درآمدي بر كم و كيف مصرف در عرصه هاي
گوناگون بر اساس فقه و اخلاق اسلامي
قسمت اول
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر كلانتري
سرآغاز
گر چه ازنگاه ديني , زندگي حقيقي , در سراي آخرت تحقق
مي يابد و به گفته قرآن : « زندگي دنيا , جز سرگرمي و بازيچه
نيست وبي ترديد زندگي حقيقي تنها در سراي آخرت است . » 1
ولي باز از نگاه قرآني , چگونگي گذران زندگي انسان از جمله
نحوه دخل و خرج او , تاثيري گريزناپذير و حتمي بر چگونگي
حيات جاويدان او در سراي آخرت دارد : « هر كس در اين
كور وگمراه تر خواهد ] هم [ كور باشد , در آخرت ] جهان [
بود . » 2 بر همين اساس است كه مي توان چگونگي مصرف و
هزينه كردن اموال را از مباحث مهم ديني نيز محسوب داشت و
آن را از موضوعات صرفا اقتصادي , فرهنگي و... قلمداد نكرد.
به ديگر سخن , گر چه اين موضوع , از ابعاد و زواياي گوناگون
مانند : جايگاه مصرف در دانش اقتصاد , پيوند مصرف با توليد ,
تاثير فرهنگ , اخلاق وآداب اجتماعي بر مصرف و...قابل طرح
و بررسي است , ولي با توجه به شكل پذيري رفتار فردي و
اجتماعي مردم از دين و تاثير ملموس وانكارناپذير آموزه هاي
ديني بر كم وكيف مصرف , بررسي و كاويدن آن از اين نگاه نيز
داراي اهميت فراوان است .
اهميت پرداختن به اين موضوع با رويكرد ياد شده بدان
جهت است كه چنان كه توضيحات بعدي نيز نشان مي دهد , اگر
درنگاهي كلي وفراگير , مصرف آحاد جامعه را در سه بخش
ضروريات . رفاهيات و تجمليات , مورد مطالعه قرار دهيم ,
مع الاسف , مقدار مصرف بسياري از مردم ما در بخش اخير ,
بيشترين و در بخش نخست , كم ترين است .
بديهي است ريشه يابي اين كاستي بزرگ و شناخت علل
آن بدون مطالعات و كاوش هاي همه جانبه ميسر نيست , ولي
بي گمان عدم تبيين آموزه هاي ديني در اين باب يا تبيين ناكافي
بلكه تفسير نادرست برخي از آن ها , از مهم ترين علل اين امر
است .
اين پژوهش بر آن است موضوع ياد شده را بر اساس
نصوص ديني و با نگاهي نو و فراگير و منطبق بر نيازها و
واقعيات زمانه مورد تحليل وبررسي قرار دهد و بدين ترتيب به
تبيين يكي از نيازهاي مهم جامعه يعني الگوي مصرف در
عرصه هاي مختلف و از نگاه دين كمك نمايد. كار بس سنگين و
دشواري كه بدون استمداد از ذات اقدس ربوبي و استعانت از
درگاه اوامكان پذير نيست , به اميد لطف و كرمش .
گفتني است تعيين دقيق الگوي مصرف از نگاه دين , آن هم
درتمامي عرصه ها ودر جزئي ترين زواياي زندگي , فراتر از توان
يك نفر وبه تحقيقات گسترده وتدوين چندين جلد كتاب
نيازمند است . بنابر اين بايد تحقيق حاضر را تنها به عنوان
درآمدي بر اين موضوع محسوب داشت كه به توضيح
چهارچوب ها و تبيين كليات مربوط به آن مي پردازد.
ضرورت بحث
بي ترديد عدم تبيين الگوي مصرف مبتني بر خواست و
مذاق شارع . از عوامل رشد سرسام آور و تاسف بار ضايعات و
هدر رفت ها در عرصه هاي گوناگون است .
بنا به گفته مديركل دفتر صنايع غذايي وزارت جهاد
كشاورزي . سهم صادرات كالاهاي غيرنفتي در سال 1381 ,
حدود 4,5 ميليارد دلار بود , در حالي كه رقم ضايعات بخش
صنايع غذايي , با200 ميليون دلار ارزآوري , به 5 ميليارد دلار
مي رسد.
وي همچنين در تاريخ مزبور تصريح كرد : در حال حاضر ,
از 67 ميليون تن توليد محصولات كشاورزي , حدود 20
ميليون تن , معادل 35 در صد , ضايع مي شود , اين در حالي
است كه با جلوگيري از ضايعات , مي توان به همان اندازه , از
واردات كاست و يا بر سهم صادرات و ارزش اقتصادي آن
افزود. وي ميزان ضايعات كشور را بسيار بالا عنوان كرد و گفت :
ضايعات محصولات ايران نسبت به استانداردهاي بين المللي
حدود 30 درصد فاصله دارد3.
