حيدر رضا ضابط
قسمت اول
شماره 87 مجله مشكوه منتشر شده است . در اين شماره از دكتر حيدر
رضاضابط مقاله اي تحت عنوان « نقش علماي مهاجر ايراني در ترويج تشيع
در لكهنوي هند » چاپ شده است كه آن را در ذيل مي خوانيد. ضمنا پاورقي
و ماخذ مقاله مذكور را به دليل طولاني بودن حذف كرديم .
چندي پس از انقراض حكومتهاي شيعه قطب شاهيان و عادلشاهيان در
سال 1098 ق توسط امپراتور گوركاني اورنگ زيب (1068 ـ 1118 ق )
حكومت شيعه ديگري در شمال هند به نام پادشاهي اوده به قدرت رسيد كه
پايتخت آن , نخست شهر فيض آباد و سپس لكهنو بود.
به علت ضعف مغولان متاخر (گوركانيان ) , سادات بارهه كه ايراني
بودند , قدرت را در دهلي پايتخت گوركانيان به دست آوردند. رهبري اين
جناح به دست دو برادر به نامهاي عبدالله خان و حسين علي خان شاه تراش
بود. آنها امپراتوران دست نشانده متعددي , از گوركانيان را بر تخت نشانده
يا از تخت به زير مي آوردند تا اينكه قدرتشان توسط محمدشاه (1131 ـ
1161 ق , 1719 ـ 1748 م ) درهم شكسته شد .
ميرمحمد امين موسوي نيشابوري (1145 ـ1152 ق , 1732 ـ 1739 م )
بنيانگذار پادشاهي اوده , كه در دوران نفوذ سادات بارهه به مقامات عالي
رسيده بود , براي سرنگوني حسين علي خان شاه تراش با محمدشاه همكاري
نمود و شاه گوركاني به ميرمحمد امين نيشابوري لقب بهادر داد و در روز 29
ذوالقعده 1134 ق , 1722 م حكومت اوده به او بخشيده شد . اين منطقه از
زمان بابرگوركاني بخشي از امپراتوري مغول بود. وي را برهان الملك لقب
دادند و او به سعادت علي خان شهرت يافت و حكومت حاكمان شيعه از
نيشابور ايران براي مدت بيش از 130 سال ادامه يافت .
در سال 1152 ق , 1738 م به هنگام حمله نادرشاه به هند , سعادت
علي خان ميان محمد شاه و نادرشاه صلح ايجاد نمود و نادرشاه به وي
خلعت پوشاند و اجازه داد تا به طور خصوصي شرفياب شود و بدين ترتيب
سعادت علي خان , نماينده تام الاختيار دو پادشاه هند و ايران شد.
نقش ايرانيان مهاجر
پس از سقوط حكومت صفويان در 1145 ق , 1732 م در ايران تعدادي
از شيعيان و بازرگان برجسته ايراني , كشور را به مقصد ملتان در پنجاب ترك
كردند و از آنجا به سوي شهرهاي گجرات , دهلي و بنگال پراكنده شدند. بعد
از تاسيس حكومت شيعه و ايراني در ايالات اوده در شمال هند شماري از
آنان به فيض آباد مهاجرت نمودند و از سوي حاكمان شيعه ايراني به اين
ايرانيان مهاجر منصبهاي بزرگ عطا گرديد و ايرانيان مهاجر در اوده نقش
بسزايي در ترويج تشيع در شمال هند , دهلي , گجرات و بنگال داشتند.
با تبليغات گسترده ايرانيان مهاجر در اوده تعدادي از مسلمانان اهل
سنت و هندوها مذهب تشيع را برگزيدند كه باعث افزايش شمار شيعيان در
اين منطقه گرديد و امروزه در منطقه اوده بيش از 8 ميليون شيعه سكونت
دارند.
سعادت علي خان شهر فيض آباد را مركز حكومت خود قرار داد و ضعف
دولت مركزي در دهلي باعث شد كه ايالت اوده به يك منطقه خودمختار
تبديل شود و علما از سراسر هند و ايران به فيض آباد مراجعت نمايند و به
خاطر حمايتهاي سعادت علي خان , ايالت اوده مركز استقرار علما و
دانشمندان و مهد علوم و فنون اسلامي گرديد. سعادت علي خان و
جانشينهاي وي صفدر جنگ و شجاع الدوله براي ترويج تشيع و مراسم
عزاداري شهيدان كربلا كوششهاي زيادي نمودند . در سال 1188 ق , 1775 م
پايتخت اوده از فيض آباد به لكهنو منتقل گرديد.
