مختصات خانواده خوب
خانواده خوب يعني , زن و شوهري كه با هم مهربان باشند ,
با وفا و صميمي باشند و به يكديگر محبت و عشق بورزند ,
رعايت همديگر را بكنند , مصالح همديگر را گرامي و مهم
بدارند. اين در درجه اول
بعد , اولادي كه در آن خانواده به وجود مي آيد , نسبت به او
احساس مسئوليت كنند , بخواهند او را از لحاظ مادي و معنوي
سالم بزرگ كنند. بخواهند از لحاظ مادي و معنوي او را به
سلامت برسانند. چيزهايي به او ياد بدهند , به چيزهايي او را
وادار كنند , از چيزهايي او را باز دارند و صفات خوبي را در او
تزريق كنند. يك چنين خانواده اي اساس همه اصلاحات
واقعي در يك كشور است . چون انسانها در چنين خانواده اي
خوب تربيت مي شوند , با صفات خوب بزرگ مي شوند. با
شجاعت , با استقلال عقل , بافكر , با احساس مسئوليت , با
احساس محبت , با جرئت , جرئت تصميم گيري , با خيرخواهي
نه بدخواهي ـ با نجابت . خب وقتي مردم جامعه اي اين
خصوصيات را داشته باشد , يعني خيرخواه و نجيب و شجاع و
عاقل و متفكر باشند و قدرت اقدام داشته باشند , اين جامعه
ديگر روي بدبختي را نخواهد ديد1.
خانواده سالم , انتقال فرهنگ
انتقال فرهنگها و تمدنها و حفظ اصول و عناصر اصلي يك
تمدن و يك فرهنگ در يك جامعه و انتقالش به نسلهاي پي در
پي , به بركت خانواده انجام مي گيرد2.
اساس ازدواج و مهمترين مصلحت ازدواج , عبارتست از
تشكيل خانواده . علت هم اين است كه اگر خانواده سالمي در
يك جامعه اي وجود داشته باشد , آن جامعه سالم خواهد شد و
مواريث فرهنگي خودش را به صورت صحيح منتقل خواهد
كرد. در آن جامعه تربيت كودكان به بهترين وجه صورت
مي پذيرد. لذاست كه در آن كشورها و جوامعي كه خانواده
دچار اختلال مي شود معمولا اختلالات فرهنگي ـ اخلاقي به
وجود مي آيد3.
اگر نسلها بخواهند فرآورده هاي ذهني و فكري خود را به
نسلهاي بعدي منتقل كنند و جامعه از گذشته خودش بخواهد
سود ببرد , اين فقط با خانواده ممكن است . در محيط خانواده
است كه اول بار , همه هويت و شخصيت يك انسان براساس
فرهنگ آن جامعه شكل مي گيرد و اين پدر و مادرند كه به طور
غيرمستقيم و بدون اينكه تحميلي باشد , بدون اينكه خود آنها
تصنعي به كار ببرند , بطور طبيعي محتواي ذهن و فكر و عمل و
معلومات واعتقادات و مقدسات و اينها را به نسل بعدي منتقل
مي كنند4.
پانوشت ها :
1 ـ خطبه عقد مورخه : 77,9,12
2 ـ خطبه عقد مورخه 77,1,26
3 ـ خطبه عقد مورخه 78,1,16
4 ـ خطبه عقد مورخه 79,10,15
|
اسلام و الگوي مصرف
|
در آمدي بر كم و كيف مصرف در
عرصه هاي گوناگون براساس فقه و
اخلاق اسلامي
قسمت دهم
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر كلانتري
مصرف آب
اصلي ترين ماده بهداشت و تندرستي بلكه پايه حيات و
زندگي آب است . به همين دليل و نيز به دلايل زير , ضروري به
نظر مي رسد درباره مصرف آن بحث بيشتري داشته باشيم .
از مسائل مهم جهان امروز , كه گاه زمينه ساز برخي تنش ها
و جنگ ها نيز مي شود « بحران آب » است , زيرا با وجود
محدوديت آب هاي قابل استفاده , هر روز نياز بشر به آن بيش تر
مي شود.
گر چه بيش از 70 درصد از پهناي كره زمين را آب فرا
گرفته است , ولي تقريبا 98 درصد از آب هاي جهان , شور
است كه در اقيانوس ها و درياها يافت مي شود , و از مجموع
آب هاي شيرين جهان , 99,5 درصد آن , به شكل يخ است كه
در يخچال ها و كوه هاي يخ در دو قطب شمال وجنوب قرار
دارد.
