كلمه طيبه يا نهاد پاك
خانواده , كلمه اي طيبه 1 است . كلمه طيبه هم خاصيتش
اين است كه وقتي يك جايي به وجود آمد. مرتب از خود بركت
و نيكي مي تراود و به پيرامون خودش نفوذ مي دهد. كلمه طيبه
همان چيزهايي است كه خداي متعال آن را با همان اساس
صحيح به بشر اهدا كرده . اينها همه كلمه طيبه است , چه
معنويات وچه ماديات 2.
سلول اصلي پيكره اجتماع
همچنان كه بدن انسان از سلولها تشكيل شده كه نابودي و
فساد و بيماري سلولها بطور قهري و طبيعي , معنايش بيماري
بدن است و اگر توسعه پيدا كند به جاهاي خطرناكي براي كل
بدن انسان منتهي مي شود. همين طور جامعه هم از سلولهايي
تشكيل شده , كه اين سلولها خانواده اند. هر خانواده اي يكي از
سلولهاي پيكره اجتماع و بدنه اجتماع است . وقتي اينها سالم
بودند , وقتي اينها رفتار درست داشتند , بدنه جامعه , يعني آن
پيكره جامعه سالم خواهد بود3.
خانواده سالم , جامعه سالم
اگر در جامعه اي خانواده مستحكم شد و زن و شوهر
حقوق يكديگر را رعايت كردند وبا هم اخلاق خوش داشته و
سازگاري نمودند و با همكاري هم مشكلات را برطرف نموده و
فرزندان را تربيت كردند. جامعه اي كه اين طور خانواده ها را
داشته باشد , به صلاح خواهد رسيد و نجات پيدا خواهد كرد و
اگر مصلحي در جامعه باشد مي تواند اين طور جوامع را اصلاح
نمايد. اگر خانواده اي نبود , بزرگترين مصلحين هم بيايند
نمي توانند جامعه را اصلاح كنند4.
هر كشوري كه در آن بنيان خانواده مستحكم باشد , بسياري
از مشكلات آن كشور , بخصوص مشكلات اخلاقي و معنوي آن
به بركت خانواده سالم و مستحكم برطرف مي شود يا اصلا
بوجود نمي آيد.
اين پيوند ازدواج و زناشويي , يكي از نعمات بزرگ الهي و
يكي از اسرار آفرينش است و يكي از موجبات بقا و ماندگاري
وصحت وصلاح جوامع است 6.
تشكيل خانواده اگر به شكل سالمي صورت بگيرد و اخلاق
حاكم بر زوجين , صحيح و منطقي و منطبق با اصول شرع , با
آنچه كه خداوند معين فرموده باشد , اين پايه اصلاح جامعه
است و پايه سعادت همه افراد جامعه است 7.
تشكيل بناي خانواده , يك نياز اجتماعي است , اگر
چنانچه در يك جامعه اي , خانواده ها درست بودند , سالم
بودند , استحكام داشتند , تزلزل نداشتند. حدود وثغور خانواده
محفوظ بود , اين جامعه مي تواند به خوبي اصلاح بشود.
افرادش مي توانند رشد فكري پيدا كند و از لحاظ روحي كاملا
سالم باشند , مي توانند انسانهايي بدون عقده باشند8.
ـــــ
1 ـ اشاره به آيه كريمه « ضرب الله مثلا كلمه طيبه « كشجره
طيبه ... » سوره ابراهيم , آيه 24
2 ـ خطبه عقد مورخه 79,12,15
3 ـ خطبه عقد مورخه 81,3,8
4 ـ خطبه عقد مورخه 72,6,14
5 ـ خطبه عقد مورخه 76,9,2
6 ـ خطبه عقد مورخه 79,12,23
7 ـ خطبه عقد مورخه 81,3,8
8 ـ خطبه عقد مورخه 74,5,11
|
اسلام و الگوي مصرف
|
درآمدي بر كم و كيف مصرف در عرصه هاي گوناگون براساس فقه و
اخلاق اسلامي
قسمت نهم
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر كلانتري
فصل 2 : مصارف بهداشتي
مقدمه
بر هر فرد است بخشي از وقت و امكانات خود را صرف بهداشت و
پاكيزگي كند , زيرا بهداشت و نظافت , افزون بر اين كه عمر سلول هاي بدن را
افزايش مي دهد , از بروز انواع بيماري ها ودر نتيجه صرف هزينه هاي گزاف
درماني جلوگيري مي كند. مهم تر اين كه اين امر , موجب نشاط و شادابي
است كه خود تاثيري به سزا در خوب انجام گرفتن كارها از جمله عبادت و
نيايش دارد.