صدرجهان بيگم (1210 ق , 1796 م ) مادر بزرگ آصف الدوله حسينيه
بزرگي در شهر فيض آباد احداث نمود و مادر آصف الدوله به نام بهوبيگم
هدايايي گرانقيمت به مبلغ صدهزار روپيه به نجف اشرف و كربلاي معلي
ارسال نمود.
با مرگ اورنگ زيب در 1118 ق , 1707 م دوران زوال امپراتوري
گوركانيان آغاز شد . حمله نادرشاه افشار به هند در 1151 ـ 1152 ق , 1738 ـ
1739 م و اشغال دهلي به وسيله او , و سپس لشكركشيهاي احمدشاه دراني و
تجاوزهاي مراتهاها , جاتها و سيكها به دهلي , ضربات مادي و اخلاقي
شديدي بر پيكر امپراتوري وارد ساخت .
بعد از حمله نادرشاه به هند شمار فراواني از سربازان ايراني كه همه آنها
شيعه بودند در دهلي ماندگار شدند و تعدادي از آنها به ايالت اوده مهاجرت
نمودند و مناصبي را در ارتش و سازمانهاي دولتي به دست آوردند. آنها هم
در ترويج تشيع و مراسم عزاداري در اين منطقه نقش مهمي ايفا نمودند.
سعادت خان ذوالفقار جنگ از سادات مرعشي مازندران صفدر جنگ را
همراهي كرد و در ايالت اوده سكونت اختيار نمود. وي يكي از ايرانيان
صاحب نفوذ در دهلي بود.
محمد مقيم , مشهور به منصور علي خان , با لقب صفدر جنگ به جاي
عموي خود نواب « حاكم » اوده گرديد و نخستين « نواب وزير » يعني نواب
اوده و وزير اعظم امپراتور گوركانيان در دهلي بود. صفدر جنگ شورش
افغانها و مراتهاها در دهلي را سركوب نمود و بعد از اين نفوذ شيعيان در
قلمرو گوركانيان و در اوده به اوج خود رسيد.
صفدر جنگ در روز 17 ذوالحجه 1167 ق , 1756 م در دهلي درگذشت
و در محل « شاه مردان » به خاك سپرده شد و جانشين وي شجاع الدوله
(1167 ـ 1188 ق ) دومين « نواب وزير » شد و گنبد و بارگاه با شكوهي بر
روي قبر صفدر جنگ بنا نمود كه يكي از آثار باشكوه دهلي به شمار مي آيد.
در دوران حكومت نواب شجاع الدوله ايالت اوده توسعه اي فوق العاده
يافت و امتداد آن از رود گندك در شمال شرق , رود گنگا درجنوب غرب ,
نپال در شمال و رود سائي در جنوب بود و پنج بخش فيض آباد , گوركهپور ,
لكهنو , خيرآباد و بهرايچ را دربر مي گرفت .
آغاز حملات احمدشاه دراني به شمال هند در سالهاي 1170 ـ
1174 ق , 1757 ـ 1761 م و كشتار شيعيان دهلي به دست ارتش دراني
باعث شد كه تعداد زيادي از شيعيان مقيم دهلي به قلمرو حكومت شيعي
اوده مهاجرت نمايند و اين هم باعث افزايش شمار شيعيان در اوده گرديد.
حاكمان ايراني در اوده و بنگال كوشش نمودند جلوي نفوذ استعمارگران
انگليس را در شرق هند بگيرند و از اين رو در جنگ تاريخي بكسرـ كه در روز
22 اكتبر 1764 م در بنگال رخ دادـ با ارتش بريتانيا كه از تجهيزات پيشرفته
نظامي برخوردار بود درگير شدند , ولي به دليل دريافت نكردن كمك از
امپراتور گوركاني در دهلي و هنديهاي ديگر مناطق شكست خوردند و اين
موضوع به قدرت يافتن كمپاني هند شرقي انگليس در ايالت بنگال هند
انجاميد. با اين حال , شيعيان هند اين افتخار را دارند كه اولين جنگ عليه
قدرت استعمارگر انگليس را رهبري كردند.
در دوران فرمانداري ميرزانجف خان ذوالفقار الدوله در دهلي در اواخر
قرن هيجدهم ميلادي تشيع دوباره در دهلي و مناطق اطراف آن رونق يافت .
ميرزانجف خا ن در سال 1737 م در اصفهان متولد شد و در دوران نوجواني
به هند مهاجرت نمود و در ديار سلاطين گوركانيان دهلي صاحب منصب
گرديد.
نجف خا ن از سربازان شيعه , منطقه اوده واحدهاي قدرتمند نظامي را
در دهلي تشكيل داد. مراسم عزاداري دوباره در دهلي توسط وي احيا گرديد.