و به سخني دقيق تر , در حال حاضر , 70,8 درصد سطح
زمين را اقيانوس ها و درياها اشغال كرده است و به عبارتي ,
مقدار آبي كه در پهنه كره زمين جمع شده , كمي بيش از 1370
ميليون كيلومتر مكعب مي باشد كه بالغ بر 98,77 درصد تمام
آب هاي زمين را دربرمي گيرد و بقيه , به مقدار 1,23 درصد , به
صورت هاي زير , در كره زمين يافت مي شود :
يخ هاي قطبي و يخ هاي نقاط بلند زمين , برابر 18 ميليون
كيلومتر مكعب .
رودخانه ها و درياچه هاي آب شيرين برابر 0,25 ميليون
كيلومتر مربع .
آب هاي زيرزميني شور و شيرين برابر 0,25 ميليون
كيلومتر مكعب .
و با اين حساب , آب مقدار آب كه در اختيار انسان قرار
دارد و براي او قابل استفاده مي باشد , كم تر از 0,5 ميليون
كيلومتر مكعب است كه در مقايسه با آب اقيانوس ها و درياها ,
بسيار اندك به نظر مي رسد . 1 و اين در حالي است كه دامنه
بهره گيري انسان از آب , بسيار گسترده و متنوع است و در امر
آشاميدن , تميز كردن خانه , شست و شوي لباس ها و ظروف ,
استحمام , گرم و سرد كردن اماكن , ورزش و تفريح , خاموش
كردن آتش , توليد برق , آبياري زمين هاي كشاورزي و... از آن
استفاده مي كند.
نگاه ديني به آب
اين واقعيت بزرگ كه « آب مايه حيات و اساس زندگي
است » به طور صريح , مورد تاكيد قرآن است , آن جا كه
مي فرمايد : « و جعلنا من الما كل شي حي » 2 چنان كه علامه
طباطبايي هم يادآور مي شود , 3 سياق آيات نشان مي دهد ,
« جعل » در اين جا , به معناي « خلق » و آفرينش است و از اين رو
مفاد آيه اين مي شود كه پيدايش و افرينش همه موجودات زنده
از آب است . و براساس برخي روايات , شخصي از امام صادق
عليه السلام درباره طعم آب پرسيد حضرت با تشبيهي زيبا و
شگفت در پاسخ او فرمود : « طعم الما طعم الحياه » 4 طعم آب ,
طعم حيات و زندگي است . »
مي توان از برخي روايات استفاده كرد كه منشا پيدايش همه
موجودات مادي آب است . بر طبق يكي از اين روايات ,
شخصي از اميرالمومنين عليه السلام پرسيد : اصل اشيا
چيست حضرت , ضمن استناد به آيه فوق , از آب به عنوان
اصل اشيا نام برد . 5
در آيه ديگري , خداوند , آفرينش همه جنبدگان را از آب
مي داند و مي فرمايد : « والله خلق كل شي من ما » 6
اهميت وصف ناپذير آب , از آيه « و هوالذي خلق السموات
و الارض في سته ايام و كان عرشه علي الما » 7 نيز استفاده
مي شود , زيرا براساس اين فراز قرآني , آب , دركنار عرش الهي ,
بلكه به عنوان قرارگاه آن معرفي شده , و آفرينش آب , بر آفرينش
آسمان ها و زمين , تقدم دارد.
در حديثي از امام رضا عليه السلام نيز آمده است : « ان الله
تعالي خلق العرش و الما و الملائكه قبل خلق السموات و
الارض » 8 خداي متعال , عرش و آب و فرشتگان را پيش از
افرينش آسمان ها و زمين آفريده . »
اهميت فوق العاده و نقش بي بديل آب در زندگي انسان ,
سبب شده است شريعت اسلامي , بر ضرورت استفاده بهينه از
آب تاكيد ورزد و اين مهم را به شيوه هاي گوناگون ابراز دارد ,
براي مثال خواسته است وضو و غسل , با ريختن كم ترين
مقدار اب , انجام شود , يعني براي ساختن وضو , مقدار يك مد
(حدود يك ليتر) و براي انجام غسل , يك صاع (حدود سه
ليتر)
در روايتي بنا بر نقل شيخ صدوق آمده است :
قال رسول الله صلي الله عليه و اله : الوضو مد و الغسل
صاع . و سياتي اقوام بعدي يستقلون ذلك فاولئك علي خلاف
سنتي و الثابت علي سنتي معي في حظيره القدس 9. وضو , با
يك مد و غسل با يك صاع آب انجام بگيرد. و به زودي پس از
من , مردمي خواهند آمد كه اين مقدار را اندك مي شمرند , اينان
برخلاف سنت من هستند , و كساني كه بر سنت من , ثابت قدم
باشند , همراه من در بهشت خواهند بود.
