درآمدي بر كم و كيف مصرف در عرصه هاي
گوناگون براساس فقه و اخلاق اسلامي
قسمت پنجم
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر
كلانتري
اسراف فردي و اسراف فرافردي
7 ـ چنان كه اشاره نموديم , مصاديق و نمونه هاي اسراف ,
داراي آثار و پيامدهاي يكسان نيست . زيرا آثار و تبعات برخي
از آن ها مانند پرخوري و پرخوابي , مي تواند محدود به فرد
اسراف گر باشد و از ناحيه آن , آسيب و زياني متوجه ديگران
نشود , ولي برخي از آن ها , مانند استعمال دود , در فضاي بسته
خانه و آلوده كردن محيط آن , داراي پيامدهاي بيشتري است .
زيرا اعضاي خانواده , با اين عمل , زيان مي بينند.
بايد گفت پيامدهاي پاره اي ديگر از نمونه هاي اسراف ,
مانند آلوده كردن فضاي شهر , فراتر از خانواده , ساكنان آن
شهر را دربرمي گيرد. و چنان كه خواهيم گفت زياده روي در
مصرف آب , به گونه اي كه آب مصرف ديگران قطع شود و نيز
اسراف در بهره گيري از انرژي برق به نحوي كه اين عمل , منجر
به خاموشي برق و محروميت ديگران از آن شود نيز از همين
قبيل است .
ما در اين پژوهش , از اسراف هايي كه داراي پيامدهاي
فردي باشد , به « اسراف فردي » و از ديگر مصاديق آن موجب
ضرر و زيان ديگران مي شود , به « اسراف فرافردي » تعبير
مي كنيم . بديهي است هر چه آثار و پيامدهاي اسراف ,
گسترده تر باشد , حرمت و نكوهش آن نيز شديدتر است . اگر
طبق رواياتي كه ذكر شد , بر زمين ريختن اندك آب اضافي و يا
استفاده نابجا از لباس , اسراف و مورد نكوهش باشد ,
زياده روي در مصرف آب , سوخت و انرژي كه موجب تضييع
حقوق ديگر شهروندان مي شود , به طريق اولي , اسراف و مورد
نكوهش است .
امام علي عليه السلام در سخني زيبا , نسبت به ظلم و ستم
به مردمان و تضييع حقوق آنان هشدار مي دهد و مي فرمايد :
الا و ان الظلم ثلاثه فظلم لايغفر و ظلم لا يترك و ظلم
مغفور لا يطلب . فاما الظلم الذي لا يغفر فالشرك بالله . قال الله
تعالي ان الله يغفر ان يشرك به و اما الظلم الذي يغفر فظلم
العبد نفسه عند بعض الهنات و اما الظلم الذي لا يترك فظلم
العباد بعضهم بعضا. القصاص هناك شديد و ليس هوجرحا
بالمدي و لا ضربا بالسياط و لكنه ما يستصغر ذلك معه . 69
همانا ظلم , بر سه قسم است : ظلمي كه بخشيده نمي شود و
ظلمي كه به حال خود رها نمي شود و ظلمي كه مورد بخشش
قرار مي گيرد و از آن بازخواست به عمل نمي آيد. اما ظلمي كه
بخشيده نمي گردد , شرك ورزيدن به خدا است , چنان كه
خودش فرمود , « همانا خداوند شرك به خود را نمي بخشد » 70 و
اما ظلمي كه قابل بخشش است , ظلمي است كه گاهي بنده
نسبت به خود روا مي دارد. و اما ظلمي كه رها نمي شود (و مورد
بازخواست قرار مي گيرد) ظلم بندگان نسبت به يكديگر است .
در مورد اين قسم ظلم , قصاص (و انتقام الهي ) شديد است . آن
هم نه با مجروح كردن با كارد و زدن با تازيانه , بلكه قصاص و
انتقامي كه مجروح كردن با كارد و زدن با تازيانه , پيش آن ,
كوچك باشد.
