با فرا رسيدن ماه شهريور گويي دوباره بوي درس و مشق نيز به مشام
مي رسد و طي جلسات مختلفي به مربيان و پدرها و مادرها آموزش داده
مي شود كه تشويق به از تنبيه است ! سالهاي بسياري است كه اين جمله را به
مكرر مي شنويم , اما آيا راههاي تشويق را مي دانيم . در اين مقاله با توجه به
اهميت خاصي كه اسلام براي تعليم و تربيت قائل است سعي بر اين شده
است كه برخي از اصول و روشهاي تجربي روانشناسي كه كاربرد وسيعي در
زمينه هاي مختلف , از جمله روان درماني , اصلاح بزهكاري , آموزش
مهارتهاي اوليه و مطالب درسي به كودكان يا بزرگسالان دارد , عنوان گردد تا
به اميد و ياري خداوند باريتعالي براي شروع سال تحصيلي ديگر بيشتر
آمادگي پيدا نمائيم .
به رفتار خوب بايد پاداش داده شود
اصل تقويت مثبت : براي اينكه رفتاري در كودك تقويت شود يا دوام
يابد , ترتيبي بدهيد كه پس از اينكه كودك هربار رفتار مورد نظر را انجام داد ,
پاداشي به او داده شود. به بيان ديگر هر رفتار مطلوب كودك نتيجه
خوشايندي برايش به دنبال داشته باشد.
يكي از مشكلات مهم دانش آموزان در مورد يادگيري دروسي مانند
رياضي و زبان اينست كه آنها احساس نمي كنند كه يادگيري اين دروس براي
آنها فايده دارد. به بيان ديگر نمي توانند دليلي براي يادگيري آن پيدا كنند
.روشن است كه اگر مهارتي جديد يا رفتاري تازه فايده اي مستقيم و فوري
براي يادگيرنده داشته باشد , يادگيري با سرعت و سهولت بيشتري انجام
خواهد گرفت . اما اگر فايده آن مهارت يا رفتار بسيار ناچيز يا بسيار دوررس
باشد , يادگيري آن ممكن است صورت نگيرد يا زمان درازي طول بكشد
مسئله اساسي براي پدران ومادران و معلمان اين است كه برنامه هايي ترتيب
دهند تا يادگيري مطالب تازه نتيجه اي خوشايند يا فايده اي مستقيم براي
دانش آموزان داشته باشد. بايد توجه داشت كه كاربرد اصل تقويت مثبت
تنها در مورد آموزش دروس رياضي و زبان نيست .
نمونه هايي از تقويت كننده هائي گوناگون براي كودكان و بزرگسالان
براي كودكان و نوجوانان :
تقويت كننده هاي مادي :
انواع شيريني و خوراكي مورد علاقه آنها
پول
ـ پاداش , به صورت جايزه هاي گوناگون
نمره خوب در كلاس
تقويت كننده هاي غيرمادي غيركلامي :
سرتكان دادن به نشانه تائيد
لبخند زدن
دست زدن روي شانه
حالتي كه نشانه تاييد باشد
پذيرفتن تقاضا
به تو افتخار مي كنم !
خوب پيش رفتي ! اين يكي هم درست بود!
خيلي بهتر شد! چه خوب انجام دادي !
همين طور بايد باشد! زنده باد!
خدايا , چه خوب شد! چه بچه خوبي هستي !
براي جوانان و بزرگسالان :
تقويت كننده هاي مادي
پول
تقدير نامه
مدال و نشان
ترفيع درجه و رتبه
تقويت كننده هاي غيرمادي و غيركلامي :
سرتكان دادن به نشانه تاييد
لبخند زدن
حالتي كه نشانه تائيد باشد
دست زدن روي شانه يا كتف
حالتي كه نشانه توجه به او باشد
كمك كردن به او وقتي تقاضاي كمك مي كند
بسيار خوب ! بله ! موافقم !
زيباست ! چه عقيده خوبي !
عالي است ! شما خيلي خلاق هستيد!
ببينيد چه قدر پيش رفته ايد!
اين كار خوب را ادامه دهيد!
چقدر پر حوصله ايد!
من علاقه و پشتكار شما را تحسين مي كنم !
نكته هاي مهم درباره تقويت كننده ها
الف ) تقويت كننده ها براي همه يكسان نيستند
چيزهايي كه رفتار فردي را تقويت مي كنند ممكن است براي ديگران
تقويت كننده نباشند.
دانش آموزي كه هميشه نمره درسهاي او پايين است , ممكن است با
گرفتن نمره 15 تقويت شود . ولي دانش آموزي كه هميشه نمره هاي بال
مي گرفته است , گرفتن نمره 15 براي نوعي تنبيه است .