و در حديثي از امام صادق عليه السلام مي خوانيم : « كان
رسول الله صلي الله عليه و اله يغتسل بصاع و اذا كان معه بعض
نسائه يغتسل بصاع و مد 10 رسول خدا صلي الله عليه و آله با
يك صاع آب غسل مي كرد , و هر گاه برخي از همسرانش نيز با
ايشان غسل مي نمود , اين عمل را با يك صاع و يك مد آب
انجام مي داد. »
در روايتي ديگر از آن حضرت آمده است : « ان الله ملكا
يكتب سرف الوضو كما يكتب عدوانه . 11 خداوند را فرشته اي
است كه اسراف در وضو را مي نويسد , همان گونه كه ستمكاري
نسبت به آن را مي نويسد »
اسراف در وضو , با زياده روي در مصرف آب , به منظور
شستن اعضاي وضو , بيش از مقدار واجب و مستحب ,
متصور است و ستمكاري در حق وضو , به اين است كه شست
و شوهاي مربوط به آن , به مقدار واجب انجام نشود و در اين
مورد تفريط صورت گردد12.
در پرتو همين روايات , جهت گيري فتاوي فقيهان در باب
وضو و غسل نيز , صرفه جويي در مصرف آب است . صاحب
جواهر مي نويسد : « و من السنن ان يكون الوضو بمد
بلاخلاف 13. از مستحبات وضو آن است كه با يك مد آب انجام
شود و كسي از فقيهان با اين حكم مخالفت نكرده است . » در
باب غسل نيز مي نويسد : « يستحب ان يكون الغسل بصاع 14
مستحب است غسل , با يك صاع آب انجام شود. »
و بر همين اساس , چنان چه به اسباب و علل گوناگون , بر
شخص , واجب شود وضوع بگيرد , يا غسل كند , انجام يك
عمل به نيت همه اسباب كفايت مي كند.
صاحب شرايع در اشاره به اين حكم مي نويسد : « اذا
اجتمعت اسباب مختلفه توجب الوضوع كفي وضو واحد » 15
هر گاه اسباب گوناگون براي وجوب وضو در فردي جمع شود ,
يك وضو بس است .
و سخت صاحب جواهر در ذيل اين عبارت , نشانه مورد
اتفاق بودن آن در ميان فقيهان است . وي مي نويسد : « بلاخلاف
اجده بل في المدارك انه مذهب العلما » 16
سخن صاحب شرايع پيرامون غسل نيز چنين است : « وكذا
لو كان عليه اغسال » 17 هم چنين اگر بر شخص , چند غسل
واجب باشد , يك غسل به نيت همه كافي است . »
مبناي اين دو حكم نيز چندين روايت است , از جمله
خبري از زراره كه در آن مي خوانيم : « اذا اجتمعت عليك لله
حقوق اجزا عنك غسل واحد , و كذالك المراه يجزيها غسل
واحد لجنابتها و احرامها و جمعتها و غسلها من حيضها
وعيدها18 هر گاه چند مورد از حقوق الله بر تو جمع شد , تو را
يك غسل كفايت مي كند , و هم چنين زن , يك غسل براي
جنابت و احرام و جمعه و حيض و عيد او كافي
است . »
افزون بر آن چه گذشت , به طور كلي , اسراف در آب و به
هدر دادن آن مورد نكوهش پيشوايان دين (عليه السلام ) است .
براي مثال در روايتي از امام صادق عليه السلام مي خوانيم :
« ادني الاسراف هراقه فضل الما و ابتذال ثوبت الصون و
القا النوا » 19 كم ترين اسراف آن است كه زيادي آب , دور
ريخته شود , لباس بيرون خانه , به عنوان لباس خانگي مورد
استفاده قرار گيرد و هسته هاي خرما دور انداخته شود. »
در روايتي ديگر از آن حضرت آمده است : « ان القصد امر
يحبه الله عزوجل و ان السرف يبغضه حتي طرحك النواه فانها
تصلح لشي و حتي صبك فضل شرابك 20. ميانه روي , كاري
است كه خدا دوست دارد و اسراف , چيز است كه خداوند
دشمن مي دارد , هر چند اسراف , به اين باشد كه هسته هاي
خرما را دور بريزي , چون اين ها , به درد كاري (مانند خوراك
حيوان ) مي خورد , يا اين كه زيادي آب آشاميدني خود را بر
زمين بريزي »
گفتني است , فقيهان اهل سنت نيز به نكوش اسراف در
امور ياد شده , فتوا داده اند.
