قراين وشواهد فراوان وجود دارد كه نشان مي دهد ساختار روابط
جمهوريهاي استقلال يافته از شوروي سابق پس از يك دوره كوتاه
فترت در حال تغيير و تحول اساسي است .
اقتصاد وابسته ـ مرزهاي مشترك ـ انرژي ـ راه آهن ـ درگيري هاي
داخلي و... سبب شده تا حاكمان جمهوريهاي مستقل كه غالبا در
شرايط غير دمكراتيك بر مسند قدرت قرار گرفته اند , بار ديگر به روسيه
به عنوان برادر بزرگتر خود نزديك شوند و گردهم آمدن زير چتر جامعه
مشترك المنافع را در شرايط كنوني بر هر گزينه ديگر ترجيح
دهند.
چنانچه تهديدات جدي انقلاب هاي رنگين و فشارهاي اروپا و
آمريكا براي پذيرش دمكراسي وارداتي را نيز به اين مجموعه اضافه
كنيم با عمق شرايطي كه اين جمهوريها با آن درگير هستند , آشناتر
خواهيم شد. مطلب حاضر روابط كشورهاي مشترك المنافع با روسيه را
بررسي و الزامات آنان را براي نزديك شدن به مسكو مورد توجه قرار
داده است . با هم پي مي گيريم :
خبرگزاري ريانوستي در تحليلي دراين باره نوشت : هم اكنون آشكار
شده است كه تقريبا تمامي دولت هاي تشكيل شده پس از فروپاشي
شوروي به همكاري با روسيه علاقمند هستند و نمي خواهند ساختار
كشورهاي مشترك المنافع را ترك كنند.
« والري يگوزاريان » رئيس مركز مطالعات روابط بين الملل انستيتو
برنامه ريزي عمومي روسيه در مقاله اي در مجله اكسپرت نوشت : اولا
تغيير در روابط كشورهاي مشترك المنافع به معناي پايان قطعي ايده
ابرقدرتي روسيه نيست . دوم اينكه تغيير در روابط به نفع خود روسيه نيز
به معناي از هم پاشيدن ساختار كشورهاي مشترك المنافع نيست .
هرچند كه هيچ كس براي اين ساختار عمري طولاني را پيش بيني
نمي كند , اما در چارچوب آن هنوز مي توان كار كرد.
وي افزود : ما هيچ محيط ديگر سياسي براي ارتباط نداريم , اين تنها
قالبي است كه سران دولت هاي ما مي توانند در آن با يكديگر ديدار كنند.
موضوعاتي نظير مرز , انرژي , محدوده هوايي , مهاجرت , مبارزه با
تروريسم دولت هاي به رسميت شناخته نشده , راه آهن و ساير موارد
مشترك باعث جذب جمهوريهاي مستقل به جامعه مشترك المنافع شده
است .
يگوزاريان گفت : در يك كلمه ما كشورهاي مشترك المنافع از
مدت هايي مديد همسايگاني هستيم كه در دراز مدت نيز خواهيم ماند و
علاوه براين شريكان ما در ساختار مشترك المنافع چه بخواهند و چه
نخواهند آگاهانه و به روشني به نقش برتر روسيه در تمامي زمينه هاي
مهم روابط متقابل معترفند و هر از چند گاهي نيز عليرغم عقده هاي برادر
كوچكتر خود اين واقعيت را به نمايش مي گذارند. از ديد وي ديدار اخير
سران كشورهاي مشترك المنافع در « قازان » مويد اين امر بود و نيز موكد
اين كه فصل سياسي آتي آزمون مهمي براي بسياري از سران كشورها و
اعضاي اين ساختار است .
رئيس مركز مطالعات روابط بين الملل انستيتو برنامه ريزي عمومي
روسيه همچنين نوشته است : اولا جمهوري آذربايجان در ماه نوامبر
(آبان ) انتخابات نمايندگان مردم را در پيش دارد. اوكراين در استانه
انتخابات پارلمان وارد خط خشن ترين مبارزه همكاران جديد خود در
انقلاب نارنجي شده است , رئيس جمهوري ارمنستان بر اصلاح قانون
اساسي اين كشور تكيه دارد , ازبكستان و قزاقستان و بلاروس انتخابات
رياست جمهوري را در پيش دارند , رئيس جمهور جديد قرقيزستان
نياز به حمايت دارد همان طور كه رئيس جمهور كهنه كار تاجيكستان نيز
به اين حمايت نياز دارد.