در دوران فرمانداري نجف خان شماري از خانواده هاي اهل سنت در شمال
هند شيعه شدند و در ايالتهاي پنجاب و سند هم تعداد زيادي از خانواده هاي
اهل سنت كه سادات بودند مذهب شعيه را اختيار كردند. نقش پاي مبارك
امام علي (ع ) در دهلي در اين دوران به مهم ترين مركز ديني شيعيان تبديل
شد و اين مركز به « شاه مردان » معروف گشت . گنبد و بارگاه نواب صفدر
جنگ هم در نزديكي « شاه مردان » قرار دارد. محل نقش دست مبارك امام
علي (ع ) نيز در محل كشميري گيت دهلي به نام « پنجه شريف » معروف است
و قبرستان شيعه هم در اين محل واقع شده است .
در دوران حكومت نواب شجاع الدوله فيض آباد پايتخت اوده به
بزرگ ترين مركز مذهبي و علمي شيعيان در هند تبديل شد و تعداد زيادي از
علماي شيعه از ايران و مناطق مختلف هند به شهر فيض آباد مهاجرت
كردند . نواب شجاع الدوله در 24 ذوالقعده 1188 ق , 26 ژانويه 1775 م
درگذشت و پسر وي آصف الدوله (1188 ـ 1212 ق , 1775 ـ 1797 م )
جانشين پدر و سومين نواب وزير اوده گرديد . در سال 1188 ق , 1775 م
نواب آصف الدوله , پايتخت خود را از فيض آباد به لكهنو منتقل نمود , ولي
شهر فيض آباد نقش خود را به عنوان مركز شيعي حفظ كرد.
لكهنو بزرگ ترين مركز عزاداري در هند
بعد از انتقال پايتخت به لكهنو با كوششهاي حاكمان و علماي شيعه و
ايراني , اين شهر به مركز عزاداريهاي باشكوه در مناسبتهاي مختلف مذهبي
تبديل گرديد. نواب آصف الدوله براي ترويج مراسم عزاداري مبالغ بسياري
هزينه مي كرد , از جمله در مراسم عزاداري ماه محرم از سوي دولت همه
ساله بيش از ششصد هزار روپيه هزينه مي شد.
نواب آصف الدوله با دارابودن قدرت نظامي توانست قلمرو خود را از
تجاوز و نفوذ نظامي قدرت استعمارگر انگليس حفظ نمايد. دوران حكومت
نواب آصف الدوله عصر طلايي حاكمان اوده و اقتدار و عظمت تشيع در
ايالت اوده تلقي مي شود. در اين دوران مراسم عزاداري شهيدان كربلا در
ماههاي محرم و صفر با شكوه و عظمت در سراسر اوده برگزار مي گرديد و
سنتهاي عزاداري كه در اوده رايج شد در ميان شيعيان و مسلمانان سراسر
شبه قاره هند گسترش يافت .
باشكوه ترين حسينيه در شبه قاره هند توسط نواب آصف الدوله در سال
1792 م به قيمت 50 لاكهـ (5 ميليون ) روپيه احداث گرديد كه به نام امام
باره بزرگ آصف الدوله معروف است . در زمان حكومت نوابهاي اوده شهر
لكهنو مركز تشيع در هند گرديد و بناهاي مذهبي فراواني در اين شهر احداث
گرديد. در عصر فرمانروايي آنها قوانين شيعي به عنوان قوانين رسمي محاكم
شرع اعلام گرديد . در سال 1273 ق , 1856 م حكومت شيعي اوده در هند
توسط بريتانيا بركنار گرديد , اما فرهنگ شيعه در لكهنو به حيات و شكوفايي
خود ادامه داد و امروزه در مدارس مذهبي اين شهر طلاب علوم ديني به
تحصيل مي پردازند.
در دوران حكومت شيعيان در منطقه اوده , سفر به عراق و ايران براي
زيارت بارگاه ائمه اطهار(ع ) براي عموم مردم بسيار دشوار بود و به همين
سبب سلاطين شيعه اوده شبيه بارگاههاي ائمه اطهار (ع ) در حجم و شكل
واقعي و محلهايي به نام « كربلا » در اين شهر بنا كردند . در اين شهر 59
حسينيه تاريخي وجود دارد و شهر لكهنو به دليل وجود اين مراكز عزاداري
و برگزار نمودن مراسم عزاداري باكشوه و عظمت در سراسر جهان شهرت
يافته است .
