جلد 15 كتاب « انقلاب اسلامي به روايت اسناد ساواك » را مركز بررسي
اسناد تاريخي وزارت اطلاعات منتشر كرده است . در بخشي از مقدمه اين
كتاب كه شامل وقايع 11 تا 20 آبان 1357 است , چنين
مي خوانيم :
بحران حاكم بر كشور و چنگالي كه با تظاهرات , راه پيمايي ها و
اعتصاب ها , گريبان حكومت پهلوي را گرفته بود , ويليام سوليوان سفير
آمريكا در ايران را واداشت كه در گزارشي واقع بينانه ـ برخلاف گزارش هاي
پيشين ـ به وزارت امور خارجه امريكا اعلام خطر كند و از قول شاه بنويسد
كه دو راه بيشتر پيش روي محمدرضا پهلوي نيست : استعفا , يا تشكيل دولت
نظامي . به دنبال گزارش سوليوان در يازدهم آبان ماه جلسه اي اضطراري در
كاخ سفيد برپا شد. نتيجه اين نشست در تلفني كه برژينسكي فرداي آن روز
(دوازدهم آبان ) به شاه كرد , روشن گرديد : « به نظر من مشكل شما اين است
كه بايد دست به يك سلسله اقدامات خاصي بزنيد كه اقتدار شما را به نحو
موثر نشان دهد. شاه به سادگي پاسخ داد : چشم . » توصيه برژينسكي به شاه
چيزي جز موافقت امريكا با برپايي يك دولت نظامي نبود.
حوادث روز سيزدهم آبان در تهران , به خواست امريكا و شاه دست به
سينه ايران , شتاب بيشتري بخشيد. آن روز به مناسبت سالروز تبعيد امام
خميني , تظاهرات گسترده اي در كشور برپا شد. با اين كه تظاهرات تهران
پراكنده و نسبت به برخي ديگر از شهرها از حجم كمتري برخوردار بود , اما
گشودن آتش ماموران حكومت نظامي به روي دانشجويان و دانش آموزاني كه
در دانشگاه تهران گرد آمده بودند , فيلمبرداري از اين حادثه و سپس نمايش
آن در بخش خبري شب تلويزيون , تاثير شگرفي در بين مردم سراسر كشور
گذاشت .
پخش اين فيلم مستند برخلاف ميل مسوولان تلويزيون صورت گرفت ,
اما از فرداي آن روز تظاهرات در شهرهاي گوناگون به واسطه هيجاني كه از
ديدن اين فيلم كوتاه بر مردم مستولي شده بود , فزوني يافت .
حكومت , با اين كه در هواي تجديد سازمان بود , اما از اين فرصت بهره
گرفت و در روز چهاردهم آبان در تهران اقدام به آتش زدن برخي سينماها ,
بانك ها , اتوبوس هاي شركت واحد و ديگر اماكن عمومي كرد. همراه با
آتش افروزي و تخريب هدايت شده , شايعاتي نيز در سطح پايتخت جاري
شد; مثل اين كه برخي از پادگان ها سقوط كرده و يا كودتايي در راه است . اين
ترفندها , موجب شد كه ناآرامي ها فراتر از آن چه بود نمايانده شود. ارتشبد
اويسي فرماندار نظامي تهران به ماموران خود دستور داده بود كه دخالتي در
جلوگيري از تخريب ها و آتش زدن ها نكنند. سفير انگليس نيز معتقد بود كه
اين اقدامات توسط عوامل حكومت روي مي دهد. آيت الله طالقاني نيز كه به
تازگي از زندان آزاد شده بود , با صدور اطلاعيه اي به دامن زدن فضاي
وحشت در بين مردم توسط عوامل حكومت اشاره كرد و از مردم خواست
براي خنثي كردن اين روش , از درگيري با ماموران خودداري كنند.
با زمينه فراهم شده , دولت هفتاد روزه جعفر شريف امامي همان روز
(چهاردهم آبان ) به خواست شاه استعفا داد و فردايش دولت نظامي , به
نخست وزيري ارتشبد غلامرضا ازهاري روي كار آمد. همزمان شاه پيامي
براي مردم ايران خواند و سوگند ياد كرد كه اشتباهات گذشته را جبران كند.
