به عبارتي , براي مصرف يك
مولكول گاز , 4 مولكول اكسيژن مورد نياز است و چون هر گرم
آن , 22 ليتر و 4 دسي ليتر حجم دارد , پس براي مصرف هر ليتر
آن , به حدود 50 هزار ليتر وبه عبارت ديگر . 50 ليتر مكعب
اكسيژن نياز است . حال اگر يك درخت بتواند روزانه 50 متر
مكعب اكسيژن توليدكند. معنايش اين است كه ما به ازاي
مصرف 50 ميليون ليتر بنزين , به 50 ميليون درخت نياز
داريم , و اين در حالي است كه كشور ما در منطقه خشك و نيمه
خشك جهان واقع شده و بي گمان , از پوشش گياهي متناسب با
اين حجم مصرف برخوردار نيست .
پيامدهاي نامطلوب اين امر در بهداشت جامعه نيز قابل
توجه و تاثربرانگيز است .
چند سال پيش , يكي از شبكه هاي تلويزيوني اسپانيا در
بخش خبري خود گزارش داد , سالانه هزاران شهروند تهراني
بر اثر آلودگي هوا , جان خود را از دست مي دهند. در اين
گزارش تصريح شده است افزايش منو اكسيد كربن , موجب
افزايش بيماري هاي قلبي و عروقي مي شود . هم چنين هر 5
سال , پنج هزار نفر بر اثر ابتلا به بيماري هاي ناشي از آلودگي
هوا تسليم مرگ مي شوند. اين شبكه تلويزيوني در پايان گزارش
خود مي افزايد : 13 ميليون نفر سكنه شهر تهران , هر بار كه
تنفس مي كنند , محكومند كه شش هاي خودرا از هواي مسموم
پر كنند9.
مصرف برق و اسراف فرافردي
امروزه برق , به عنوان « انرژي مادر » مطرح است و نقش
تعيين كننده آن در صنعت , كشاورزي , ساختمان سازي , علوم
پزشكي , آموزش و پرورش , مصارف خانگي و ديگر عرصه ها ,
بر كسي پوشيده نيست . از سوي ديگر , ميزان توليد ومصرف
اين انرژي , سر به سر و به عبارتي , ضريب ذخيره سازي آن
پايين وضعيف است . با توجه به اين واقعيت ها , ترديدي در
ضرورت صرفه جويي در انرژي برق و لزوم استفاده بهينه از آن
باقي نمي ماند.
در روايات , اموري چند از جمله روشن كردن چراغ , در
حالي كه نيازي به آن نيست , از مصاديق « تضييع مال » معرفي
شده .
به نقل از علي (ع ) آمده است :
خمس تذهب ضياعا : سراج تقده في شمس , الدهن يذهب
و الضو لاينتفع به و مطر جود علي ارض سبخه , المطر يضيع
و الارض لا ينتفع بها و طعام يحكمه طابخه يقدم الي شبعان فلا
ينتفع به و امراه حسنا تزف الي عنين فلا ينتفع بها ومعروف
تصطنعه الي من لايشكره 10.
پنج چيز. ضايع مي شود و از بين مي رود :
چراغي كه آن را در نور خورشيد برافروزي , در اين ] يكي [
فرض , روغن چراغ به مصرف مي رسد ولي از نور آن بهره اي
باران سنگيني كه بر شوره زار ببارد كه ] دوم [ برده نمي شود ,
] سوم [ باران , ضايع مي شود وزمين از آن سود نمي برد ,
خوراكي كه پخت كننده اش دستور دهد به شخص سير داده
زن زيبايي كه با ] چهارم [ شود كه نفعي عايد وي نمي شود
شخص خواجه عروسي كند كه سودي به حال وي ندارد ,
كار نيكي كه براي انسان ناسپاس انجام دهي . ] پنجم [
بر اساس روايتي ديگر , برافروختن چراغ در شب مهتابي ,
ضايع كردن آن محسوب شده است 11.
البته بايد در بررسي مفاد اين روايات , زمان صدور آن ها ,
كه دوران سختي معيشت و نبود امكانات بوده است را نيز
لحاظ كرد , ولي بي ترديد مفاد كلي آن ها اين است كه به كارگيري
امكانات بدون سوددهي لازم , موجب اسراف و به هدر دادن
آن ها است .
به هر حال , در عصر ما , گاه زياده روي در مصرف برق يا
درست مصرف نكردن آن , فراتر از اسراف فردي و به تعبير ما از
نوع « اسراف فرافردي » است . براي مثال , اگر شخصي در زمان
اوج مصرف كه نياز به اين انرژي افزايش مي يابد , از وسايل
برقي پر مصرف استفاده كند , يا لامپ هاي متعددي را بدون
ضرورت , روشن بگذارد و بدين ترتيب , سبب افت و پايين
آمدن جريان برق و در نتيجه خاموشي آن درمناطق ديگر شود ,
چه بسا ساكنين آن مناطق , از اسراف گري اين شخص , متضرر و
حتي گاهي متحمل خسارت هاي جبران ناپذير شوند. از اين رو ,
بايد به صرف جويي در مصرف برق و بهره وري بهينه از آن ,
فراتر از يك امر اقتصادي , به عنوان يك مسئله شرعي
نگريست . اين فتواي امام خميني (ره ) كه « اگر زياده روي در
مصرف آب و برق , موجب اتلاف و ضرر باشد. موجب ضمان
است » 12 نيز بر همين اساس قابل تحليل و ارزيابي
است .