يگوزاريان در ادامه آورده است : در گرجستان اگر مشكلات
هميشگي با ابخازي و اوستياي جنوبي را به شمار نياوريم در پاييز
انتخابات مجلس را در پنج ناحيه خواهند داشت و با تمامي اين
مشكلات آنان به سوي ما آمدند , چرا كه جاي ديگري ندارند , گرچه
مي شود به واشنگتن مراجعه كنند اما اين كار حلال مشكل نيست .
وي افزود : به هر حال از انجا به مسكو زنگ خواهند زد , اما تمامي
اين ها به روسيه اين حق را نمي دهد كه مربي آنان شود و ارزش آنان را آن
طور كه بايد به حساب نياورد , بالاخص كه هنوز تصور مرگ ساختار
كشورهاي مشترك المنافع زود است .
« والري يگوزاريان » رئيس مركز مطالعات روابط بين الملل انستيتو
برنامه ريزي عمومي روسيه در ادامه مقاله خود به بررسي روابط روسيه
با جمهوريهاي استقلال يافته پرداخته است كه در ذيل به شماري از آنها
اشاره شده است :
تركمنستان
در اين جا به طور قطع صفر مراد نيازوف به فكر ما خطور مي كند كه
شخصا به ديدار پيشين سران در قازان نيامد. تركمنستان معاون نخست
وزير را به اين نشست اعزام و عضويت خود را در ساختار
مشترك المنافع اعلام كرد , موضوع غير منتظره و باعث حيرت وجود
ندارد.
تركمنستان در بيشتر سازمان هايي كه در چارچوب كشورهاي
مشترك المنافع ايجاد شده اند عضو نيست و در ضمن نيازوف غيبت
كشور خود را درساختارهايي چون مجمع اقتصادي اوراسيا , سازمان
معاهده امنيت مشاركت به اين دليل توضيح داد كه تركمنستان در سال
1995 به تصميم مجمع عمومي سازمان ملل متحد به عنوان كشوري
بي طرف شناخته شده است و انتخاب خود را بر مبناي زيستني بدون
دردسر با تكيه بر توسعه صنايع گاز انجام داده است . علاوه بر اين
نيازوف هميشه اعلام كرده است كه روابط دو جانبه را به همكاري هاي
چندجانبه ترجيح مي دهد.
به باور يگوزاريان , در عشق آباد زمان گرايش به غرب فرا رسيده
است , وي مي افزايد , مسلم است كه اين به علت تمايل شديد به فرار از
انقلاب رنگين , حفظ قدرت كنوني براي مدتي طولاني و آماده سازي
جانشيني شايسته است , نيازوف متوجه است كه مسكو نمي تواند در اين
امر موفقيت را ضمانت كند , از اين رو شريكي مقتدرتر يعني آمريكا را
برگزيده است , تركمنستان مي تواند در زمان بحران انرژي به ازاي
حسن نيت سياسي گاز را به آمريكا پيشنهاد دهد. چرا كه در شرايط
خاص تنها گاز تركمنستان مي تواند استقلال انرژيك گرجستان و
اوكراين را از روسيه تامين كند كه در شرايط گفتگوي مبهم با مسكو براي
غرب بسيار مهم است . وي همچنين نوشته است : با هدف آماده ساختن
كريدور حمل و نقل جديد اكنون برنامه آموزشي تركمني , آمريكايي در
برقراري امنيت در بندر تركمن باشي شروع شده است . همچنين اعلام
شده است كه پنتاگون قصد دارد به كشورهاي حوزه خزر از لحاظ نظامي
كمك كند و اقدامات مقدماتي را براي تشكيل نيروي حافظ درياي خزر
اجرا كند كه ابتدا براي دفاع از خط لوله انتقال نفت باكو ـ تفليس ـ
جيحان با هدف برقراري ثبات در درياي خزر و مبارزه با تروريستها
برنامه ريزي شده بود. براي تحقق اين برنامه آمريكا آماده است , يكصدو
سي ميليون دلار را طي شش سال پرداخت كند. از طرف ديگر براي اين
كه ايران در جوار تركمنستان است و در اين كشور به هر صورت ممكن
است حوادث طوري ديگر رقم بخورد و حتي نيازوف هم مورد نياز
آمريكا واقع شود.
دقيقا به همين دليل مفروض است كه نيروي محافظ درياي خزر از
نظاميان تركيه , جمهوري آذربايجان و گرجستان تشكيل شود و در
قزاقستان و جمهوري آذربايجان نيز مقرهاي فرماندهي با
زيرساختارهاي خود و تجهيزات تجسسي ايجاد خواهند شد. در
سياست داخلي تركمن باشي مثل قبل سخت گير و موذي است . پاكسازي
دوره اي و جابجايي در دولت سبب مي شود كه بتواند نظارت كامل بر
شرايط را حفظ كند.