اما زمان براي اين كار بسيار دير شده بود. منبع ساواك همان روز
(57,8,15 ) مي نويسد , زماني كه سخنراني شاه از راديو پخش مي شد , يك
خياط در خيابان سعدي تهران در برابر اين گفته شاه كه « ما بايد مملكت را
نجات دهيم و من هم در كنار شما هستم » چنين گفت : « تمام اين اقدامات
براي اين است كه تو بروي , آن وقت مي گويي من هم هستم »
با استقرار دولت نظامي شناسايي و دستگيري آن دسته از مردم كه
رهبري تظاهرات را به عهده داشتند آغاز شد و بخش نامه هايي براي شدت
عمل ماموران مسلح با مردم تظاهركننده صادر گرديد.
همان روز (57,8,15 ) روزنامه هاي اطلاعات , كيهان و آيندگان , و
سازمان راديو ـ تلويزيون ملي ايران به اشغال نظاميان درآمد. اعتصاب اين
رسانه ها نيز در اعتراض به اين تعرض آغاز گرديد. درج خبرها و گزارش هاي
راه پيمايي ها , تظاهرات و اعتراض ها در ديگر نشريه هايي كه به اعتصابيون
نپيوسته بودند , منع شد و تا دو ماه بعد سكوتي تحميلي بر رسانه ها حاكم
گرديد.
دولت نظامي نخستين ضرب شست خود را با كشتن هشت شهروند
زنجاني در روز شانزدهم آبان ماه نشان داد.....
در برخي اسناد مندرج در اين كتاب چنين آمده است :
(بولتن )
5 ـ صبح روز 57,8,13 محسن پزشكپور ضمن تماس تلفني با آيت الله
شريعتمداري در قم اظهار داشته : تلگرافي از طرف كارگران صنعت نفت از
خوزستان دريافت و فردا عازم اهواز هستم . چند نفر از نمايندگان آنان را
دعوت به تهران ميكنم تا شايد از طريق كميسيون عرايض مجلس شورايملي
اين موضوع حساس حل شود.
شريعتمداري گفته : كارمندي از طرف آنان ديشب آمده بود نزد من و
چون صحبت ميكرد كه فلاني هم بايد محاكمه شود , من توي دهنش زدم و
گفتم چه مناسبتي دارد , چون همانطوريكه ميدانيد بعضي ها يا چپي هستند يا
الهام ميگيرند.
محسن پزشكپور ضمن تاييد مطلب بالا گفته : كارهاي غيرضروري انجام
ميدهند , مثل اينكه عوامل خاصي خميني را به حد امام خميني رسانيده اند.
شريعتمداري اظهار داشته : در اين حال نصيحتشان كنيد كه ضمن
احقاق حق خود , متوجه وضع مملكت هم باشند. محسن پزشكپور بدنبال
تماس تلفني بالا , بار ديگر با آيت اله شريعتمداري تماس گرفته و اظهار
داشته : خبرهاي خيلي ناراحت كننده اي از كردستان برايم رسيده مبني بر
اينكه اسلحه زيادي در آنجا پخش شده بود و در مدارس كردستان صبحها
سرود مخصوص كردستان آزاد خوانده ميشود و در چند محل پرچمهاي
ايران را سوزانيده اند. به خراسان هم اسلحه بسياري وارد شده است . يك
چنين مخاطراتي وجود دارد , با اين حال مسئولين دست روي دست
گذاشته اند. پزشكپور اضافه كرده : همانطوريكه جنابعالي فرموديد از اين
دولت هم ديگر كاري ساخته نيست .
نامبرده در پايان تماس تلفني گفته : بر اثر درخواست مردم رضائيه قرار
است مسافرتي به آنجا بنمايم .
ارزيابي خبر :
انجام مذاكرات صحت داشته و مطالب بالا عنوان شده است .