رويداد يا چيزي براي دانش آموز تقويت كننده است كه نشان دهنده
پيشرفت او در درسش باشد. بنابراين , براي اينكه بدانيم عمل ما تقويت
كننده رفتاري است يا نه , لازم است بدانيم كه فرد مورد نظر براي تقويت
پيش از اين در چه موقعيتي قرار داشته است .
ب ) اثر تقويت كننده ها در هر زمان يكسان نيست
رويدادهايي كه در زمان معين تقويت كننده هستند , ممكن است در
زماني ديگر تقويت كننده نباشند .براي مثال : كودكي كه هرگز سوار اتوبوس
دو طبقه نشده است سوار شدن به اين اتوبوس و رفتن به طبقه بالا ممكن
است تقويت كننده اي قوي به شمار آيد , اما براي كودكي ديگر و در شرايطي
ديگر كه شايد بارها اين كار را انجام داده است , به هيچ عنوان نمي تواند
تقويت كننده به شمار آيد , به همين ترتيب دادن شيريني به كودك در صورتي
تقويت كننده خواهد بود كه كودك مدتي شيريني نخورده باشد.
ج ) فاصله ميان رفتار و عرصه تقويت كننده
فاصله ميان رفتار مطلوب كودك و عرضه كردن تقويت كننده به او چه
مدت بايد باشد
پاسخ اين است كه پس از بروز رفتار مطلوب , هر چه تقويت كننده را
زودتر عرضه كنيم احتمال تقويت شدن آن رفتار بيشتر خواهد بود.
د) تقويت كننده هايي كه با تاخير عرضه مي شوند
هنگامي كه تقويت كننده با تاخير عرضه مي شود , رفتار خوب گذشته
كودك را به ياد او بياوريد و بگوئيد كه پاداش براي چه كار بوده است . وقتي
كه امكان تقويت يك رفتار مطلوب نباشد بايد جزئيات آن رفتار و كارهايي را
كه كودك يا دانش آموز انجام داده است به ياد او آورد و بيدرنگ خاطره رفتار
مطلوب را كه در ذهن كودك زنده شده است تقويت كرد.
هـ) تقويت باتاخير , براي آموزش استقامت و شكيبايي
اين نوع تقويت با تاخير سبب مي شود كه كسي مدت درازي كارش را
خوب انجام دهد و به اين ترتيب ايستادگي و شكيبايي را براي رسيدن به
پاداش ياد بگيرد. تقويت فوري وقتي لازم است كه بخواهيم رفتار مطلوب
تازه آموخته اي را ثبات بيشتري بدهيم . ولي وقتي كه رفتاري آموخته شد ,
بايد به كودك بفهمانيم كه انتظار گرفتن پاداش را پس از هر رفتار مطلوب
نداشته باشد.
و) تقويت بايد پس از مشاهده پيشرفت در رفتار عرضه شود
اگر بخواهيم رفتاري به كودك يا دانش آموزي بياموزيم بايد او را تنها
هنگامي كه رفتار مورد نظر در او مشاهده شده باشد تقويت كنيم . در
غيراينصورت , رفتار نامطلوب او را تقويت كرده ايم .
س ) دقت در انتخاب تقويت كننده ها
تقويت كننده ها , از نظر ميزان تاثير , با يكديگر متفاوت اند. تقويت
كننده اي ممكن است كه در فردي موثر باشد ولي در ديگري تاثير نكند.
همچنين تقويت كننده اي كه در يك زمان تاثيري مطلوب داشته باشد ممكن
است در زمان ديگري تاثير نكند. بنابراين در انتخاب تقويت كننده هاي
مناسب بايد بسيار دقت كرد. گاهي نيز لازم است تقويت كننده هاي گوناگون
را امتحان كنيم تا از آن ميان تقويت كننده موثر و مناسب را بيابيم . يكي از
راههاي پيدا كردن تقويت كننده مناسب اين است كه ببينيم كودكان يا افرادي
كه با آنها سر و كار داريم بيشتر چه چيزهايي را دوست دارند تا همانها را به
عنوان تقويت كننده به كار ببريم .
ش ) محبت تقويت كننده اي خطرناك است
مادرها و پدرها و گاهي معلمان از دوست داشتن و محبت كردن به عنوان
تقويت كننده استفاده مي كنند
درباره كاربرد محبت و دوست داشتن به عنوان تقويت كننده بايد
هشداري داده شود.
