درآمدي بر كم و كيف مصرف در عرصه هاي گوناگون
بر اساس فقه و اخلاق اسلامي
قسمت هفدهم
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر كلانتري
غزالي پس از نقل و نقد اقوال واحتمالات گفته شده , به بيان ديدگاه خود
مي پردازد كه حاصل آن چنين است : مال و ثروت براي حكمت و غرضي
آفريده شده و آن اين است كه مي تواندنيازهاي مردمان را برآورده سازد.
مال , با ويژگي ياد شده به گونه اي است كه هم مي توان از آن , براي رسيدن به
غرض ياد شده , استفاده نكرد و هم مي توان , از آن به خوبي استفاده كرد و آن
را در مسير عدل قرار داد.به كارگيري در مسير عدل آن است كه آن جا كه
نگهداري مال واجب باشد , نگه دارد و آن جا كه بخشيدنش واجب باشد ,
ببخشد. و بر اين اساس , نگهداري مال در جايي كه بخشيدن واجب باشد ,
بخل است و بخشيدن آن در جايي كه نگهداري واجب باشد اسراف است .
وحالت ميان آن دو كه جود و سخاوت است , پسنديده خواهد بود.بنابراين
جود , حالتي است ميان تقتير(= دست نگه داشتن ) و اسراف وبه عبارتي ,
ميان قبض وبسط .
و چون اين ضابطه , منوط به شناخت « واجب » است , پس بدان كه
واجب دو قسم است : واجب به حسب شرع و واجب بر حسب مروت (و
عادت ) , و سخاوتمند كسي است كه نه از واجب شرع , جلوگيري نمايد و نه
از واجب مروت ممانعت به عمل آورد.و اگر يكي از اين دو را جلوگيري
نمايد , بخيل است , ولي بديهي است آن كس كه از واجب شرع جلوگيري
نمايد , براي مثال , زكات مال ندهد و هزينه خانواده نپردازد , بخيل تر است
.بنابراين بخيل , كسي است كه منع كند , جايي كه (به حكم شرع و يا به حكم
مروت ) نبايد منع كند1.
ديدگاه غزالي در باب ضابطه بخل و سخاوت , برخوردار از دو ويژگي
عمده و مبتني بر آيات و روايات است , از اين رو , پذيرفتني و قابل دفاع به
نظر مي رسد و نسبت به اقوال ديگر در اين باب , برتري دارد. ويژگي نخست
آن كه بر دوري از افراط و تفريط تاكيد مي ورزد و با اين فراز قرآني سازگار
است كه مي فرمايد : « و لا تجعل يدك مغلوله الي عنقك و لا تبسطها كل
] در بخشش و هزينه كردن اموال خود [ البسط فتقعد ملوما محسورا » 2 و
و [ و خيلي هم گشاده دستي ] خساست مكن [ دستانت را بر گردنت بسته مدار
نكن , كه در اين صورت سرزنش شده حسرت زده مي نشيني . » ] ولخرجي
دلالت اين آيه , بر حرمت بخل از يك سو , و حرمت ولخرجي و اسراف
از سوي ديگر , با توجه به ظهور دو صيغه نهي در اين معنا , جاي ترديد
نيست .
و نيز با اين فراز قرآني : « والذين اذا انفقوا لم يسرفواولم يقتروا و كان بين
ذلك قواما » 3 و كساني كه هر گاه انفاق مي كنند . نه اسراف مي ورزند ونه
سخت گيري , بلكه ميان آن دو , شيوه اعتدال را بر مي گزينند. » دلالت اين آيه
نيز كه در بيان يكي از نشانه هاي اهل ايمان است , مشابه آيه پيشين است .
و ويژگي دوم آن كه واجب را اعم از واجب شرعي و واجب عرفي و
آبرويي مي گيرد كه اين نكته نيز با سفارش هاي رسيده از پيشوايان دين , كه در
زير به برخي از آن ها اشاره مي شود , همخواني دارد. به نقل از پيامبر
گرامي (ص ) آمده است : « ما وقي به المر عرضه فهوله صدقه , 4 مالي كه
به [ آبروي خود را حفظ مي كند , براي او ] هزينه كردن آن [ انسان , به واسطه
صدقه دادن است . » وبه نقل از علي (ع ) مي خوانيم : « ان افضل الفعل ] منزله
مال ] هزينه كردن [ صيانه العرض بالمال , 5 بهترين كارها , صيانت كردن آبرو با
است . »
نيز به نقل از آن حضرت آمده است : « الكريم من صان عرضه بماله و
الليئم من صان ماله بعرضه , 6 كريم وبزرگوار كسي است كه آبروي خود را با
هزينه [ مال خويش صيانت كند و لئيم وپست كسي است كه مال خويش را با
آبروي خود , پاس مي دارد. » ] كردن
فقيهان نيز با توجه به همين دليل ها ودليل هاي ديگر , بر اهميت و
ضرورت حفظ آبرو , تاكيد كرده اند , براي نمونه , صاحب جواهر , به مناسبي
مي نويسد : « ... يجب علي الانسان حفظه كالنفس والمال , بل هو اعظم من
الاخير منهما , 7 بر انسان , حفظ آبرو , مانند حفظ جان و مال , واجب است ,
بلكه حفظ آبرو , از حفظ مال , مهم تر و عظيم تر است . »
ايثارگري در مال و ثروت , آري يا خير
بالاترين مرتبه سخاوت , ايثار و آن عبارت است از جود و بخشش , با
وجود ضرورت و احتياج خود8.