و بر اساس گفته يكي ازمتخصصان و مسئولان دانشگاه
مشهد , ايران , در اسراف انرژي در ميان كشورهاي جهان
صاحب رتبه نخست است .به گفته وي سالانه ميانگين هدر
رفت انرژي در ايران بالغ بر 8 ميليارد دلار است و در صورت
ادامه روند فعلي , ايران تا سال 1397 , به وارد كننده
فرآورده هاي نفتي تبديل خواهد شد . او افزود : در سال 1380
مبلغ 6 ميليارد دلار از انرژي كشور اتلاف شده كه اين ميزان , از
متوسط صادرات غيرنفتي ما بيشتر است . 4 افزون بر اين كه
اسراف و تبذير و نبود الگوي مصرف , داراي پيامدهاي زيان
بار بهداشتي , زيست محيطي , اخلاقي و... است .
براي مثال به گفته معاون سلامت وزارت بهداشت , درمان
و آموزش پزشكي در سال 1383 , مردم ايران 40 در صد بيشتر
از مردم جهان روغن مصرف مي كنند كه اين خود , زمينه ساز
افزايش بيماري هاي قلبي و عروقي در كشور است . نيز مردم
كشور 3 برابر بيشتر از ديگر مردم جهان نوشيدني مصرف
مي كنند و وجود شكر و فسفر در نوشيدني هاي شيرين , عامل
بروز پوكي استخوان است 5.
و بر اساس آن چه يكي از كارشناسان انرژي ابراز داشته
است : به ازاي مصرف هر كيلو وات ساعت , 200 گرم دي اكسيد
كربن در فضا ايجاد مي شود6.
اگر پيش از آن كه زندگي ماشيني شود و بحران هاي زيست
محيطي , جوامع بشري را مورد تهديد قرار دهد , بسياري اين
تلقي را داشتند كه « مصرف بيشتر يعني رفاه بيشتر » وكمتر كسي
به اهميت بهينه سازي بهره وري از طبيعت مي انديشيد , امروزه
هيچ كس , در ضرورت اين امر ترديد نمي كند , چرا كه اين امر ,
از سويي مرتبط با حفظ محيط زيست و از سوي ديگر , در
پيوند با سهم آيندگان از طبيعت است .
اساسا « بحران مصرف » , از معضلات بزرگ جهان امروز
واز آثار روشن بي عدالتي در ميان بشر معاصر است . براي
نمونه :
ـ در وضعيت كنوني , روزانه 50 هزار نفر از مردم جهان , بر
اثر گرسنگي و پيامدهاي آن مي ميرند , در عين حال , بسياري از
كشورهاي غني و ثروتمند بر اثر مصرف زياد , بيمار مي شوند.
هر آمريكايي در سال 1998 (1377 هـ . ش ) به طور
ميانگين , چهارده كيلووات ساعت انرژي مصرف كرده است كه
اين رقم , دو برابر مصرف يك ژاپني , چهار ده برابر مصرف يك
اسپانيايي و صد و پنجاه برابر مصرف يك بنگلادشي بوده
است .
بيش از 20 در صد جمعيت جهان كه حدود يك ميليارد
و دويست هزار نفرند , به دليل سو تغذيه , از انواع بيماري هاي
مزمن رنج مي برند.
طي دهه هاي اخير و از سال 1950 (1329 هـ . ش )
تاكنون در حدود 1,6 خاك زراعي , 1,5 جنگل هاي استوايي و
دههاهزار نوع گياه نابود شده است .
كشورهاي صنعتي جهان , با داشتن كمتر از 20 درصد
جمعيت جهان , نزديك به 73 در صد از انرژي جهان , بالغ بر
85 در صد ازچوب , 65 در صد از مواد غذايي و 75 در صد از
فلزات جهان را مصرف مي كنند7.
در دنياي به اصطلاح متمدن امروزي , بيش از يك و نيم
ميليارد نفر از مردم جهان ناگزيرند از آب هاي كاملا آلوده
استفاده كنند. حدود دو و نيم ميليارد نفر , از امكانات بهداشتي
استاندارد محروم اند و يك ونيم ميليارد نفر از جمعيت جهان ,
با كمبود سوخت براي پخت وپز و گرما رو به رو هستند.
اين حقايق تلخ , ضرورت بحث وبررسي پيرامون الگوي
مصرف با رويكرد ديني را نه تنها براي جوامع اسلامي , بلكه
براي مردمان سرتاسرگيتي نشان مي دهد و به اعتقاد ما , چون
اسلام , دين جهاني و آيين همگاني است , مي تواند براي حل
اين معضل نيز رهنمود دهد و ارائه طريق نمايد.