نووي مي نويسد : « اتفق اصحابنا و غير هم علي ذم الاسراف
في الما في الوضو و الغسل 21 فقيهان ما و غير ايشان ,
برنكوهيده بودن اسراف در آب وضوع وغسل , اتفاق نظردارند »
امروزه به علت سيستم لوله كشي آب , چه بسا چگونگي
مصرف هر يك از مشتركين در وضعيت آب ديگران , اثر گذار و
موجب تضييع حق آنان شود , كسي كه غير مسئولانه , با آب
شرب و تسويه شده , استخر خانه اش را پر مي كند , يا
باغچه هاي عريض و طويل خود را آبياري مي نمايد , يا به
شست و شوي صحن خانه اش مبادرت مي ورزد , ممكن است با
عمل او , آب خانه ديگران قطع شود , يا فشار آن افت پيدا كند و
در امور زندگي آنان اختلال پيش آيد. از اين رو , اسراف در اين
زمينه , از نوع فرافردي است , بنابراين نكوهيده تر و حتي گاه
موجب ضمان است .
پاورقي :
1 ـ ر . ك : پريوش حلم سرشت و اسماعيل دل پيشه , بهداشت
عمومي , ص 115
2 ـ انبيا (21 ) : 30
3 ـ سيد محمد حسين طباطبايي , الميزان , ج 14 , ص 279
4 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 25 , ص 234
5 ـ ر . ك : علي نمازي , مستدرك سفينه البحار , ج 1 , ص 151
6 ـ نور (24 ) : 45
7 ـ هود (11 ) : 7 , ترجمه : و او خدايي است كه اسمان ها و زمين
را در هفت روز (دوره ) آفريد , در حالي كه عرش او بر روي آب
قرار داشت .
8 ـ عروسي حويزي , نورالثقلين , ج 2 , ص 336 نيز ر ك : فضل
طبرسي , جوامع الجامع , ج 2 , ص 156
9 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 1 , ص 338
10 ـ طوسي , استبصار , ج 1 , ص 122
11 ـ كليني , كافي , ج 3 , ص 22
12 ـ شاهد بر اين معنا آن كه در برخي منابع , روايت مزبور , با
عبارت زير نقل شده است : ان لله ملكا يكتب سرف الوضو كما
يكتب نقصانه . (ر . ك : حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 1 , ص
485 , كليني , كافي , ج 3 , ص 22 )
13 ـ محمد حسن نجفي , جواهر الكلام , ج 2 , ص 341
14 ـ همان , ج 3 , ص 119
15 ـ محقق حلي , شرايع الاسلام , ج 1 , ص 20
16 ـ محمد حسن نجفي , جواهر الكلام , ج 2 , ص 110
17 ـ محقق حلي , شرايع السلام , ج 1 , ص 20
18 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 2 , ص 261
19 ـ كليني , كافي , ج 6 , ص 460
20 ـ همان , ج 4 , ص 52
21 ـ محيي الدين نووي , المجموع في شرح المهذب , ج 2 , ص
190
« آب » , مايه حيات و اساس زندگي است , چنان كه
خداوند متعال در قرآن كريم به صراحت
مي فرمايد : « هر چيزي را به وسيله آب , حيات
داديم » , و امام صادق (ع ) با تشبيهي زيبا
مي فرمايد : طعم آب , طعم حيات و زندگي است
اهميت فوق العاده و نقش بي بديل « آب » در
زندگي انسان , سبب شده است شريعت اسلام بر
ضرورت استفاده بهينه از آب تاكيد ورزد و اين مهم
را به شيوه هاي گوناگون ابراز دارد
|
آثار ارزشمند روزه (3 )
|
امام صادق (ع ) : به نقل از پدرانش (ع ) ـ : پيامبر(ص ) به
اصحاب خويش فرمود : « آيا به شما خبر بدهم , چيزي را كه ا گر
انجام دهيد , شيطان از شما دور مي شود , آن گونه كه مشرق از
مغرب دور شده است » .
گفتند : آري .
فرمود : « روزه , شيطان را سيه رو مي كند » .
فضائل الاشهرالثلاثه ـ به نقل از يونس بن ظبيان ـ : به امام
صادق (ع ) عرض كردم : چه چيزي ابليس را از ما دور مي سازد
فرمود : « روزه , چهره او را سياه مي كند , صدقه , كمرش را
مي شكند , دوست داشتن به خاطر خدا و ياري نمودن بر كار
نيك , ريشه او را مي كند و استغفار , رگ دلش را قطع مي كند » .
پيامبر خدا(ص ) : روزه بگيريد تا تندرست شويد.
پيامبرخدا(ص ) : خداوند به يكي از پيامبران بني اسرائيل وحي
كرد كه : « به قوم خودت خبر بده كه هيچ بنده اي به خاطر من
روزه نمي گيرد , مگر آن كه تنش را سالم مي سازم و پاداش او را
بزرگ مي دارم » .
|
| |