چنان كه در برخي احاديث , سخاوتمندان , متمايز از ايثارگران دانسته
شده و شخص ايثارگر را با عنوان « كريم » معرفي كرده اند. از جمله در روايتي
از قول رسول خدا(ص ) آمده است :
الرجال اربعه : سخي و كريم و بخيل و لئيم . فالسخي الذي ياكل و يعطي
و الكريم الذي لا ياكل و يعطي و البخيل الذي ياكل و لايعطي و الليئم الذي
لا ياكل و لا يعطي 9. مردمان , چهار دسته هستند : سخي , كريم , بخيل و ليئم .
مي بخشد. ] به ديگران هم [ مي خورد و ] ازمال خويش [ سخي كسي است كه
كريم , آن است كه نمي خورد و مي بخشد , بخيل آن است كه مي خورد ونمي
بخشد و ليئم , شخصي است كه نمي خورد و نمي بخشد.
امر جالب و قابل توجه آن كه همان گونه كه سخاوت , ممكن است به
حدي برسد كه شخص , مال خود را به ديگران بخشد , با آن كه بدان محتاج
است , بخل نيز ممكن است بدان جا رسد كه شخص , نسبت به جان خود
بخل ورزد كه بدان محتاج است , مثل شخص بيماري كه با داشتن مال و
ثروت انبوه , راضي به خرج كردن مبلغي اندك براي درمان بيماري نشود و
جان خود را از دست بدهد.
به هر حال , در پيوند با موضوع جود و سخاوت , با اين پرسش مهم
مواجهيم كه اساسا از نگاه دين , حكم ايثارگري در بخشش و مقدم داشتن
ديگران بر خود چيست و به ديگر سخن , آيا در اين عرصه هم اسراف و
تبذير صدق مي كند , يا اين كه در امور خير وكمك به نيازمندان , تحقق
اسراف بي معنا است
روا دانستن اين كار , به برخي از فقيهان , مانند علامه حلي در پاره اي از
آثارش , شهيد ثاني در مسالك , محقق اردبيلي در مجمع الفائده و آيت الله
خويي در مستندالعروه نسبت داده شده 10 و آن چه مي تواند دليل اين ديدگاه
باشد , برخي از آيات وروايات و نيز جلوه هايي از سيره عملي پيشوايان دين
در پيوند با اين موضوع است , كه در زير به مهم ترين آنها اشاره مي شود :
1 ـ قرآن در ستايش از ايثارگران فرموده است : « .. ويوثرون علي انفسهم و
لوكان بهم خصاصه , ..11 آنان با وجود ضرورت ونياز , ديگران را بر خود
اختيار مي كنند. »
غزالي در بيان شان نزول اين آيه نوشته است :
وپيغامبر راـ عليه السلام ـ مهماني رسيد , در خانه خود , چيزي نيافت ,
مردي از انصار بر وي در آمد و آن مهمان را به خانه خود برد و طعام پيش او
نهاد , وقوم خودرا گفت تا چراغ فرو ميراند ودست سوي طعام مي برد و
مي آورد. چنان كه طعام خورد و نمي خورد تا مهمان طعام بخورد , و بامداد
پيغامبر ـ عليه السلام ـ وي را گفت : لقد عجب الله من صنيعكم الي ضيفكم , هر
آينه خدايت ببسنديد آن چه شما با مهمان خود كرديد. و در اين باب
« يوثرون علي انفسهم و لو كان بهم خصاصه » نازل شد12.
2 ـ روايات فراواني كه در سبب نزول سوره هي اتي نازل شده , به روشني
گوياي اين واقعيت است كه اهل بيت پيامبر(ص ) علي , فاطمه , حسن و
حسين (عليهم السلام ) , همه خوراك و غذاي خود را به شخص مسكين
ويتيم و اسير بخشيده و خود , سه روز پياپي گرسنه ماندند13.
3 ـ بر اساس برخي روايات , امام حسن مجتبي (ع ) در برخي از مقاطع
زندگي , همه اموال خود را با خداوند تقسيم و به نيازمندان بخشيد14.
