مروري بر نقش زنان در دوران دفاع مقدس
ث فرنگيس آلمال
اشاره :
اينك كه فرصت درك لحظات ناب جنگ تحميلي و مشاركت در اين
آزمون الهي از دست رفته است , تنها مي توان به بررسي جنگ از ديدگاه ها و
ابعاد مختلف پرداخت . جنگ در حكم عامل ايجاد تغييرات اجتماعي و
دگرگوني هاي سياسي , نظامي , اقتصادي و فرهنگي در جامعه و به ويژه در
ميان قشر زنان , كم تر درنظر گرفته شده است .
در اين پژوهش , كه در حوزه علوم اجتماعي و با استفاده از فنون تحليل
آماري انجام پذيرفته , به جنبه هاي مثبت و منفي تغيير ساختار حيات
جمعي , به ويژه جمعيت زنان , و وضعيت زنان فعال در صحنه هاي مختلف
جنگ تحميلي و دفاع مقدس و عوامل موثر در تداوم اين نوع فعاليت ها در
نسل آينده زنان كشور توجه شده است .
جنگ در شرايطي به ملت ايران شروع تحميل شد كه ايرانيان اندكي
پيش از آن , حادثه مهم تاريخ خود , يعني انقلاب اسلامي , را درك كرده , در
پي تثبيت تغييرات ناشي از آن بودند. بروز انقلاب ها در جوامع , زمينه ساز
تغييرات وسيع سياسي , اقتصادي و نظامي است . جنگ تحميلي نيز مزيد بر
علت شد و شرايط بسيار دشوار و پيچيده اي را براي مسئولان نظام و مردم
پيش آورد. در اين وضعيت , همه آحاد مردم ـ اعم از پير وجوان , زن و مرد ,
نظامي و غيرنظامي ـ درگير وضعيت جنگي شدند و هر يك از حد امكانات و
متناسب با شرايط خود در خدمت جنگ قرار گرفتند. در اين ميان , زنان و
دختران ايراني با مشاركت فعال در فعاليت هاي پشتيباني , حمايتي , درماني و
نظامي , مجموعه اي از وظايف عام مردم و مجموعه اي از وظايف خاص
گروه هاي اختصاصي زنان را برعهده گرفتند.
زمينه فرهنگي مشاركت زنان در جنگ تحميلي
ملموس ترين تجربه زنان ايران در زمينه مشاركت فعال در امور
اجتماعي , حضور آنان در مراحل مختلف انقلاب اسلامي بود كه زمينه بسيار
مناسبي را براي مشاركت فعال زنان در جنگ فراهم كرد. ميليون ها زن ايراني
در قشرهاي مختلف اجتماعي از چهارديواري خانه پا به محيط عمومي
نهادند; زناني كه تا قبل از آن تجربه مشاركت سياسي نداشتند. فعاليت هاي
زنان را در اين دوره مي توان در اشكال زير خلاصه كرد :
1 ـ پخش اخبار و توزيع اعلاميه ها و فعاليت هاي تبليغاتي ,
2 ـ فعاليت هاي پزشكي مانند كمك به مجروحان و پناه دادن به آن ها ,
3 ـ شركت در راهپيمايي ها و تظاهرات خياباني ,
4 ـ كمك به ساختن موانع در مسير نيروهاي نظامي ,
5 ـ شركت در مبارزه نظامي و استفاده از سلاح و ساخت مواد آتش زا براي
جنگ هاي خياباني ,
6 ـ شركت در جلسات سياسي و سخنراني ها و آشنايي با تاريخ جنبش ها ,
دين اسلام , محرك و انگيزه اصلي زنان براي مشاركت در فعاليت هاي
دوره انقلاب اسلامي بود و اين فعاليت ها خودآگاهي وسيع آنان را درپي
داشت . در جريان انقلاب اسلامي , شاهد حضور زناني بوديم كه تا پيش از
آن , شركت در اجتماع ها را وظيفه خود نمي شمردند و صرفا نيروهاي بالقوه
خانه نشيني بودند كه به راحتي به صحنه هاي اجتماعي جلب و جذب
نمي شدند. مشاركت وسيع در مبارزات اجتماعي تا حد بسيار زيادي از
ويژگي سلطه پذيري زنان كاست و شايد اين مهم ترين تغيير سياسي ـ
اجتماعي در گروه زنان ايراني باشد. امام خميني (ره ) نيز همواره به تحول
چشمگير زنان در اثر انقلاب اسلامي تاكيد داشت . مبارزه هاي ضداستعماري
و ملي گرايانه در دوره اخير ـ از قبل از مشروطه تا پانزدهم خرداد 1342 ـ
بستر مناسبي براي خودآگاهي واوج گيري فعاليت هاي زنان در فرايند انقلاب
اسلامي بود. با بروز جنگ تحميلي و حمله عراق به مرزهاي ايران وضعيت
پيچيده اي پيش آمد. در شرايطي كه جامعه , تنش ها و تغييرات ناشي از
انقلاب اسلامي را درك مي كرد و در تلاش براي تثبيت نظام سياسي ,
اقتصادي , اجتماعي و نظامي جديد بود , جنگ تحميلي اين تنش ها را چند
برابر كرد و همه مسايل را تحت شعاع قرار داد.