اين هشدار بدين سبب نيست كه محبت كردن تقويت كننده اي موثر
نيست , بلكه سبب اين است كه كاربرد اين گونه تقويت كننده ها ممكن است
داراي بعضي از عوارض جانبي باشد كودكان ودانش آموزان به زودي ياد
مي گيرند كه از تقويت كننده هايي كه ما براي آنان به كار برده ايم , در مورد
ديگران و حتي در مورد خود ما استفاده كنند.
بنابراين , محبت ما به فرزندان و دانش آموزانمان بايد بدون قيد و شرط
و بدون توجه به نوع رفتار آنان باشد. كودك بايد احساس كند كه همواره
مورد محبت و علاقه ماست . خوشبختانه تقويت كننده هاي گوناگوني وجود
دارد و نيازي نيست كه با مشروط كردن حجت خود نسبت به فرزندانمان
احساس عدم اطمينان و عدم امنيت عاطفي در آنان به وجود بياوريم .
ص ) ارزش تقويت كننده ها ممكن است كم يا زياد شود
ارزش يك تقويت كننده بايد آن قدر باشد كه فرد را به انجام دادن رفتار
مطلوب تشويق كند. گاهي ميزان و ارزش يك تقويت كننده را بايد بر حسب
كاري كه بايد انجام شود و نتيجه اي كه بايد داشته باشد تغيير داد.
ض ) استفاده مداوم از يك تقويت كننده , اثر بخش بودن آن را كاهش
مي دهد
تقويت كننده ها به ويژه اگر كلامي باشند , پس از چندين بار استفاده تاثير
خود را از دست مي دهند. يعني كودك يا نوجوان از آن خسته مي شود. يكي از
راههاي پيشگيري از اين وضع اين است كه ستايش و نخستين كلامي را با
ذكر دقيق پيشرفت رفتار كودك يا نوجوان همراه كنيم , يا اصلاح و بهتر شدن
رفتارش را به او يادآوري كنيم . تا خود او نيز احساس كند كه در رفتارش
تغيير مطلوبي حاصل شده است .
ط ) آگاهي قبلي از تقويت كننده ها گاهي لازم نيست
بهتر است كودك يا نوجوانان از پيش بداند كه چه تقويت كننده اي به او
عرضه خواهد شد تقويت كردن بي خبر و ناگهاني بيشتر وقتها براي يادگيري
يك رفتار و تاثير بيشتري خواهد داشت .
ظ ) تاثير يك تقويت كننده بستگي بسيار به عرضه كننده آن دارد
براي همه ما تشويق افراد خاصي مهمتر از تشويق ديگران است . براي
كودكان و نوجوانان نيز چنين است . تشويق افرادي كه نزد آنها از محبوبيت و
حيثيت خاصي برخوردارند تاثير بيشتري بر آنها خواهد داشت . به طور كلي
مي توان گفت كه كودكان و نوجوانان نيز مانند بزرگسالان از كساني كه مورد
توجه مردم هستند و از نظر ديگران مهم تلقي مي شوند و همچنين از كساني
كه مهربانند ودوستدار بچه ها , خوششان مي آيد و عرضه تقويت كننده به
وسيله اين گونه افراد مي تواند تاثير بيشتري بر رفتار كودكان
ببخشد.
آنچه كه در اين مقاله به آنها اشاره شد اگر در مسائل تعليم و تربيت و
آموزش و حتي در تربيت فرزندان در خانواده به كار گرفته شود و ديگر جايي
براي دلسردي دانش آموزان از درس و مدرسه باقي نمي ماند و نوجوانان
بزهكار در جامعه كمتر خواهند شد.
خوب است بدانيم كه بزرگسالاني كه مي كوشند تا از روشهاي تقويت
كردن براي كودكان استفاده كنند , به زودي در مي يابند كه كودكان نيز
مي كوشند تا بعضي از رفتارهاي آنها را تقويت كنند.
طاهره صاحب الزماني
برگرفته از كتاب تغييردادن رفتارهاي كودكان و نوجوانان
ترجمه و تاليف دكتر يوسف كريمي
« تقويت فوري » وقتي لازم است كه بخواهيم رفتار مطلوب
تازه آموخته اي را « ثبات بيشتر » بخشيم , ولي وقتي كه رفتاري
آموخته شد , بايد به كودك بفهمانيم كه انتظار گرفتن پاداش را
پس از هر رفتار مطلوب نداشته باشد
ارزش يك تقويت كننده بايد آن قدر باشد كه فرد را به انجام
دادن رفتار مطلوب تشويق كند. گاهي ميزان و ارزش يك
تقويت كننده را بايد برحسب كاري كه بايد انجام شود و
نتيجه اي كه بايد داشته باشد تغيير داد
تمجيد و تحسين و تشويق كلامي را با ذكر دقيق پيشرفت رفتار
كودك يا نوجوان همراه كنيم , يا اصلاح و بهتر شدن رفتارش را
به او يادآوري نمائيم تا خود او نيز احساس كند كه در رفتارش
تغيير مطلوبي حاصل شده است
|
آيت الله مدني , شهيد محراب
|
بيستم شهريور سالروز شهادت شهيد محراب آيت الله حاج
سيداسدالله مدني ميباشد.