اين امور موجب شده است اسلام تاكيد فراوان بر رعايت بهداشت و
پاكيزگي كند و در دوران تاريكي كه واژه هايي چون « حمام » و « مسواك » ,
براي عرب جاهلي و شايد ديگر ملل , واژه هايي نامانوس مي نمود , آن ها را
مورد اهتمام بسيار قرار دهد. صاحب وسائل الشيعه در جلد نخست اين
كتاب , زير عنوان « آداب الحمام و التنظيف و الزينه » طي 100 صفحه , به نقل
حدود 400 حديث در پيوند با استحمام و بهداشت مي پردازد . نيز در همين
جلد , زير عنوان « ابواب السواك » 82 حديث پيرامون اهميت وآداب مسواك
كردن نقل مي كند.
همه اين ها , غير از روايات فراواني است كه مقوله بهداشت را به طور كلي
مورد توجه قرار داده اند , مانند اين نسخه از پيامبراسلام (ص ) كه : « بئس
العبد القاذوره , 1 بد بنده اي است شخص كثيف » به فرموده امام صادق (ع )
« روزي رسول خدا(ص ) چشمش به مردي افتاد با موهاي ژوليده , لباس
كثيف و حال و وضع نامطلوب , پيامبر(ص ) با ديدن او ابراز داشت : من الدين
المتعه و اظهارالنعمه , برخورداري (از بهداشت و پاكيزگي ) و آشكار كردن
نعمت , بخشي از دين است . » 2
و در فرازي از سخنان پيامبر(ص ) آمده است : « لا بتيتواالقمامه في
بيوتكم و اخرجوها نهارا فانها مقعدالشيطان , 3 خاكروبه را شب هنگام در
خانه نگه نداريد , آن را روز از خانه بيرون ببريد , زيرا خاكروبه , نشيمنگاه
شيطان است . » بعيد نيست مقصود از شيطان , در اين گونه روايات , ميكرب
باشد كه منشا آلودگي ها و بيماري ها است .
و در حديثي از امام علي (ع ) مي خوانيم : « به وسيله آب , خود را از بوي
متعفن بدن كه سبب آزار ديگران مي شود , پاكيزه كنيد , زيرا خداوند در ميان
بندگانش , اشخاص كثيف را مبغوض مي دارد . » 4 همچنين از قول آن حضرت ,
روايات زير نقل شده است : « خاك را پشت درب خانه جمع نكنيد كه آن
جايگاه شيطان است 5 « جارو كردن جلو خانه , موجب افزايش روزي
مي شود . » 6 , « خانه هاي خودرا از تار عنكبوت پاك كنيد , زيرا رها كردن آن ها ,
موجب فقر است . » 7 و به نقل از امام صادق (ع ) مي خوانيم : « شستن ظروف و
جارو كردن آستانه خانه , روزي را زياد مي كند . » 8 نيز از قول آن حضرت آمده
است : « بايد هر يك از شما در روز جمعه , خود را بيارايد , شست و شو كند ,
خود را معطر نمايد , موها را شانه زند . پاكيزه ترين لباس خود را بپوشد و ... » 9
اهميت پاكي و بهداشت در اسلام به حدي است كه حتي پاكيزگي
مردگان را نيز مورد تاكيد قرار مي دهد. صاحب جواهر در بحث غسل ميت
مي نويسد :
« يحب ازاله النجاسه العارضيه عن بدنه اولا قبل الشروع في الغسل كما
في القواعد و المعتبر والمنتهي بل في الاخير نفي الخلاف فيه , 10 واجب است
پيش از شروع در غسل ميت , نجاست عارضي را از بدن او برطرف كرد.