اظهارات يكنفر از اتباع كانادائي مرتبط با سفير انگليس پيرامون حوادث
روز 57,8,14 تهران
فرانك مكي تبعه كانادا كه از دوستان نزديك سفير انگليس در دربار
شاهنشاهي ميباشد , بنقل از ديپلماتهاي سفارت انگليس در تهران , اظهار
داشته :
كليه خرابكاريها و آتش سوزيها در اماكن در روز 57,8,14 كه در تهران
صورت گرفته از جمله آتش زدن سفارت انگليس , وسيله مامورين ساواك و
دولت ايران انجام گرفته تا بدينوسيله شاهنشاه آريامهر بتواند يك دولت
نظامي بر سر كار بياورند . (1 )
ارزيابي خبر :
اظهار مطالب بالا توسط بيگانه مذكور صحت دارد.
توضيح :
شايعه آتش زدن اماكن وسيله عوامل دولتي در ميان مردم بشدت رواج
داده شده و برخي مقامات سفارت انگليس نيز باين مسئله اشاره كرده اند.
آنچه كه ملاحظه شده , مطبوعات خارجي تاكنون باين مسئله اشاره اي
نكرده اند و گفته شده , چنانچه مطبوعات خارجي اين شايعات را رد كنند ,
ميتواند كمك بزرگ و موثري براي دولت ايران باشد.
موضوع تظاهرات
روز جاري حدود 100 نفر دانش آموز پسر كه كتابهائي در دست دارند از
خيابان لاله زار بطرف شمال در حركت هستند و بدون اينكه با خود پلاكارت
حمل كنند مرتب شعارهائي بشرح زير ميدهند :
1 ـ مسجد كرمان را , خانه دهقان را , كتاب قرآن را , مرد مسلمان را شاه
بآتش كشيد.
2 ـ بدست آريامهر برادرم كشته شد .
نظريه شنبه ـ چنانچه بهمين ترتيب جمعيت مذكور پيش برود هر لحظه
بر تعداد آنان افزوده خواهد شد.
نظريه يكشنبه ـ خبر فوق در مورد تظاهرات دانش آموزان مورد بحث
صحت دارد.
نظريه سه شنبه ـ نظريه يكشنبه مورد تاييد است .
نظريه چهارشنبه ـ نظريه سه شنبه تاييد ميگردد.
موضوع : حفاظت از آمريكائيان
بازگشت بشماره 18 ـ25 ـ01 ـ201 ـ57,8,3 برابر گزارش دايره
مربوطه .
1 ـ كنسولگري آمريكا وسيله پاسهاي مسلح و شخص كنسول نيز وسيله
مامور سيويل مسلح مراقبت ميگردند.
2 ـ مدرسه آمريكائيان با اينكه جز طبقات سه گانه منظور نشده در سطح
نميباشد ولي به لحاظ اهميت وسيله يك پاس زوجي مسلح مراقبت
ميگردد.
3 ـ در محل پياده و سوارشدن محصلين آمريكائي دستورات لازم داده شد كه
مراقبت بعمل آيد.
4 ـ ساير پرسنل آمريكائي نيز از حفاظت عمومي شهر برخوردار ميباشند
مراتب جهت آگاهي اعلام ميگردد. رئيس شهرباني استان اصفهان ـ سرتيپ
مصطفائي از سوي سرتيپ
شيراني
گزارش خبر
موضوع : اظهارات پرويز صاحب مغازه خياطي پاسارگاد واقع در پاساژ
سينما ادئون
حدود ساعت 12,15 روز 57,8,15 كسبه پاساژ سينما ادئون در مغازه
حسن عابديان واقع در خيابان سعدي شمالي جمع شده بودند و فرمايشات
شاهنشاه آريامهر را كه از راديو پخش ميشد گوش ميدادند كه در آن قسمت
از فرمايشات شاهنشاه « ما بايد مملكت را نجات بدهيم و منهم در كنار شما
هستم » نامبرده بالا اظهار نموده « تمام اين اقدامات براي اينست كه تو
(منظور شاهنشاه بوده است . ) بروي آنوقت ميگوئي منهم هستم . » 1
نشريه شنبه ـ نظري ندراد. نظريه يكشنه ـ شنبه فرد صادقي است و بنظر
ميرسد مفاد خبر در مورد اظهارات نامبرده باحتمال قوي صحت داشته
باشد.