ـــــــــــ
پاورقي :
1 ـ جام جم (روزنامه ) . .1384,4,2
2 ـ ر . ك : حسين فقيهي . گاز طبيعي از مبدا تا مقصد , ص
.38
3 ـ همان
4 ـ وات , واحد اندازه گيري توان الكتريكي
است . اگر وسيله اي برقي ) KW ( و هر هزار وات , يك كيلو وات
مثل سماور كه توان آن يك كيلو وات باشد , به مدت يك
انرژي ) KWH ( ساعت كار كند , مي گوييم يك كيلو وات ساعت
واحد اندازه گيري انرژي ) KWH ( مصرف كرده است . بنابراين
است . همان طور كه كيلوگرم , واحد اندازه گيري وزن است .
5 ـ پيك برق فارس , سال سوم , شماره پنجم , ص .4
6 ـ جمهوري اسلامي (روزنامه ) , 1381,12,7
7 ـ كيهان (روزنامه ) .1381,11,21
8 ـ پيك برق فارس , سال سوم , شماره پنجم ص .4
9 ـ جمهوري اسلامي (روزنامه ) , .1381,12,13
10 ـ مجلسي , بحارالانوار , ج 68 , ص .47
11 ـ صدوق , من لايحضره الفقيه , ج 4 , ص .371
12 ـ ر . ك : استفائات از امام خميني (ره ) ج 2 , ص 622 , س
.23
به گفته كارشناسان انرژي , متوسط عمر ذخاير
نفت در جهان 41 سال و در خاورميانه 88 سال
است
سرانه مصرف انرژي در ايران بسيار بالاست و با
هيچ يك از استانداردهاي جهاني همخواني
ندارد
مي توان با منطقي كردن مصرف سوخت در
كشور , سالانه از هزينه 20 ميليارد دلاري مصرف
نهايي انرژي در اقتصاد ملي كاست
به گفته يكي از كارشناسان شركت برق , ميزان
مصرف انرژي برق در ساختمان هاي ايران , سه برابر
استاندارد جهاني است
|
پاداش
|
قال علي عليه السلام : ثواب الاخره ينسي مشقه الدنيا.
حضرت علي عليه السلام فرمودند : بهره و پاداش آخرت , سختي و رنج و
محنت دنيا را از ياد انسان مي برد.
قال علي عليه السلام : ثواب العمل , علي قدر المشقه فيه .
حضرت علي عليه السلام فرمودند : پاداش و بهره هر كاري , به اندازه
مشقت و رنجي است كه انسان در راه انجام آن عمل متحمل شده است .
قال علي عليه السلام : ثواب الصبر , اعلي الثواب .
حضرت علي عليه السلام فرمودند : پاداش صبر و بردباري , بالاترين
پاداش ها است .
جزا و پاداش
قال علي عليه السلام : لن يجزي جزا الشر الا عامله لن يجزي جزا الخير
الا فاعله .
امام علي عليه السلام فرمودند : هر كس عمل بدي انجام دهد , سزاي آن
متوجه خودش خواهد شد و همين طور پاداش و جزاي كار خوب , متوجه
انجام دهنده آن كار است .
قال علي عليه السلام : علي قدر البلا يكون الجزا
حضرت علي عليه السلام فرمودند : به مقدار مشكلات و بلاها , جزا و
پاداش به هر كس داده مي شود.
|
حقوق پدر
|
رعايت حقوق را كه پدر و مادر بر فرزندان دارند از
واجبات است , اسلام در موارد مختلف و شكلهاي گوناگون
حقوق والدين را به فرزند گوشزد مينمايد و توصيه مي كند كه
حريم احترام پدر و مادر بوسيله فرزند بايد حفظ گردد.
خداوند سبحان در چند مورد در كتاب خود (قرآن )
ميفرمايد :
وبالوالدين احسنا
« و وصينا الانسان بوالديه »
(خداوند احسان به والدين را حكم كرده است .)
موسي بن جعفر(ع ) ميفرمود : مردي خدمت جدم رسول
خدا رسيد و مشكل خود را در قالب سئوال چنين پرسيد :
« ما حق الوالد علي ولده »
(حق پدر بر فرزندش چيست )
پيامبر اكرم (ص ) در پاسخ آن مرد فرمود :
1 ـ در سخن او را همانند ديگران به اسم نخواند , او بايد بين
پدر و افراد ديگر در لحن گفتار فرق بگذارد (لايسميه باسمه )
2 ـ بهنگام رفتن جلوتر از او راه نرود . (ولا يمشي بين يديه ) .
3 ـ پيش از اينكه او بنشيند به احترامش ننشيند (ولا يجلس
قبله ).
4 ـ با اعمال و رفتارش كاري نكند كه موجبات لعن ونفرين مردم
را نسبت به او فراهم نمايد (ولايستسب له ). (به نقل از
داستان هاي زندگي از امام موسي كاظم عليه السلام )
| |
|