همانگونه كه اين حكم در كتاب هاي قواعد , معتبر و منتهي نيز آمده , بلكه در
كتاب خير , گفته شده , اين فتوا , در ميان فقيهان , مورد اختلاف نيست . »
دارو و درمان
گر چه بر پايه نگرش توحيدي كه اساس جهان بيني اسلامي است ,
شفابخش انسان از همه دردها و رهاننده او از تمامي بيماري ها , خدا است ,
ولي با توجه به اصل ابي الله ان يجري الامور الا باسبابها , انسان ها موظفند
در صورت نياز , به سراغ دارو. درمان رفته از متخصصان اين امر يعني
پزشكان رهنمايي جويند. به فرموده امام صادق (ع ) « ان نبيامن انبياالله
مرض , فقال : لا اتداوي حتي يكون الذي امر ضني هو الذي يشفيني
فاوحي الله اليه : لا اشفيك حتي تتداوي فان الشفا مني , 11 پيامبري از
پيامبران الهي بيمار شد , پس گفت : خود را مداوا نمي كنم تا همان كه بيمارم
كرده , شفايم دهد , خداوند به او وحي فرمود : تا خود را مداوا نكني , شفايت
ندهم زيرا شفاي (در نتيجه مداوا نيز) از من است . »
و در فرازي از سخنان پيامبر اكرم (ص ) آمده است : « تداووا فان الذي
انزل الدوا انزل ادوا12 , خود را (در صورت مداوا بيماري ) مداوا نمائيد ,
زيرا همان كه درد داده است , دوا نيز داده است . »
البته چون به حسب معمول , دارو , حكم سم و پادزهر است و با
خوردني ها و نوشيدني هاي عادي تفاوت دارد , مصرف آن با برخي عوارض
وپيامدهاي منفي همراه خواهد بود. در حديثي آمده است : « ليس من دوا الا
و يهيج دا وليس شي انفع في البدن من امساك اليد عما يحتاج اليه , 13 هيچ
دارويي نيست مگر اين كه موجب تحريك دردي مي شود و چيزي براي بدن
سودمندتر از اين نيست كه تا به دارو احتياج نشده از صرف آن خودداري
گردد. »
و در تشبيهي زيبا از امام علي (ع ) مي خوانيم : « شرب الدوا للجسد
كالصابون للثوب ينقيه و لكن يخلقه » 14 نوشيدن دارو براي بدن , همانند
استفاده از صابون براي بدن است كه آن را پاك و تميز مي كند ولي سبب
كهنگي و استهلاك آن (نيز) مي شود. »
بلكه به قول آن حضرت : « ربما كان الدوا دا , 15 چه بسا دارو (خود
سبب پيدايش ) درد باشد. »
اين واقعيت ايجاب مي كند اولا مصرف دارو , به تجويز پزشك باشد
وثانيا تنها در صورت ضرورت و ناچاري از آن استفاده كرد. به قول امام
علي (ع ) « امش بدائك ما مشي بك 16. تا وقتي كه بيماري ات با تو راه مي آيد
(مي تواني بدون صرف دارو آن را تحمل كني ) با آن راه بيا. »
و در حديثي از امام صادق (ع ) مي خوانيم : « اجتنب الدوا ما احتمل
بدنك الدا » 17 تا وقتي كه بدنت , درد را تحمل مي كند , از مصرف دارو پرهيز
كن . »
برخي از توصيه هاي بهداشتي
در آموزه هاي اسلامي , افزون بر امور ياد شده , به توصيه هاي فراوان
ديگري بر مي خوريم كه عمل كردن به آن ها , تاثير به سزايي در پاكي و نشاط و
سرزندگي دارد مانند :
1 ـ زدودن موهاي زايد بدن .
