درآمدي بر كم و كيف مصرف در عرصه هاي گوناگون بر اساس فقه و
اخلاق اسلامي
قسمت نوزدهم
حجت الاسلام والمسلمين دكترعلي اكبر كلانتري
ميهمان داري
ميهمان داري و ميهمان نوازي , از امور پسنديده اي است
كه مورد تاكيد پيشوايان دين (عليهم السلام ) است و جايگاه
ويژه اي در فرهنگ مصرف از نگاه اسلام دارد. در حديثي به نقل
از پيامبر گرامي اسلام (ص ) مي خوانيم : ان الضيف اذاجا منزل
بالقوم جا برزقه معه من السما فاذا كل غفرالله لهم بنزوله
عليهم 1
هرگاه ميهمان , به منزل گروهي از مردمان وارد شود. رزق و
روزيش همراه او از آسمان فرود مي آيد و چون از غذاي آنان
بخورد , خداوند به ميمنت ورود او , گناه آنان را ببخشد.و در
حديثي از امام صادق (ع ) آمده است :
ما من مومن يطعم مومنا موسرا كان او معسرا الا كان له
بذلك عتق رقبه من ولد اسماعيل 2.
هيچ شخص باايماني , شخص باايماني را اطعام نكند , مگر
اين كه براي او , پاداش آزاد كردن برده اي از فرزندان
اسماعيل (ع ) خواهد بود. فرق نمي كند اطعام كننده ثروتمند
باشد يا تنگدست .
در فرهنگ اسلام , پذيرفتن دعوت مسلمان نيز مورد تاكيد
فراوان است . در فرازي از سخنان پيامبر اسلام (ص ) آمده
است :
اوصي الشاهد من امتي و الغائب ان يجيب دعوه المسلم
ولوعلي خمسه اميال , فان ذلك من الدين 3.
همه افراد امتم اعم از حاضر و غايب را سفارش مي كنم به
اين كه دعوت مسلمان را بپذيرند , هر چند به فاصله پنج ميل
است . ] و نشانه دين داري [ باشد , زيرا اين كار , بخشي از دين
و در حديثي از امام صادق (ع ) مي خوانيم :
ان من حق المسلم علي اخيه ان يجيب دعوته 4.
اش آن است كه دعوت ] ديني [ از حقوق مسلمان بر بردار
او را بپذيرد.
و پاره اي از روايات رسيده در اين باب , ناظر بر كم و كيف
پذيرايي و آداب آن است , براي مثال , مضمون برخي از آن ها
اين است كه اگر كسي , بيش او روز ميهمان كسي شد , در دو روز
نخست . در وضعيت و با خوراك و طعامي كه ويژه ميهمان
است پذيرايي مي شود ولي در روزهاي پس از آن , بايدبه هر چه
در خانه يافت مي شود قانع باشد و انتظار بيش از آن نداشته
باشد. در اين زمينه , به نقل از پيامبر اكرم (ص ) آمده است
الضيف يلطف ليليتن , فاذا كان الليله الثالثه فهو من اهل
وبه [ البيت ياكل ما ادرك 5. با ميهمان , تا دو شب با ملاطفت
رفتار مي شود , و هر گاه شب سوم رسيد , او از اهل ] نحو ويژه
خانه محسوب مي شود و بايد هر چه ديد بخورد.
بر حسب برخي روايات , شايسته است ميزبان , در تهيه
غذاي خوب و لذيذ بكوشد و از ميهمان خود , با خوراكي
مطبوع , پذيرايي نمايد.
بر اساس نقل كليني از شهاب بن عبد ربه , امام صادق (ع )
خطاب به وي فرمود : « اعمل طعاما و تنوق فيه و ادع عليه
براي [ اصحابك , 6 غذايي خوب و لذيذ تهيه كن و دوستانت را
دعوت نما. » ] صرف آن
عرب مي گويد : فلا تنوق في ملبسه او مطعمه , يعني فلان
شخص , لباس يا خوراكي مطلوب تهيه كرد و در خوب به عمل
آوردن آن كوشيد , گويي فعل تنوق , ازماده « ناقه » كه جزو
بهترين اموال ايشان محسوب مي شود , اشتقاق يافته است 7.
سيره عملي پيشوايان دين (عليهم السلام ) نيز اين بوده
است كه هر گاه در وضع زندگي خود و مسلمانان , گشايشي
مي ديده اند. از ميهمانان خود , با خوردني هاي گوارا و لذيذ
پذيرايي مي كرده اند.