وي افزود : انتظار مي رود كه در ماه اكتبر (مهرماه ) اصلاحاتي در
پارلمان تركمنستان انجام شود كه در نتيجه آن ممكن است عطايف
رئيس فعلي مجلس نيز تغيير يابد.
نامزد بالقوه براي اين منصب پسر تاجر مسلك رئيس جمهوري
صفر مراد نيازوف است كه اخيرا از وين به عشق آباد آمده است . تنها اين
مسئله مطرح است كه آيا جمهوري خواهان حاكم بر ايالات متحده
آمريكا ريسك مي كنند كه از چنين رژيم غيردموكراتيكي حمايت كند و
مخصوصا در آستانه رقابت انتخاباتي خود چنين تصويري از خود نشان
دهد.
ازبكستان
در ادامه اين مقاله آمده است : اسلام كريم اف رئيس جمهور
ازبكستان از فرصت استفاده كرد و با تاييد مصوبه مجلس اين كشور
درباره خروج پايگاه آمريكا از كشورش مانوري قاطعانه را در سياست
خارجي خود انجام داد.
يگوزاريان مي افزايد : آنطور كه تجربه جهاني نشان داده است , غرب
آمادگي اين را ندارد كه در برابر پاسخ هاي سرسختانه مخالفان واقعي
بطور موثر عمل كند كه آشكارا بر منافع ملي خود تاكيد مي كنند.
رئيس مركز مطالعات روابط بين الملل انستيتو برنامه ريزي عمومي
روسيه همچنين نوشته است : با وجود حمايت مسكو آستانه و پكن كه
آنان نيز علاقمند به برقراري ثبات در آسياي مركزي هستند و از
آنجاييكه نفوذ صلح در منطقه براي چين ارجح است كريم اف احتمالا به
آرامي انتخابات رياست جمهوري را پشت سر مي گذارد و قدرت را
حفظ مي كند.
قزاقستان
مسلم است كه قزاقستان را نيز در انتخابات رياست جمهوري كه
زمستان برگزار خواهد شد فعلا چيزي تهديد نمي كند. وي مي افزايد :
مي توان گفت : نورسلطان نظربايف هوشمندترين سياستمدار در محدوده
شوروي سابق است كه منصب خود را حفظ مي كند. وي دست كم يك
بازي دو گانه را در پيش گرفته است و مي داند كه در اين بازي بدون
روسيه نمي تواند پيش برود , مسايل بسياري روسيه و قزاقستان را به هم
وابسته مي كند , قزاقستاني كه دوست و شريك ماست اما در پروژه خزر
به روش آمريكايي شركت مي كند و خطوط نفت را با دور زدن از روسيه
به ماورا قفقاز منتقل مي كند.
قابل درك است كه تمايل قزاقستان كاستن ريسك هاي سياسي خود
است , اما اگر ما شركايي استراتژيك هستيم بايد اهداف استراتژيك ما
نيز مشترك باشند كه فعلا اين امر آشكارا ديده نمي شود.
قرقيزستان
قرقيزستان ضعيف نيز به ما نياز دارد. انجا تدريجا اختلاف بين
كورمان بيك باكيف رئيس جمهور و فليكس كولوف نخست وزير اين
كشور بالا مي گيرد و پس از گذشت يك يا دو سال مي تواند منجر به رو در
رو قرار گرفتن آنان به طور آشكار شود , هر دوي آنان به حمايت مسكو
نياز دارند تا كشور در انقلاب ديگري از هم نپاشد. قرقيزستان كشور
كوچكي است كه قزاقستان ازبكستان و حتي چين مدعي هستند. روسيه
ضمانتي براي حفظ استقلال مشروط بيشكك است . مشروط از اين
جهت كه پانصد هزار قرقيزي از جمعيت شش ميليوني اين كشور در
روسيه كار مي كنند.
قرقيزستان به غير از طلا كه درامد آن متعلق به شركت كانادايي ,
انگليسي و اسراييلي است , منابع طبيعي ديگري ندارد. ضمنا كارشناسان
پيش بيني مي كنند تا سال 2010 اين كشور ديگر طلايي براي استخراج
نخواهد داشت . استخراج اورانيوم نيز در حال حاضر انجام نمي شود و
از اين رو درامدي نيز از آن حاصل نمي شود. مردم قرقيزستان با وجود
صنايع تخريب شده به كشاورزي و زمين داري و نيز تحقق كالاهاي پر
مصرف چيني و تجارت مواد مخدر مشغول هستند.
تاجيكستان
« امامعلي رحمانف » رئيس جمهوري تاجيكستان سعي دارد كه
حكومت خود را با وجود شرايطي بي ثبات تحكيم كند و بدون روسيه
بعيد است كه بتواند اين كار را انجام دهد.