علامه غفران مآب احياگر تشيع در هند
علامه سيد دلدار علي نقوي سبزواري از علماي صاحب نفوذ و احياگر
تشيع در شبه قاره هند در اواخر قرن هيجدهم ميلادي بود. وي در سال
1166 ق , 1752 م در نصيرآباد در نزديكي شهر راي بريلي در شمال هند
متولد شد و تبار وي به سيدنجم الدين نقوي سبزواري مي رسد. اجداد
علامه دلدار علي همانند بسياري از خاندان سادات , بعد از حملات مغولان
به خراسان , زادگاه خود خراسان را ترك كردند و در مناطق اطراف لكهنو
سكونت گزيدند و در آنجا ماندگار شدند.
علامه سيد دلدار علي در الله اباد , سنديله از توابع لكهنو , راي بريلي ,
فيض اباد و لكهنو نزد استاداني علوم اسلامي را فرا گرفت . وي در سال
1193 ق با پشتيباني مالي ميرزاحسن رضاخان سرفراز الدوله , وزير اعظم
نواب آصف الدوله در اوده , براي ادامه تحصيل به عتبات رفت و در كربلا و
نجف نزد فقهاي نامدار آن زمان تحصيلاتش را ادامه داد . وي در سال 1194
از عراق به مشهد مقدس بازگشت از محضر علامه سيدمحمد مهدي بن
هدايه الله اصفهاني خراساني بهره برد. علامه سيد دلدار علي سرانجام به
زادگاهش نصيرآباد بازگشت و در آنجا مسجد و حسينيه بنا نمود و به تدريس
و ارشاد مردم پرداخت و در پي دعوت سرفرازالدوله به لكهنو
رفت .
علامه دلدار علي از سوي سرفرازالدوله وزير اعظم اوده به عنوان امام
جمعه لكهنو منصوب شد و در روز 27 رجب سال 1200 ق اولين نماز
جمعه به امامت علامه دلدار علي در شهر لكهنو برگزار گرديد. اكنون نيز
نمازجمعه و مسجد جامع اين شهر كه در نزديكي امام باره آصفيه واقع شده
است با شكوهي خاص برگزار مي گردد.
علامه دلدار علي با استمرار برپايي نماز جمعه و جماعات و با وعظ و
خطابه و تربيت طلاب و تاليف كتابهاي گوناگون در علوم اسلامي , در
گسترش تشيع در شبه قاره هند نقش حياتي ايفا نمود. علامه دلدار علي
فقيهي بسيار پرهيزكار بودو سراسر زندگي او در تدريس و تاليف سپري
گشت . سلطان و امراي اوده و شيعيان شبه قاره هند فتاواي او را مي پذيرفتند.
وي اختلافات پيچيده اي را حل و فصل مي نمود و اختلافات ديرپاي
ميان شيعيان و اهل سنت با درايت وي پايان يافت . وي با تبليغات خود
موفق گرديد خرافات راه يافته در ميان شيعيان آن زمان را در شبه قاره هند
ريشه كن نمايد. وي چندين كتاب علمي و تحقيقي در رد مسلك
اخباري گري , سلفي گري و صوفي گري تاليف نمود.
با كوششهاي علامه دلدار علي نواب آصف الدوله حاكم اوده نهري در
كربلا احداث و مقابر امامان را در عراق مرمت و بازسازي نمود. علاوه بر اين
نواب آصف الدوله نيم ميليون روپيه به حاجي محمد تهراني يكي از تجار
معروف ايراني مقيم بنگال هند داد و وي براي تامين آب شهر نجف , كانال
آب از كوفه به نجف احداث نمود.
نواب آصف الدوله به درخواست علامه دلدار علي 80 هزار سكه طلا
براي ساخت كانال از رود فرات تا كربلا هزينه نمود. اين كانال به نام « نهر
آصفي » معروف است .
علامه دلدار علي براي اولين بار هر روز از دهه اول محرم را به يكي از
شهداي كربلا اختصاص داد. اين سنت امروزه نيز در سراسر هند رعايت
مي شود. وي همچنين در مجالس عزاداري قبل از نوحه سرايي و سينه زني ,
ايراد سخنراني را رايج نمود و اين بهترين وسيله ترويج آموزه هاي ديني در
شبه قاره هند شد.
علامه دلدار علي دستور داد كه بر منابر از روي كتابهاي معتبر مقتل
خوانده شود و سپس اصل متن عربي به اردو ترجمه گردد. اين روش ذكر
مصيبت در شبه قاره هند را « حديث خواني » مي نامند.