بنابر نقل كليني از ابي حمزه . وي مي گويد : « كنا عند ابي
عبدالله (ع ) جماعه فاتينا بطعام ما لنا عهد بمثله لذاذه و طيبا و
اتينا بتمر ننظر فيه الي وجوهنا من صفائه و حسنه 8 , به اتفاق
گروهي » پيش امام صادق (ع ) بوديم . در آن جا براي ما غذايي
آورده شد كه تا آن زمان . به لذيذي و پاكيزگي آن نخورده
بوديم , و خرمايي آوردند كه از بس خوب و براق بود ,
چهره هاي خود را در آن مي ديديم .
با همه اين ها , شايسته است . ميزبان , خود را به سختي
وتكلف نياندازد و امكانات خوراكي موجود در خانه را كم
نشمارد و براي مثال از ميهمان به خاطر كمي آن , عذر خواهي
نكند , و لازم است ميهمان . امكانات پذيرايي را كم نشمارد و از
اين بابت . گلايه نكند » به نقل از پيامبر اكرم (ص ) آمده است :
من تكرمه الرجل لاخيه ان يقبل تحفته و يتحفه بما عنده و
لا يتكلف شيئا9 از مصاديق گرامي داشت انسان نسبت به
برادرش آن است كه پيشكش و تحفه او را بپذيرد و از موجودي
خود به او پيشكش نمايد و او را به هيچ وجه به سختي و تكلف
نياندازد.
نيز به نقل از آن حضرت مي خوانيم :
كفي بالمر اثما ان يستقل ما يقرب الي اخوانه و كفي
بالقوم اثما ان يستقلوا ما يقربه اليهم اخوهم 10
] براي پذيرايي [ در گناه كاري انسان همين بس كه آن چه را
پيش برادران خود مي برد , كم شمارد و در گناه كاري جمعيت
نيز همين بس كه آن چه را برادرشان براي پذيرايي از ] ميهمان [
آن ها مي آورد , كم شمارند.
لازمه عمل به اين سفارش ها و نيز نكات پيش گفته آن است
كه ميزبان , با طيب خاطر و به دور از تكلف و تصنع و با پرهيز
از تعارفات بي جا و نيز با اجتناب از اسراف و تبذير , در حد
توان از ميهمان خود , پذيرايي مطلوب به عمل آورد.
پذيرايي از مصيبت ديدگان و صاحب عزا
از سنت هاي ناپسند و عادت هاي نكوهيده و توجيه ناپذير
آن است كه پس از درگذشت شخص , خويشان , دوستان و
آشنايان مرده , به خانه بازماندگان وي هجوم برده و در آن جا
مورد پذيرايي قرار مي گيرند و بدين ترتيب , به رنج و اندوه
ناشي از مصيبت و بر مشغله ذهني آنان مي افزايند. بر مبناي
سنت هاي اصيل اسلامي , اين رفتار , ريشه در سنت هاي جاهلي
دارد و بايد به جاي آن . بازماندگان و مصيبت ديدگان , مورد
پذيرايي قرارگرفته , از مهر و عطوفت برخوردار شوند و بدين
وسيله از درد و رنج آنان كاسته گردد.
بر اساس نقل شيخ صدوق , امام صادق (ع ) فرمود : الا كل
عند اهل المصيبه من عمل اهل الجاهليه , و السنته البعث اليهم
بالطعام كما امر به النبي (ص ) في آل جعفر بن ابي طالب لما جا
نعيه , 11
پيش مصيبت ديدگان , از ] و پذيرايي شدن [ خوردن
آن است كه ] صحيح [ كارهاي مردمان جاهلي است و سنت
براي آنان , غذا فرستاد شود , چنان كه وقتي خبر شهادت
جعفربن ابي طالب رسيد , پيامبر(ص ) دستور داد درباره
خانواده وي چنين كنند.
در روايتي ديگر به نقل از آن حضرت مي خوانيم :
لما قتل جعفر بن ابي طالب , امر رسول الله (ص ) فاطمه
(عليهاالسلام ) ان تتخذ طعاما لاسما بنت عميس ثلاثه ايام و
تاتيها و نسائها و تقيم عندها ثلاثه ايام , فجرت بذلك السنه ان
يصنع لاهل المصيبه طعاما ثلاثا12.
چون جعفر بن ابي طالب . به شهادت رسيد , رسول
خدا(ص ) به فاطمه (عليهاالسلام ) فرمود : به مدت سه روز ,
اسما بنت عميس غذا تهيه كند , و او را به ] همسر جعفر [ براي
تا به او [ همراه ديگر زنان به مدت سه روز پيش او بمانند
و بدين ترتيب , سنت بر اين قرار گرفت كه ] تسلاي خاطر دهند
براي مصيبت ديدگان , سه روز غذا تهيه شود.