اعتدال چيست
از آن چه در تعريف و تبيين اسراف گفتيم , روشن شد از
نظر شارع , رفتار مناسب و پسنديده در عرصه هاي گوناگون ,
پرهيز از امساك و اسراف و پيمودن راه وسط و در پيش گرفتن
اعتدال و اقتصاد در همه امور است . اكنون با اين پرسش
مواجهيم كه اعتدال و حد وسط چيست و چگونه شناسايي
مي شود
از نگاه بعضي , حد وسط , مفهومي است نسبي كه با
اختلاف اشخاص , زمان ها و مكان ها اختلاف پيدا مي كند , به
اين بيان كه ممكن است چيزي براي يك شخص , حد وسط و
جنبه اعتدال محسوب شود ولي همان چيز براي شخص ديگر ,
يا براي همان شخص در زمان و يا مكان ديگر حد وسط به
حساب نيايد71.
حديث « رب فقير هو اسرف من الغني » 72 كه پيش تر از امام
صادق عليه السلام نقل كرديم نيز مي تواند اشاره به همين امر
باشد.
مرحوم فاضل نراقي , شناخت حد وسط را موكول به نظر
عرف كرده , سپس با بهره گيري از عرف و روايات , به امور سه
گانه زير كه از آن ها به عنوان معيارهاي (خروج از حد وسط )
ياد مي كند دست يافته است : 73
معيار نخست : اين كه مصرف نمودن مال , برابر با تلف
كردن و ضايع نمودن آن باشد , مانند اين كه شخص , زيادي آب
و غذاي خود را دور بريزد.
معيار دوم : اين كه مصرف نمودن مال , بيش از نياز باشد
براي مثال , شخصي كه به بيش از يك خانه نياز دارد , ده خانه
بسازد و آن ها را بي آن كه كسي در آن ها سكونت كند رها نمايد.
معيار سوم : اين كه خرج كردن مال , بيش از مقداري باشد
كه شايسته او است , براي مثال , شخصي كه درآمدش , تنها به
مقدار قوت خود و خانواده اش است , اسب گران قيمتي بخرد
كه سالي يك بار هم بر آن سوار نمي شود.
وي , در خلال سخن , به برخي روايات هم استشهاد
مي كند , از جمله در تبيين معيار نخست , از روايت زير
بهره مي گيرد كه داود رقي از امام صادق (عليه السلام ) نقل
مي كند : « ان القصد امر يحبه الله عزوجل و ان السرف امر
يبغضه الله عزوجل حتي طرحك النواه فانها تصلح لشي و
حتي صبك فضل شرابك 74 ميانه روي , كاري است كه خداي
عزوجل دوست دارد و اسراف , كاري است مبغوض پيش
خداي عزوجل , حتي اسرافي كه در حد دور انداختن هسته
خرما باشد زيرا آن چيزي است كه به درد چيزي (مثل خوراك
حيوان ) مي خورد و حتي اگر تو زيادي آبت را دور بريزي . »
و در توضيح معيار اخير , روايت زيراز امام علي عليه السلام
اشاره مي كند كه توسط اصبغ به نباته نقل شده
است :
« للمسرف ثلاث علامات : ياكل ماليس له و يشتري ماليس
له و يلبس ما ليس له 75. اسراف گر , سه نشانه دارد : چيزي
مي خورد كه براي او (و در شان او) نيست , چيزي خريداري
مي كند كه براي او نيست , و لباسي مي پوشد كه براي او (و در
حد او نيست .) »
به نظر مي رسد مي توان با توجه به تعريف فراگيري كه براي
اسراف ارائه داديم , همه امور سه گانه فوق را از مصاديق
اسراف دانست و آن ها را معيارهاي مختلف , به گونه اي كه قابل
جمع نباشد , ندانست , و بر همين اساس مي گوييم : اعتدال در
مصرف , عبارت است از بهره گيري از امكانات زندگي به
گونه اي كه مستلزم تلف كردن و هدر دادن مال و نيز مازاد بر نياز
نباشد و كم و كيف آن , از نگاه عرف , هماهنگ با شرايط زماني
و مكاني و متناسب با شان و موقعيت مصرف كننده باشد.