به طور قطع او تمايل دارد كه روابط خود را با غرب استوار سازد ,
اما براي او ساده نيست بالاخص با احتساب نزديكي فرهنگ مردمي
تاجيكستان به ايرانيان و ممكن است كه در اين رابطه در همان ايران
پيشرفتي حاصل شود. روسيه از تاجيكستان تا حد معيني حمايت كند و
روابط ما فعلا منقطع نيست هر چند كه روسيه بايد به فكر دورنماي آن
نيز باشد.
جمهوري آذربايجان
خطرناك ترين شرايط در جمهوري اذربايجان است كه در ماه
نوامبر (15 آبان ) انتخابات مجلس را پيش رو خواهد داشت . در اين
كشور اين موضوع به صورت يك باور تبليغ شده است كه « مهربان
عليووا » همسر رئيس جمهور اين كشور كه زني روشنفكر و با اعتبار در
كشور است و نامزدي وي براي انتخابات مجلس از طرف حزب
راست گراي « يني آذربايجان » تصويب شده است .
تهديد وقوع انقلاب و مشكل قره باغ « الهام عليف » رئيس
جمهوري اذربايجان را با وجود اين كه هميشه سياستمداري غرب زده
محسوب مي شد واداركند تا در مسكو درپي موضعي باشد كه شرايط وي
را درك كند.
تقسيم كردن سران كشورهاي ايجاد شده پس از فروپاشي اتحاد
جماهير شوروي به روسيه زده و غرب زده درست نيست اين رهبران به
نسبت دولت هايي كوچك هستند كه پس از فروپاشي شوروي در شرايط
سخت بحران هاي سياسي اقتصادي و اجتماعي بسر مي برند. آنان ضمن
ايستادگي بر منافع خود مجبورند كه بين ابرقدرت هاي جهان , كج دار و
مريز رفتار كنند.
اما هرچه قدر هم كه رئيس جمهور كنوني آذربايجان اين گونه عمل
كند نمي تواند از تلاش براي انقلاب جلوگيري كند و نه به خاطر اين كه
او بد است يا خوب بلكه به اين دليل كه كشور وي در منطقه اي بسيار
مهم قرار گرفته است . همين مسئله شامل « روبرت كوچاريان » رئيس
جمهور ارمنستان نيز مي شود كه دوران وي نيز در حال پايان است .
در مجموع بايد گفت : ماورا قفقاز و نيز اوكراين و مولداوي بسيار
مورد علاقه واشنگتن هستند. دراين مناطق دولت هايي هستند كه بنا به
تعيين كارشناسان اروپايي منطقه كبير درياي سياه را تشكيل مي دهند.
علاوه بر اين در غرب آنان را دقيقا به دو منطقه آسياي مركزي و قفقاز
تقسيم مي كنند.
اين دو منطقه از نظر ويژگي ها كاملا متفاوت و از لحاظ استراتژيك
بسيار مهم هستند و مي توانند مستقل از يكديگر عملكرد داشته باشند ,
اما توسط درياي خزر به هم مربوط مي شوند.
آن طور كه تحليل ها نشان مي دهند , آمريكا قصد دارد يكي از نقاط
تكيه خود را در آسياي مركز بر قزاقستان قرار دهد , كشوري بزرگ كه
شامل مناطقي در خاور مركزي و شرق آسيا مي شود. اما قفقاز به عنوان
بخشي از اروپا در نظر گرفته مي شود و بدين ترتيب تمامي منطقه وسيع
درياي سياه بخشي از اروپا شناخته مي شود.
هم اكنون آشكار شده است كه تقريبا تمامي
دولت هاي تشكيل شده پس از فروپاشي شوروي به
همكاري با روسيه علاقمند هستند و نمي خواهند
ساختار كشورهاي مشترك المنافع را ترك كنند
موضوعاتي نظير مرز , انرژي , محدوده هوايي ,
مهاجرت , مبارزه با تروريسم , راه آهن و ساير موارد
مشترك باعث جذب جمهوريهاي مستقل به جامعه
مشترك المنافع شده است
تقسيم كردن سران كشورهاي ايجاد شده پس از
فروپاشي اتحاد جماهير شوروي به روسيه زده و غرب
زده درست نيست چرا كه به نسبت دولت هايي كوچك
هستند كه هم اكنون در شرايط سخت بحران هاي
سياسي , اقتصادي و اجتماعي بسر مي برند
آن طور كه تحليل ها نشان مي دهند , آمريكا قصد
دارد يكي از نقاط تكيه خود را در آسياي مركزي بر
قزاقستان قرار دهد , كشوري بزرگ كه شامل مناطقي
در خاور مركزي و شرق آسيا مي شود.