پيشينه بحث
انديشمندان مسلمان به خصوص فقيهان , ضمن مباحث
فقهي خود وبه پيروي از رهنمودها و سخنان رسيده از
پيشوايان دين (عليهم السلام ) به برخي از مباحث مربوط به
هزينه سازي و مصارف مالي پرداخته اند و پاره اي از احكام آن
را به طور پراكنده مورد توجه قرار داده اند كه در اين ميان ,
مي توان از شيخ طوسي (متوفاي 460 ق ) در دو كتاب مبسوط
و خلاف , ابن ادريس (م 598 ) در سرائر , محقق حلي (م 676 )
در شرايع الاسلام , علامه حلي (م 726 ) در كتاب هاي
متعددش , محقق كركي (م 940 ) در جامع المقاصد , فاضل
نراقي (م 1245 ) در عوائد الايام و مستندالشيعه , شيخ
محمدحسن نجفي (م 1266 ) در جواهرالكلام و ... نام برد كه
به مناسبت هاي گوناگون , احكام خوراك , پوشاك , مسكن . نفقه
همسر و...را مورد توجه قرار داده اند ولي اولا مباحث ايشان با
صبغه كاملا فقهي و بيشتر بارويكرد فردي نگاشته شده و به
جنبه هاي اجتماعي و حكومتي موضوع توجه چنداني نشده و
ثانيا تا آن جاكه راقم سطور مي داند , تاكنون هيچ يك از
انديشمندان مسلمان , بحثي مستقل و جامع كه در بردارنده
الگويي فراگير وقابل اجرا در عرصه هاي گوناگون فردي و
اجتماعي باشد , ارائه نداده است .
روش پژوهشي در اين بحث
ما در سير مباحث , از يك سو , آيات , روايات و به طور كلي
آموزه هاي ديني را تجزيه و تحليل كرده مورد استفاده قرار
مي دهيم و از سوي ديگر , ديدگاه هاي كارشناسان در
عرصه هاي
گوناگون و واقعيات ارائه شده از سوي ايشان را ملحوظ
خواهيم داشت . اين شيوه , سبب مي شود نتايج وبرداشت ها , از
پشتوانه علمي وديني و ضمانت اجرايي بيشتري برخوردار شود
زيرا آحاد مسلمان ودر عين حال واقع نگر , براي دين
وآموزه هاي ديني ـ در صورتي كه به درستي و واقع بينانه تبيين
شود ـ احترام و اهتمام ويژه قائلند. از اين روبايد روش وشيوه
تحقيق در اين پژوهش را تلفيقي از شيوه هاي كتابخانه اي ,
ميداني و توصيفي دانست .
گفتني است بخش ها و فصل هاي مختلف اين پژوهش ,
پيوندي وثيق با منابع و مباحث فقهي دارد وطبيعي است در
اين عرصه , به شيوه رايج در استباطات حوزوي و فقه جواهري
توجه خواهيم كرد.
چينش مباحث
در چينش وتنظيم مباحث , نخست به كلياتي مي پردازيم
كه نسبت به جنبه هاي گوناگون موضوع , عموميت دارد و
مي توان به عنوان مدخل به آن نگريست . سپس موضوع را از
نگاه فردي مورد توجه قرار مي دهيم و به بررسي ابعاد گوناگون
آن از اين حيث مي پردازيم . و سرانجام آن را با رويكرد عمومي
ودولتي بررسي خواهيم كرد. بديهي است از انتقادات و
پيشنهادات محققان وكارشناسان ارجمند در عرصه هاي
گوناگون استقبال واستفاده خواهد شد.
پاورقي :
1 ـ و ما هذه الحيوه الدنيا الا لهو و لعب و ان الدار الاخره لهي
الحيوان . (عنكبوت (29 ) : 64 )
2 ـ و من كان في هذه اعمي فهو في الاخره اعمي و اضل سبيلا
(اسرا (17 ) : 72 )
3 ـ روزنامه اقتصادي آسيا : 1381,12,24
4 ـ خبر جنوب (روزنامه ) , 1383,12,18
5 ـ جمهوري اسلامي (روزنامه ) 1383,11,20
6 ـ خبر جنوب (روزنامه ) , 1383,11,1
7 ـ ر . ك : حسين واعظي , تروريسم , ص 34 ـ35 , علي اكبر
كلانتري , تقدير معيشت ضرورت جامعه اسلامي , ص
51 ـ53
8 ـ ر . ك : احمد اخوي , اقتصاد كلان , ص 151
با جلوگيري از ضايعات , مي توان به همان اندازه ,
از واردات كاست و يا بر سهم صادرات و ارزش
اقتصادي آن افزود. متاسفانه ميزان ضايعات
محصولات ايران بسيار بالاست و نسبت به
استانداردهاي بين المللي حدود 30 درصد فاصله
دارد
براساس تحقيقات انجام شده , مردم ايران 40
درصد بيشتر از مردم جهان روغن مصرف مي كنند
كه اين خود , زمينه ساز افزايش بيماري هاي قلبي و
عروقي در كشور است
براساس نظر يكي از متخصصان , ايران در
اسراف انرژي در ميان كشورهاي جهان صاحب رتبه
نخست است و سالانه ميانگين هدر رفتن انرژي در
ايران بالغ بر 8 ميليارد دلار مي باشد