نقش عرف در تعيين الگوي مصرف
هر چه از عمر فقه مي گذرد , بر گستره و ميدان اين دانش ,
در زواياي گوناگون زندگي فردي و اجتماعي افزوده مي شود ,
چرا كه پيروان اسلام و مديران جامعه اسلامي , هر روز با
مسائلي نو , رو به رويند كه بايد احكام شرعي آنها را بدانند. در
ضمن اين مسائل , كم نيست مفاهيم و موضوعاتي كه در متون
فقهي و حقوقي , پيشينه اي براي آن ها يافت نمي شود. استنباط
احكام اين مسائل , با به كارگيري اصول اجتهاد , امري است
ممكن , ولي آن چه در اين فرايند , بسيار ضروري و بي بديل
است , آگاهي مجتهد از عرف جامعه و امور متعارف در ميان
عقلا است , گستردگي دامنه عرف و بهره گيري فراوان از آن در
تبيين بسياري از احكام و موضوعات , به حدي است كه
صاحب جواهر مي نويسد : « انه المرجع في كل ما ليس له حقيقه
شرعيه 76 عرف در هر موضوعي كه حقيقت شرعيه ندارد ,
حجت است . »
هم چنين وي پس از نقل سخني از محقق حلي درباره يكي
از شرايط بيع سلم مي نويسد :
« والمرجع في ذلك الي العرف ضروره انه ربما يكون
العامي اعرف من الفقيه في ذلك و لذا كان حظ الفقيه منها
الاجمال 77 مرجع در اين مورد عرف است زيرا روشن است چه
بسا در اين مورد , شخص عامي , آگاه تر از فقيه باشد و فقيه در
آن مورد , جز به اجمال , بهره اي نداشته باشد. »
بر اين اساس طبيعي است براي تبيين الگوي مصرف در
عرصه هاي نوپيدا و تشريح برخي از مسائل آن , سخن از عرف
به ميان آوريم و وضعيت متعارف در جوامع رامورد توجه قرار
دهيم .
البته مقصود ما از عرف , تنها عرف عامه مردم و اهل كوچه
و بازار نيست . بلكه اين اصطلاح شامل عرف خاص نيز
مي گردد , مانند آن چه ميان پيشه وران , زارعان , صاحبان
صنايع و ديگر اصناف مردم رايج است . اين واقعيت , ايجاب
مي كند فقيه در موارد لزوم و براي شناخت پاره اي از
موضوعات , به عرف هاي خاص رجوع كند و گاه نظريه
كارشناسان رشته معيني را مورد توجه قرار دهد , براي مثال ,
ترسيم خطوط كلي مصرف در عرصه برق و گاز بدون لحاظ
ديدگاه هاي كارشناسان اين امور , معقول بلكه ميسر
نيست .
مصارف فردي و مصارف دولتي
عهده دار برخي مصارف , دولت است و ميان مصارف
فردي و مصارف دولتي تفاوت هاي عمده اي وجود دارد از
جمله :
1 ـ فرد , با اموال و منافع شخصي خود سر و كار دارد ولي
دولت , با اموال عمومي (بيت المال ) و مصالح جمعي .
2 ـ در بسياري موارد , مصارف دولت و تخصيص بودجه ها
از سوي نهادها و سازمان دولتي , به تدابير گسترده و سياست
گذاريهاي دقيق و برنامه ريزي هاي پيچيده نيازمند است ,
برخلاف مصارف فردي كه در اين حد از اهميت نيستند.