نظريه سه شنبه ـ نظريه يكشنبه مورد تاييد است .
نظريه چهارشنبه ـ نظريه سه شنبه تاييد ميگردد.
گزارش خبر
موضوع : دكتر عباس مرادخاني
نامبرده بالا در ساعت 14 مورخه 57,8,17 در محوطه بهداري و
بهزيستي ماكو در حضور آقايان جباري و سيدي و چند نفر ديگر ضمن
صحبت اظهار داشت چند نفر محصل در محلي جمع شده بودند پاسباني
بيكي از آنها ميگويد متفرق شويد يكي از بچه ها جواب ميدهد تا شما گفتيد
برويد ما ميرويم ولي چرا 34 ميليون نفر بيك نفر ميگويند برود , نميرود و
بعد با صداي بلند شروع به خنديدن كرد.
نظريه شنبه : خبر صحت دارد.
نظريه دوشنبه : نظريه شنبه مورد تاييد است وبنظر ميرسد دكتر
مرادخاني با عنوان اينگونه مطالب سعي در منحرف نمودن افكار افراد
شاهدوست و ميهن پرست منطقه دارد.
قيصر
نظريه ,15 هـ : نظريه دوشنبه مورد تاييد است . ت نظريه چهارشنبه : 4,15
هـ اعلام شد بنحو مقتضي بوي تذكر لازم داده شود.
نظريه جمعه : نظريه چهارشنبه تائيد ميشود.
موضوع نماز عيد قربان
برابر گزارش يگانهاي اجرائي و اخبار واصله تعداد زيادي از مردم اظهار
نموده اند كه فردا عيد قربان واقعي (خونريزي ) راه مياندازيم با توجه به
اينكه مسجد نو ظرفيت تعداد زيادي جمعيت دارا ميباشد و منجر به اجتماع
عظيمي از مردم خواهد شد ترتيبي داده شود كه نماز جماعت اجرا نشود يا
اينكه در همان مسجديكه قبلا آيت الله محلاتي نماز جماعت ميخوانده
برگزار شود.
سرتيپ يزدجردي
ركن 2
برابر اطلاع واصله از ضاوا تعدادي خرابكاران از جهرم به شيراز آمده اند و
در نظر دارند شعب بانك صادرات و بانك صادرات مركزي را به آتش
بكشند.
موضوع : وقايع
برابر گزارش يگان مربوطه
1 ـ ساعت 9,20 روز 57,8,17 تعدادي از انترنها و دانشجويان دختر و
پسر پزشكي در بيمارستان ثريا در حاليكه روپوش سفيد به تن نموده بودند
در حيط مشرف به خيابان بصورت دستجمعي ايستاده وتعدادي شعرا بشرح
زير روي پارچه هاي سفيد با خط مشكي و قرمز نوشته و بميله هاي
مخصوص پرچم بيمارستان بسته بودند ما خواستار حكومت اسلامي هستيم
و دولت نظامي را محكوم مي كنيم و عكس خميني را در بالاي اين شعارنصب
نموده بودند . 2 ـ باكشتار وحشيانه خلق مسلمان رژيم و حمله بدانشگاه
تهران واعلام دولت نظامي را محكوم كرده و همچنين بمبارزات حق طلبانه
خود ادامه ميدهيم , در تابلوي ديگر بعنوان اسامي تعدادي از كشته شدگان
دانشگاه تهران نوشته شده بود.
هنگامي كه برژينسكي از شاه خواست در شهرهاي ايران
حكومت نظامي برقرار كند و با كشتار مردم , در برابر نهضت
اسلامي مانع ايجاد كند , شاه در پاسخ برژينسكي بدون هيچ
چون و چرايي گفت : چشم