اين شرايط بهترين موقعيت را براي بروز استعدادهاي نهفته زنان ايراني
و رشد و شكوفايي شخصيت اجتماعي و فردي آنان فراهم كرد. چنان چه
امام خميني (ره ) در يكي از سخنراني هاي خود فرمودند :
« اگر زنان شجاع و انسان ساز از ملت ها گرفته شوند ملت ها به شكست و
انحطاط كشيده مي شوند. »
جنگ , در مجموع , تغييرات بسيار مهمي (اعم از مثبت و منفي ) به
وجود آورد و بسياري از زنان را به صورت مستقيم و غيرمستقيم با نظام
سياسي و اجتماعي مرتبط ساخت . برخي از اين اشكال ارتباطي عبارت
بودند از :
1 ـ شركت در بسيج نظامي و اجتماعي و رزمي ,
2 ـ شركت در ستادهاي پشتيباني جنگ و جبهه ,
3 ـ حمايت معنوي از اعزام مردان به جبهه ها ,
4 ـ مهاجرت از مناطق جنگي و آشنايي با محيط هاي اجتماعي ديگر ,
5 ـ برعهده گرفتن مسئوليت خانواده در نبود همسر ,
6 ـ درگير شدن با مسايل اقتصادي ناشي از جنگ و تحريم هاي اقتصادي ,
با توجه به موارد فوق , در مورد دخالت زنان در ابعاد مختلف جنگ
تحميلي تقسيم بندي ديگري هم مي توان عرضه كرد : زناني كه مستقيما در
جنگ شركت داشتند , زناني كه به طور غيرمستقيم پشتيبان جبهه ها بودند , و
زناني كه با پيامدهاي جنگ درگير شدند.
دسته اول : زناني كه مستقيما در جنگ شركت داشتند
استاد مطهري معتقد بود , شكست نهضت پانزده خرداد به دليل حضور
نداشتن زنان , و پيروزي انقلاب اسلامي مديون حضور زنان در نهضت
انقلابي بوده است . شايد گزافه نباشد اگر ادعا كنيم كه پيروزي در جنگ و
حداقل شكست نخوردن در دفاع از ميهن اسلامي بدون مشاركت فعال زنان
امكان پذير نبود. حفظ ارزش هاي اسلامي در مناطق جنگي و غيرجنگي و
خلق ارزش هاي جديد فرهنگي در حمايت از دولت اسلامي (در حالي كه
قرن ها در حافظه تاريخي مردم اين كشور دولت , غاصب حكومت قلمداد
مي شد) و مقاومت و پايداري در بدو تهاجم نظامي دشمن حماسه هايي
ناگفته است . شايد بتوان با گذشت زمان از اسطوره هاي مقاومت جبهه ها كه
تا پاي جان از ارزش هاي اسلامي دفاع كردند حجاب برگرفت . آشنايي مردم
ايران با فرهنگ صدر اسلام , كه به لطف درك فرهنگ عاشورا حفظ شده بود ,
اسوه هايي بزرگ را تقديم زنان اين قوم كرد كه در لحظه حساس تاريخي به
ياريشان آمد. سميه , بانوي بزرگ صدر اسلام كه زير شكنجه هاي كافران جان
داد , الگوي مقاومت دختران و زنان جواني قرار گرفت كه به شهادت رسيدند
و حسرت تسليم را بر دل دشمن گذاشتند. اين گمنامان مظلوم , طلايه دار
فرهنگ عصر ظهور منجي بزرگ هستند. قرن پانزدهم هجري ـ قمري با
صداي گام اين زنان و دختران آغاز شد و فلاح و رستگاري معنوي و پايداري
و مقاومت در برابر تهاجم كفر و شرك را نويد داد.