4 ـ بنابر نقل امام باقر(ع ) از جمله وصاياي پيامبر(ص ) به علي (ع ) چنين
بود :
يا علي اوصيك في نفسك بخصال فاحفظها ثم قال : اللهم اعنه . اما
الاولي فالصدق ... والثانيه : الورع ... والثالثه ... الخوف من الله ... و الرابعه ...
كثره البكا من خشيه الله و الخامسه : بذل مالك و دمك دون دينك . و
السادسه : الاخذ بسنتي في صلاتي وصيامي وصدقتي , اما الصلاه فالخمسون
ركعه و اما الصوم فتلاثه ايام في كل شهر... اما الصدقه فجهدك حتي يقال :
اسرفت ولم تسرف 15
پيامبر خدا(ص ) و علي (ع ) فرمود : تو را در پيوند باخودت , به اموري
چند سفارش مي كنم . پس آن ها را به خاطر داشته باش , سپس حضرت دعا
ياري نما. ] در انجام اين امور [ كرد و عرضه داشت : خدايا او را
اما نخستين كاري كه تو را به آن سفارش مي كنم , راست گويي است ...
دوم : ورع و پرهيزگاري ... سوم : خوف از خدالله چهارم : گريه فراوان از
خشيت الهي . پنجم : بذل جان ومال در راه دينت , ششم : عمل نمودن به سنت
و روش من در نماز و روزه و صدقه دادنم . اما نماز , پنجاه ركعت بجاي آر
و اما روزه , در هر ماه , سه روز ] هفده ركعت واجب و سي و سه ركعت نافله [
روزه بگير , و اما صدقه , پس هر چه مي تواني در اين مورد تلاش كن , به
اسراف ] بدان كه [ گونه اي كه گفته شود : اسراف كرده اي و
نكرده اي !
ــــــــــ
پاورقي :
1 ـ ر . ك : همان , ص 542 ـ 544
2 ـ اسرا (17 ) : .33
3 ـ همان : .29
4 ـ غزالي , احيا علوم الدين , ص .497
5 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 16 , ص .192
6 ـ عبدالواحد آمدي , غررالحكم , ص .375 و مشابه حديث بالا است
حديث « من اللوم ان يصون الرجل ماله و يبذل عرضه .
7 ـ محمدحسن نجفي , جواهر الكلام , ج 31 , ص .374
8 ـ ر . ك : احمد نراقي , معراج السعاده , ص 312
9 ـ تاج الدين شعيري , جامع الاخبار , ص .113
10 ـ ر . ك : محمدعلي انصاري , الموسوعه الفقهيه الميسره , ج 3 , ص
.189
11 ـ حشر (59 ) : .9
12 ـ غزالي , احيا علوم الدين , با ترجمه مويدالدين محمد خوارزمي , ص
538 ـ .539
13 ـ ر . ك : فيض كاشاني , تفسير صافي , ج 2 , ص .770
14 ـ ر . ك : كليني , كافي , ج 1 , ص .461
15 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 15 ص .182
پيامبر اكرم (ص ) :
مردمان چهار دسته هستند : سخي , كريم , بخيل , لئيم . سخي
كسي است كه مي خورد و به ديگران هم مي بخشد. كريم كسي
كه نمي خورد و مي بخشد. بخيل آن است كه مي خورد و
نمي بخشد. و لئيم شخصي است كه نمي خورد و نمي بخشد
حضرت علي (ع ) :
كريم و بزرگوار كسي است كه آبروي خود را با مال خويش
صيانت و پاسداري كند , و لئيم و پست كسي است كه مال خويش
را با هزينه كردن آبروي خود , پاس مي دارد!
|
آثار ارزشمند روزه (9 )
|
پيامبر خدا(ص ) : در روز قيامت , روزه وقرآن , از بنده
شفاعت مي كنند. روزه مي گويد : پروردگار! من اورا از طعام و
خواسته هاي دل در روز , جلوگيري كردم . پس شفاعتم را درباره
او بپذير.
قرآن هم گويد : من او را از خواب شبانه باز داشتم . پس
شفاعتم را درباره او بپذيرد.
پس شفاعت هردو , پذيرفته مي شود.
پيامبر خدا(ص ) : آن گاه كه بنده بميرد , نماز , بالاي سرش
خواهد بود , صدقه سمت راست او و روزه كنار سينه اش .
پيامبر خدا(ص ) : هر كس در راه خدا يك روز را روزه بدارد ,
خداوند , دوزخ را به اندازه مسافت صد سال , از او دور
ميسازد.
پيامبر خدا(ص ) : هر كس در راه خدا يك روز را روزه واجب
بگيرد , خداوند , دوزخ را به اندازه فاصله ميان آسمان ها و
زمين هاي هفتگانه از او دور مي سازد. وهر كس يك روز را روزه
مستحب بگيرد , خداوند , دوزخ را به اندازه مسافت بين آسمان
از او دور مي سازد. ] و زمين [
|
|