در روايتي از پيامبر اكرم (ص ) مي خوانيم :
« من كان يومن بالله واليوم الاخر فلا يترك عانته فوق اربعين يوما , و لا
يحل لامراه تومن بالله واليوم الاخر ان تدع ذلك منها فوق عشرين يوما18 هر
كس به خدا و آخرت ايمان دارد , نبايد موي زهار خود را بيش از چهل روز به
حال خود رها كند , و براي زني كه به خدا وآخرت ايمان دارد , روا نيست ,
بيش از بيست روز چنين كند. »
و بنابر نقل كليني , امام صادق (ع ) فرمود : « السنه في النوره في كل خمسه
عشر يوما فان اتت عليك عشرون يوما و ليس عندك فاستقرض ... » 19 در
مورد پودر نظافت , سنت (و مستحب ) آن است كه در هر پانزده روز , مورد
استفاده قرار گيرد , پس اگر بيست روز بر تو گذشت و پودر در اختيار نداري ,
آن را (از ديگري ) قرض كن . »
2 ـ در روايتي از قول امام صادق (ع ) مي خوانيم : « قال رسول الله (ص )
للرجال : قصوا اظافيركم و للنسا : اتركن من اظفاركن , فانه ازين لكن 20.
پيامبر(ص ) به مردان فرمود : ناخن هايتان را كوتاه كنيد و به زنان فرمود :
مقداري از ناخن هايتان را رها كنيد , زيرا اين كار , به زينت شما مي افزايد. »
3 ـ كوتاه كردن موي سر و صورت
زراره ميگويد : به امام باقر(ع ) عرض كردم : شخص , ناخن خود را
مي گيرد , شارب , محاسن و موي سرش را كوتاه مي كند , آيا با اين كارها ,
وضوي او باطل مي شود حضرت در پاسخ فرمود : كل هذه سنه والوضو
فريضه و ليس شي من السنه ينقض الفريضه و ان ذلك ليزيده تطهيرا21 , همه
اين كارها , مستحب و وضو واجب است . و هيچ يك از مستحبات , وضو را
باطل نمي كند , بلكه بر پاكي و طهارت شخص مي افزايد. »
حسن زيات مي گويد : « رايت ابا جعفر(ع ) قد خفف لحيته , 22 ديدم امام
باقر(ع ) محاسنش را سبك (وكوتاه ) كرده بود. »
و از ايوب بن هارون نقل شده است : به امام صادق (ع ) عرض كردم : آيا
رسول خدا (ص ) (پس از بلند شدن موي خود) فرق مي گذاشت حضرت
فرمود : خير , هر گاه موي پيامبر(ص ) بلند مي شد (حداكثر) تا نرمي گوشش
مي رسيد (نه بيش تر) . » 23
4 ـ استحمام
شايد در ميان آموزه هاي اسلامي و در پيوند با پاكي و نظافت , بر هيچ
كاري بيش از استحمام تاكيد نشده باشد.
در سخني از امام علي (ع ) آمده است : « نعم البيت الحمام يذكرالنار و
يذهب بالدرن , 24 خوب خانه اي است حمام , آتش دوزخ را به ياد مي آورد و
چرك را مي زدايد. »
از روايات فراواني كه در اين باب رسيده روشن مي شود گرمابه سازي و
استحمام , بخشي از فرهنگ مردمان صدراسلام بوده است . حتي بر اساس
پاره اي از قراين , برخي از امامان (عليهم السلام ) گرمابه مخصوص به خود
داشته اند. عبيدالله دابقي مي گويد :
« دخلت حماما بالمدينه , فاذا شيخ كبير و هو قيم الحمام , فقلت : يا شيخ !