از شهداي جنگ بسيار گفته اند و هرچه بگويند كم است اما در اين ميان ,
هيچ كس از شهداي زن چيزي نشنيده است . بحث جنسيت در سطح كلان و
تلاش در جهت تحقق و تداوم نظامي اسلامي مطرح نيست , اما در بحث
الگوپذيري اجتماعي اگر الگوهاي تاريخي قوم به درستي شناخته و مطرح
نشوند , فرايند هويت يابي نسل ها مختل مي شود.
مي دانيم كه همه شهداي ما تحصيلات كافي و عالي نداشته اند اما با
شرايطي كه درك كرده بودند به خودآگاهي رسيدند و آگاهانه از حقيقت
متعالي اسلام دفاع كردند.
براساس آمار تهيه شده از فهرست شهداي جنگ تحميلي , زنان قهرمان
ايران اسلامي 4363 نفر شهيد در طول سال هاي دفاع مقدس تقديم اين مرز
وبوم كردند كه از اين تعداد 49,32 % مجرد و 50,68 % متاهل بودند; يعني
نسبت آمار شهداي زن و دختر تقريبا برابر است .
براساس يافته هاي پژوهش , 24,5 % شهداي مونث دختربچه , حدود
20 % دختر جوان , حدود 23,5 % , 20 تا 25 ساله و حدود 11 % , 36 تا 50
ساله بوده اند.
حدود 7 % سنشان اعلام نشده و بقيه هم زنان 50 سال به بالا بوده اند .
آمار فوق نشان مي دهد كه با افزايش سن زنان , تعداد شهدا كاهش يافته است .
براساس پژوهشي ديگر , حدود 48,8 % از شهداي مونث در شهرها و
15,2 % از آنان در روستاها ساكن بوده اند . استان خوزستان با 1130 شهيد
مونث ساكن مناطق شهري و 150 شهيد ساكن مناطق روستايي بيش ترين
تعداد يعني حدود يك چهارم از كل شهداي زن را تقديم اين مرز وبوم كرده
است ; سرزميني كه داستان هايي شنيدني از فداكاري هاي زنان و دختران آن
در طول هشت سال دفاع مقدس در يادها و خاطره ها مانده و فقط بخش
ناچيزي از آن ها منتشر شده است .
به رغم وجود اين الگوها مقاومت و پايداري در شهرها و روستاهاي اين
سرزمين , بيننده جست وجوگر نشاني از آنان در كوي و برزن نمي يابد. اين
مظلومان , كه به پيروزي از مقتدايشان فاطمه زهرا(س ) به شهادت رسيدند ,
همانند او نيز بي نام و نشان و در گمنامي از نظرها پنهان شده اند , آن چنان
بي ادعا كه حتي آمار مربوط به اين عزيزان در دسترس همگان نيست .
وصيت نامه ها و آثار باقي مانده از اين شيرزنان منتشر نشده است . اينان زنان
نام آور اين سرزمين اند كه نشاني از آنان در كنگره ها و سمينارها و گردهمايي ها
نمي يابيد. زيرا مانند بانويشان , فاطمه زهرا(س ) , در دفاع از سرزمين ولايت ,
بي جرم و بي جنايت , رخ از عالم درون برگرفتند.
دسته دوم : زناني كه فعالانه پشتيبان جبهه ها بودند
رويارويي با دشمن مهاجم , با توجه به شرايط آن دوره , مستلزم فراهم
آوردن امكانات عظيم مادي و اقتصادي بود. تحريم اقتصادي آمريكا و
متحدانش عليه ايران , ساختارهاي متزلزل اقتصادي , وابستگي به درآمد
نفتي و كاهش قيمت جهاني آن , مسدود بودن دارايي هاي ايران در بانك هاي
خارجي و... مشكلات بسياري در راه تامين هزينه هاي مالي جنگ به وجود
آورد.