چنان كه از روايت فوق استفاده مي شود. اين كار ارزشمند ,
به مدت سه روز انجام مي شود. وبر اساس برخي ديگر از
روايات , آغاز اين سه روز , روزي است كه مردن شخص در آن
رخ داده است . در اين باره , به نقل از امام باقر(ع ) مي خوانيم :
« يصنع للميت الطعام للماتم ثلاثه ايام بيوم مات فيه , 13
بامحاسبه روزي كه شخص در آن روز مرده است , به مدت سه
روز , براي ماتم و عزاي او , غذا تهيه مي شود. »
گفتني است انجام اين كار , از افراد به خصوص خواسته
نشده و هر شخص وگروهي كه عهده دار آن شود پسنديده
است , ولي طبيعي است خويشان ودوستان ميت و كساني مانند
همسايگان او كه با وي تماس و آمد و شد داشته اند , براي تسلا
دادن به مصيبت ديدگان , تناسب بيش تري دارند , چنان كه از
امام صادق (ع ) روايت شده است :
« ينبغي لجيرانه ان يطعموا الطعام عن ثلاثه ايام 14. سزاوار
است همسايگان صاحب عزا , سه روز از طرف او غذا تهيه كنند
» ] و به مصيبت ديدگان بخورانند. [
ــــــــ
پاورقي :
1 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 24 , ص .317
2 ـ همان . ص .293
3 ـ همان , ص .269
4 ـ همان , ص .270
5 ـ همان , ص .313
6 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 24 , ص .301
7 ـ لويس معلوف , المنجد في اللغه , ص .848
8 ـ حر عاملي . همان , ص .297
9 ـ همان , ص .275
10 ـ همان , ص .276
11 ـ حر عاملي . وسائل الشيعه , ج 3 , ص .237
12 ـ كليني , كافي , ج 3 , ص .217
13 ـ احمدبن محمدبن خالد برقي . المحاسن , ج .2 ص
.419
14 ـ صدوق , من لايحضره الفقيه , ج .1 ص .174
از سنت ها و عادت هاي نكوهيده و توجيه ناپذير
اين است كه پس از درگذشت كسي , خويشان و
دوستان و آشنايان مرده به خانه بازماندگان وي
هجوم برده و در آنجا مورد پذيرايي قرار مي گيرند
و به اين ترتيب به رنج و اندوه ناشي از مصيبت و بر
مشغله ذهني آنان مي افزايند. درحالي كه برمبناي
سنت هاي اصيل اسلامي , بايد بازماندگان و
مصيبت ديدگان به مدت سه روز مورد پذيرايي قرار
گيرند
امام جعفر صادق (ع ) :
خوردن و پذيرايي شدن پيش مصيبت ديدگان , از
كارهاي اهل جاهليت است و سنت صحيح آن است
كه براي آنان غذا فرستاده شود
ميهمان داري و ميهمان نوازي از امور
پسنديده اي است كه جايگاه ويژه اي در فرهنگ
مصرف از نگاه اسلام دارد و مورد تاكيد پيشوايان
دين (ع ) مي باشد
|
آثار ارزشمند روزه (11 )
|
پيامبر خدا(ص ) : روزه , گوشت را مي خشكاند واز گرماي
دوزخ , دور مي سازد.
كنزالعمال ـ به نقل ازخالدبن وليد ـ مردي خدمت
پيامبر(ص ) آمد وگفت : من از تو درباره آنچه در دنيا وآخرت
است , مي پرسم .
به او فرمود : « هر چه مي خواهي , بپرس ... »
گفت : چه چيزي آتش دوزخ را فرو مي نشاند
فرمود : « روزه »
پيامبرخدا(ص ) : هر كس عمرش با روزه يك روز به پايان
رسد , وارد بهشت مي شود.
پيامبر خدا (ص ) : هر كس پايان عمرش را با يك روز روزه
براي خدا به پايان برد , خداوند , او را وارد بهشت مي كند.
پيامبر خدا(ص ) : هر كس يك روز را روزه مستحب بگيرد ,
خداوند , او را وارد بهشت مي كند.
پيامبر خدا (ص ) : هركس كه روزه گرفتن , وي را از غذاي
مورد علاقه اش باز دارد , بر خداست كه او را از غذاي بهشت
بخوراند و از نوشيدني بهشت بنوشاند.
|
|