اولين مقتل در زبان اردو توسط علامه دلدار علي با عنوان ضياالابصار
تاليف گرديد. وي در اين كتاب تمامي روايات معتبر درباره شهادت امام
حسين (ع ( و شهداي كربلا را گردآوري و آنها را به اردو ترجمه نموده است .
وي مقتل ديگري به زبان عربي با عنوان اثاره الاحزان علي القتيل العطشان
تاليف كرد.
علامه دلدار علي آثار فراواني به زبانهاي عربي , فارسي و اردو در علوم
مختلف اسلامي از خود به جاي گذاشته است . اين كتابها بيشتر در رد
اخباريان , تشريح اصول مذهب و فقه شيعي , زندگاني ائمه اطهار(ع ) , تبليغ
و ترويج مراسم عزاداري امام حسين (ع ) در ماههاي محرم و صفر , تعليقات
و شرح بر كتابهاي معروف شيعي , رد بر صوفيان و تحفه اثني عشريه شاه
عبدالعزيز دهلوي مي باشد.
اولين مقتل در زبان اردو توسط علامه دلدار علي با عنوان
ضياالابصار تاليف گرديد. وي در اين كتاب تمامي روايات
معتبر درباره شهادت امام حسين و شهداي كربلا را گردآوري و
ترجمه كرد
نجف خان از سربازان شيعه در منطقه اوده , واحدهاي
قدرتمند نظامي در دهلي تشكيل داد. مراسم عزاداري دوباره
در دهلي توسط وي احيا گرديد. در دوران فرمانداري نجف
خان شماري از خانواده هاي اهل سنت در شمال هند شيعه
شدند و در ايالتهاي پنجاب و سند هم تعداد زيادي از
خانواده هاي اهل سنت كه سادات بودند مذهب شيعه را اختيار
كردند. نقش پاي مبارك امام علي (ع ) در دهلي در اين د وران
به مهم ترين مركز ديني شيعيان تبديل شد و اين مركز به
« شاه مردان » معروف گشت
در دوران حكومت نواب شجاع الدوله , فيض آباد پايتخت
اوده به بزرگ ترين مركز مذهبي و علمي شيعيان در هند تبديل
شد و تعداد زيادي از علماي شيعه از ايران و مناطق مختلف هند
به شهر فيض آباد مهاجرت كردند
علامه دلدار علي با استمرار برپايي نماز جمعه و جماعات و با
وعظ و خطابه و تربيت طلاب و تاليف كتابهاي گوناگون در علوم
اسلامي , در گسترش تشيع در شبه قاره هند نقش حياتي ايفا
نمود. علامه دلدار علي فقيهي بسيار پرهيزكار بود و سراسر
زندگي او در تدريس و تاليف سپري گشت
وي اختلافات پيچيده اي را حل و فصل مي نمود و اختلافات
ديرپاي ميان شيعيان و اهل سنت با درايت وي پايان يافت . وي
با تبليغات خود موفق گرديد خرافات راه يافته در ميان شيعيان
آن زمان را در شبه قاره هند ريشه كن نمايد. وي چندين كتاب
علمي و تحقيقي در رد مسلك اخبارگري , سلفي گري و
صوفي گري تاليف نمود
باشكوه ترين حسينيه در شبه قاره هند توسط نواب
آصف الدوله احداث گرديد كه به نام امام باره بزرگ
آصف الدوله معروف است . در زمان حكومت نوابهاي اوده ,
شهر لكهنو مركز تشيع در هند گرديد و بناهاي مذهبي فراواني
در اين شهر احداث گرديد. درعصر فرمانروايي آنها قوانين
شيعي به عنوان قوانين رسمي محاكم شرع اعلام گرديد. در
سال 1273 ق , حكومت شيعي اوده در هند توسط بريتانيا
بركنار گرديد , اما فرهنگ شيعه در لكهنو به حيات و شكوفايي
خود ادامه داد و امروزه در مدارس مذهبي اين شهر طلاب
علوم ديني به تحصيل مي پردازند
با تبليغات گسترده ايرانيان مهاجر در اوده تعدادي از
مسلمانان اهل سنت و هندوها مذهب تشيع را برگزيدند كه
باعث افزايش شمار شيعيان در اين منطقه گرديد و امروزه در
منطقه اوده بيش از 8 ميليون شيعه سكونت دارند
علامه دلدار علي براي اولين بار هر روز از دهه اول محرم را
به يكي از شهداي كربلا اختصاص داد. اين سنت امروزه نيز در
سراسر هند رعايت مي شود. وي همچنين در مجالس عزاداري
قبل از نوحه سرايي و سينه زني , ايراد سخنراني را رايج نمود و
اين بهترين وسيله ترويج آموزه هاي ديني در شبه قاره هند شد