اين وضعيت دشوار موجب شد مشاركت نيروهاي غيررسمي و مردمي
در امر پشتيباني و تداركات جنگ افزايش يابد و سازماندهي جنگ در همه
زمينه ها , اعم از نيروهاي رزمي و پشتيباني , به صورت غيرمتمركز درآيد و
مردم تكيه گاه اصلي جنگ بشوند. مردم با كمك هاي همه جانبه خود , اعم از
تامين مواد خوراكي و پوشاك و ديگر نيازمندي هاي جبهه ها و تقديم
كمك هاي نقدي به ويژه ذخاير طلا و زيورآلات خود , بخش عظيمي از بار
اقتصادي جنگ را بر دوش گرفتند. جنگ ها زندگي و ساختار اقتصادي
ملت ها را عميقا دستخوش تغيير مي كنند و افزايش قيمت ها و ازدياد ميزان
مصرف و افزايش بيكاري از عوارض اقتصادي جنگ ها به شمار مي آيند.
اما نكته مثبت در بخش اقتصادي جنگ تحميلي مشاركت فعالانه مردم ,
به ويژه زنان , در حمايت از جبهه هاست . درباره حجم اين كمك ها و برآورد
مالي آن تاكنون آمار و ارقام رسمي عرضه نشده است .
بسيج خواهران همزمان با تشكيل بسيج براي جذب و سازماندهي و
آموزش زنان داوطلب , در سال 1358 بنيان نهاده شد اما ستادهاي پشتيباني
ويژه خواهران در سال 1365 تشكيل شد , حجم عظيم پشتيباني تداركاتي
كه معمولا در قالب كاروان هاي مختلف به جبهه ها ارسال مي شد , حاكي از
حمايت اقتصادي مردم از جنگ است .
در سه سال آخر جنگ فقط از چهار استان كوچك كشور مبلغ
2,865,040,286 ريال به جبهه ها كمك شد كه البته اين مقدار بدون
احتساب قيمت زيورآلات است . اين ارقام زماني برآورد و محاسبه شده كه
ارزش ريال بيش از زمان فعلي بوده است . از مجموع خواهران بسيجي 434
نفر شهيد شدند , حدود 350 نفر جانباز هستند و 491 نفر نيز رزمنده بودند .
همه خواهران بسيجي در فعاليت هاي پشتيباني , امدادگري , تبليغاتي و رزمي
شركت داشتند. به همه اين فعاليت ها بايد رسيدگي به امور خانواده هاي شهدا
و رزمندگان و كمك به مجروحان جنگي بستري در بيمارستان ها , اهداي
خون و خدمات پزشكي داوطلبانه و فعاليت هاي تبليغي پشت جبهه را نيز
اضافه كرد; خدماتي كه با هيچ معيار مادي سنجش پذير نيست . خواهران
بسيجي در كنار اين وظايف , نقش هاي اجتماعي , اعم از مادري و همسري نيز
داشتند و تنوع نقش هاي اجتماعي آنان باعث رشد و شكوفايي استعداد
ايشان شد. آن ها درك كردند كه توانايي شان در چه حد است و چگونه
مي توانند از عهده انجام وظايف اجتماعي و خانوادگي خود برآيند. اين تنوع
نقش ها و وظايف زنان تابع محل زندگي و شهري يا روستايي بودن هم نبود.
دسته سوم : زناني كه با پيامدهاي جنگ درگير شدند
درگيري هاي مسلحانه و وضعيت هاي جنگي تهديدي جدي براي زندگي
زنان و كودكان به حساب مي آيد و نه تنها به ايجاد وحشت , آوارگي ,
تخريب , انهدام , آزار جسماني , از هم گسيختگي خانواده و جامعه و كشته
شدن مي انجامد , بلكه محروميت از بهداشت و خدمات آموزشي و از دست
رفتن فرصت هاي شغلي و وخيم شدن اوضاع اقتصادي را به دنبال دارد. اما
تبعات مهم تر آن گسستن از ارزش هاي قبلي و پذيرش ارزش هاي جامعه
مهاجرپذير و مشكلات ناشي از مهاجرت اجباري است . پروتكل ها و اسناد
بين المللي , به ويژه چهارمين كنوانسيون ژنو در 1949 با هدف محدود كردن
برخوردهاي مسلحانه و اولين پروتكل ضميمه آن در سال 1977 ,
چهارچوب كلي حفاظت از غيرنظاميان به ويژه زنان و كودكان را مطرح كرده
بود , اما تا پيش از برگزاري سمينار پكن و تدوين سند چهارمين كنفرانس
جهاني زن در 1995 , تاثير گسترده جنگ بر زنان ناشناخته مانده بود يا به آن
توجهي نمي شد. در طول جنگ و پس از آن , به دليل شرايط فرهنگي و
اعتقادهاي اسلامي در ايران , اقدامات موثري در اين زمينه انجام گرفت .