آيت الله حاج سيداسدالله مدني به سال 1323 هجري قمري در
آذرشهر چشم به جهان گشود و در سنين جواني براي تحصيل علوم
ديني به قم عزيمت كرده پس از گذراندن دروس مقدماتي , نزديك
سه چهار سال به تحصيل درس فقه در محضر امام خميني (ره )
مي پردازند و در جلسات درسي آيت الله « حجت » نيز حضور يافته و
از شاگردان مبارز آن مرحوم ميشوند.
آيت الله مدني از همان دوراني كه در قم طلبه بود , مبارزات
سياسي خود را براي سرنگوني رژيم فاسد پهلوي آغاز كرد و به اين
جهت در همان زمان از قم به آذرشهر تبعيد شد. پس از تبعيد آيت
الله مدني از آذربايجان , عازم شهر مقدس نجف در عراق ميشوند و
تدريس و تحصيل خود را در آن محل شروع مي كند و درس هاي
مرحوم سيدعبدالهادي شيرازي مرحوم آيت الله حكيم و آيات عظام
ديگر شركت كرده و بدستور آيت الله حكيم روزانه 13 تا 14 جلسه
درس از كفايه , رسايل , مكاسب , و لمعه را براي شاگردان تدريس
مي كند.
وي اولين كسي بود كه در جريان قيام 15 خرداد سال 1342
امت مسلمان و بپاخاسته ميهن مان در نجف از حضرت امام تبعيت
كرده و در انتشار تلگرام آيت الله حكيم به همين مناسبت نقش
بسزائي داشت .
در زمان حكومت عبدالناصر عده اي از علماي نجف تحت نظر
ايشان براي افشاي چهره رژيم سفاك پهلوي به مصر فرستاده
ميشوند.
آيت الله مدني در نجف سوابق مبارزاتي زيادي دارند بطوري كه
در زمان حكومت عبدالسلام عارف كه برادر عبدالرحمان عارف بود
از طرف آيت الله حكيم , كه از مراجع بزرگ شيعه در آن زمان بودند ,
فتوائي صادر ميشود با اين عنوان كه تابع اعتقادات
كمونيستي بودن (در آن زمان بعثي هاي عراق به آن اعتقاد داشتند) كفر
و الحاد است و از اسلام خارج شدن است . در رابطه با اين فتوا از
طرف بعثيون و كمونيستهائي كه در حكومت عراق رسوخ كرده بودند
اهانت هائي به ايشان ميشود و آيت الله حكيم هم بعنوان اعتراض به
اين اعمال به كوفه رفته بودند , در آن موقع مرحوم آيت الله مدني
دست به عملي ابتكاري مي زنند , طلاب را جمع كرده و كفن پوشيده
و به منزل آيت الله حكيم ميروند و از ايشان مي خواهند كه دستور
جهاد بدهند.
آيت الله مدني در سال 50 نيز بفرمان امام خميني (ره ) جهت
تدريس علوم ديني به خرم آباد رفته و در آنجا حوزه علميه كماليه به
همت و تلاش ايشان تاسيس ميشود. سپس بر اثر فعاليتهائي كه بر
عليه رژيم ستم شاهي داشتند به نورآباد ممسني , گنبدكاوس
بندركنگان و مهاباد تبعيد مي شوند و با اوج گيري انقلاب اسلامي از
تبعيد به قم باز گشت و پس از پيروزي انقلاب به دعوت مردم همدان
راهي اين شهر شدند. در جريان تشكيل مجلس خبرگان از سوي مردم
همدان به آن مجلس راه يافت و پس از شهادت آيت الله قاضي
طباطبائي نخستين امام جمعه تبريز , از سوي امام خميني (ره ) به
عنوان نماينده امام و امام جمعه تبريز انتخاب شدند.
و سرانجام در همين سنگر بود كه روز بيستم شهريور توسط
منافقي شقي در محراب عبادت به شهادت رسيد و فوز عظيم يافت .
|
|