3 ـ پيامدهاي مصارف فردي , محدود است , برخلاف
مصارف دولتي كه گاه تبعات و نتايج مثبت يا منفي آن , يك
شهر و ديار بلكه همه كشور را دربرمي گيرد و از همين رو اگر
رفتار زشتي مانند خيانتكاري , در عرصه هاي محدود امور
فردي , زشت و نكوهيده باشد , در امور دولتي و آن چه به كشور
و امت اسلامي مربوط مي شود , زشت تر و نكوهيده تر است . در
فرازي از سخنان امام علي عليه السلام آمده است :
« اعظم الخيانه خيانه الامه , 78 بزرگترين خيانت , خيانت
به امت (اسلامي ) است . »
4 ـ به طور معمول و مع الاسف , انگيزه افراد در صرفه
جويي و بهره وري صحيح از اموال دولتي نسبت به اموال
شخصي , كم تر و ضعيف تر است . يكي از كارشناسان امور
اقتصادي مي گويد :
25 درصد بودجه شركت هاي دولتي حيف و ميل مي شود
و در راه توليد به مصرف نمي رسد. وي در اشاره به هزينه هاي
بالاسري سنگين اين گونه شركت ها گفت :
با بررسي چند نمونه به صورت غير رسمي , متوجه شديم
مي توان نزديك به 10 درصد هزينه هاي بالاسري و 15 درصد
هزينه هاي مستقيم بودجه را كاهش داد79.
اين تفاوت ها ايجاب مي كند جهت تعيين الگوي مصرف در
هزينه ها و مصارف دولتي , واقعيات و مكانيزم هاي ديگري را
نيز مورد توجه قرار دهيم و از همين رو , بحث خود در اين گونه
مصارف را جداگانه پي خواهيم گرفت .
پاورقي :
69 ـ سيد رضي , نهج البلاغه , ص 255 , خطبه 176
70 ـ نسا (4 ) : 48
71 ـ ر . ك : محمدعلي انصاري , الموسوعه الفقهيه
الميسره , ج 3 , ص .186
72 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 9 , ص .242
73 ـ گفتني است مورد سخن ايشان , خصوص مصارف و
هزينه هاي مالي است و حال آن كه محل بحث اعم از آن ها
است .
74 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 21 , ص .551
75 ـ همان , ج 17 , ص .65
76 ـ محمدحسن نجفي , جواهرالكلام , ج 14 , ص .305
77 ـ همان , ج 29 , ص .409
78 ـ سيد رضي , نهج البلاغه , ص 885 , نامه .26
79 ـ جمهوري اسلامي (روزنامه ) , .1383,12,4
اعتدال در مصرف , عبارت است از بهره گيري از
امكانات زندگي به گونه اي كه مستلزم تلف كردن و
هدر دادن مال و نيز مازاد بر نياز نباشد و كم و كيف
آن , از نگاه عرف , هماهنگ با شرايط زماني و
مكاني و متناسب با شان و موقعيت مصرف كننده
باشد
متاسفانه انگيزه بسياري از افراد در صرفه جويي
و بهره وري صحيح از اموال دولتي نسبت به اموال
شخصي , كمتر و ضعيف تر است و به همين دليل
اسراف در اين امور كه مربوط به كشور و امت است از
همه اسرافها زشت تر و نكوهيده تر است
|
فضيلت روزه
|
پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : خداوند , فروغ ديدگانم را در نماز و روزه
قرار داده است .
پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : حبيب من جبرئيل گفت : « مثل اين دين ,
همچون « مثل درختي ثابت و استوار است . ريشه اش ايمان است و رگ هايش
نماز. آب آن , زكات است و شاخ و برگش , روزه » .
امام صادق عليه السلام : سه چيز از رحمت خداست : شب زنده داري و
نمازگزاري در شب , ديدار با برادران , و روزه گرفتن .
لقمان عليه السلام : ـ در موعظه خويش به پسرش ـ : فرزندم ! ايمان , كشتي
است . بادبان آن , توكل است ; سكان آن , صبر است ; و تيرك هاي بادبان آن ,
نماز و روزه و زكات اند.
|
|