جنگ , در مجموع تغييرات بسيار مهمي (اعم از مثبت و
منفي ) به وجود آورد و بسياري از زنان را به صورت مستقيم
و غيرمستقيم با نظام سياسي و اجتماعي مرتبط ساخت
آشنايي مردم ايران با فرهنگ صدر اسلام كه با لطف درك
فرهنگ عاشورا حفظ شده بود , اسوه هايي بزرگ را تقديم
زنان اين قوم كرد كه در لحظه حساس تاريخي به ياريشان
آمد
اينان زنان نام آور اين سرزمين اند كه نشاني از آنان در
كنگره ها و سمينارها و گردهمائي ها نمي يابيد , زيرا مانند
بانويشان , فاطمه زهرا(س ) در دفاع از سرزمين ولايت ,
بي جرم و بي جنايت , رخ از عالم درون برگرفتند
|
تابلويي ابدي از ايثار و حماسه
|
تقديم به همه آنهايي كه در اين تابلو نقاشي شدند
بي ترديد , دوران دفاع مقدس , از بهترين دوران انقلاب
اسلامي ماست كه همانند چراغي فروزان برفراز راه تاريخ ايران
پرتوافشاني مي كند.
به فرموده پيرو مراد عاشقان , جنگ براي ما يك رحمت
بود و عزت و شرف و مردانگي ما هم چون مرواريدي در صدف
آن شفاف و درخشند محفوظ ماند.
جنگ , جنگ است , اما جنگ هشت ساله ما جنگي بود كه
در انقلاب نوپاي ايران اسلامي تحميل شده بود. جنگي كه آثار
و شواهد آن هم چون نعمتي براي ملت ما و گردن آويز لعنتي
براي گردنكشان و زورمداران , براي هميشه جاويدان خواهد
ماند.
آري , دشمن تا دندان مسلح كه در تلاش براي اجراي
مقاصد شوم خود جهت سرنگوني حكومت اسلامي بود , سبب
خير كثير براي امت اسلامي ما شد.
آن چه در اين جنگ براي ملت ما سرنوشت ساز بود توپ و
تانك و تفنگ نبود بلكه تنها شمشير بران , عشق و ايمان
جوانان غيور و سلحشوري بود كه عقل را با هم در آميختند و
تابلوي زيبايي از ايثار و حماسه را به شاهكارهاي ابدي خلقت
افزودند و نام دفاع مقدس را زينت بخش آن نمودند.
دفاع مقدس كه در آن عارفان و پاكبازان كوي عشق و
معرفت سعي در صفاي مستي مي كردند و طواف به دور كعبه
عشق .
دفاع مقدسي كه يادآور عشق بود و دو كوهه و همت , يادآور
حماسه بودو شلمچه و كلهر , دفاع مقدس كه يادآور اخلاص
بود و آويني , يادآور ايمان بود و صياد شيرازي , يادآور ايثار بود
و چمران , دفاع مقدسي كه يادآور پايمردي بود و متوسليان
آري , دفاع مقدس يادآور آنهايي بود كه رفتند تا راه و رسم
ماندگاري را به ديگران بياموزند. دفاع مقدس يادآور راز و
نيازهاي شبانه رزمندگاني است كه خالصانه ندبه هاي دلتنگي
خود را بر زبان جاري ساختند و با خلوص نيت و قداست بر
براق شهادت نشستند و پر كشيدند.
دفاع مقدس يادآور انسان هاي آزاده اي است كه فرياد عشق
و عرفان را در بلنداي قله هاي كمال سر دادند و دل به وصال
دوست سپردند.
دفاع مقدس يادآور آنهايي است كه مي دانستند هيچ
قطره اي در مقياس حقيقت از قطره خوني كه در راه خدا ريخته
شود بهتر نيست . پس رفتند تا با آن قطره خون به حقيقت
عاشقانه اي برسند كه خداست .
ث راضيه نوروزي ـ شهرك فاطمه الزهرا(س ) تهران
|
|