لمن هذاالحمام قال : لا بي جعفر محمدبن علي بن الحسين , 25 به حمامي در
مدينه وارد شدم , در آن جا به مرد بزرگسالي برخوردم كه حمام بان بود , از
وي پرسيدم : اين حمام براي كيست گفت : براي ابوجعفرمحمدبن علي بن
حسين ... »
دسته اي از روايات نيز ناظر به اندازه استحمام است . بر طبق يكي از
آن ها , معصوم (ع ) فرمود : « الحمام يوم و يوم لا , يكثراللحم وادمانه كل يوم
يذيب شحم الكليتين 26. يك روز در ميان حمام رفتن , گوشت بدن را افزايش
مي دهد , و هر روز حمام رفتن , چربي كليه ها را از بين مي برد. »
سليمان جعفري مي گويد : بيمار شدم و بيماري ام به قدري طول كشيد كه
لاغر گرديدم , در همين حال بر امام رضا(ع ) وارد شدم , حضرت فرمود : آيا
دوست داري , گوشت بدنت برگردد عرض كردم : آري . فرمود : يك روز در
ميان استحمام كن و به اين كار ادامه ده , گوشتت بر مي گردد. و از اين كه هر
روز استحمام كني بپرهيز . زيرا اين كار موجب بيماري سل مي شود27.
با توجه به همين روايات , شهيد اول مي نويسد : « يستحب الاستحمام
غبا28 استحمام يك روز در ميان , مستحب است . »
ـــــ
پاورقي :
1 ـ كليني , ج 6 , ص .439
2 ـ همان
3 ـ مجلس , بحارالانوار , ج 73 , ص .175
4 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 1 , ص .246
5 ـ كليني , كافي , ج 6 , ص .531
6 ـ مجلسي , بحارالانوار , ج 73 , ص .176
7 ـ حميري قمي , قرب الاسناد , ص .25
8 ـ مجلسي , بحارالانوار , ج 73 , ص .176
9 ـ صدوق , من لا يحضره الفقيه , ج 1 , ص .116
10 ـ محمدحسن نجفي , جواهرالكلام , ج 4 , ص .115
11 ـ حرعاملي . وسائل الشيعه , ج .2 ص .410
12 ـ قطب الدين راوندي , الدعوات , ص .180
13 ـ حر عاملي . وسائل الشيعه . ج .2 ص .409
14 ـ ابن ابي الحديد , شرح نهج البلاغه . ج 20 , ص .300
15 ـ عبدالواحد آمدي , غررالحكم , ص .484
16 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 2 , ص .410
17 ـ كليني , كافي , ج 6 , ص .346
18 ـ كليني , , كافي , ج 6 , ص .506
19 ـ همان , ص .506
20 ـ صدوق , من لا يحضره الفقيه , ج .1 ص .128
21 ـ طوسي تهذيب الاحكام , ج .1 ص .346
22 ـ كليني , كافي , ج 6 , ص .487
23 ـ كليني , كافي , ج 6 , ص .485
24 ـ همان , ص .496
25 ـ همان , ص 497 , نيزر . ك : محقق داماد , اثناعشر رساله . ج .3 ص
.126
26 ـ كليني , كافي , ج 6 , ص .496
27 ـ طوسي . تهذيب الاحكام , ج .1 ص .377
28 ـ شهيد اول , الدورس الشرعيه . ج 1 , ص .128
بهداشت و نظافت , افزون بر اينكه عمر سلول هاي بدن را
افزايش مي دهد , از بروز انواع بيماري ها و در نتيجه صرف
هزينه هاي سنگين درماني جلوگيري مي كند
بايد از مصرف بي رويه دارو پرهيز كرد و به آثار زيان بار آن
توجه نمود اولا مصرف دارو بايد به تجويز پزشك باشد. ثانيا
فقط درصورت ضرورت و ناچاري از آن استفاده شود
| |
آثار ارزشمند روزه (2 )
|
امام علي (ع ) : برترين وسيله اي كه خداجويان به آن توسل
جسته اند , ايمان به خداو پيامبر او... و روزه ماه رمضان است ,
چرا كه آن , نگه دارنده از عقاب است .
امام صادق (ع ) ـ خطاب به علي بن عبدالعزيزـ : آيا تو را خبر
ندهم به درهاي نيكي روزه , سپري نگه دارنده از آتش است و
پيامبرخدا(ص ) : روزه بگيريد , چرا كه نيروي شهوت را
مي كاهد و سرمستي را مي برد.
پيامبر خدا(ص ) : اي گروه جوانان ! ازدواج و آميزش كنيد. اگر
نتوانستيد , روزه بگيريد , چرا كه نيروي جنسي را مي كاهد.
| |