قسمت اول
محمد زاهد غياثي
مقدمه
امروزه بر انسان و جوامع انساني روشن و معلوم گشته
است كه اعتدال و ميانه روي بهترين و مناسب ترين شيوه ي
زندگي براي دست يابي به سعادت است . اميرمومنان علي (ع ) ,
در وصيت به فرزند خود , امام حسن (ع ) مي فرمايد :
« و اقتصد يا بني في معيشتك و اقتصد في عبادتك » (1 )
« پسرم در معاش زندگي و در عبادت , معتدل و ميانه روباش » .
امام صادق (ع ) نيز فرموده اند : « ان القصد امر يحبه الله
عزوجل » (2 )
« همانا اعتدال و ميانه روي در هر كاري امري است كه
خداوند متعال آن را دوست دارد » . بنابراين اعتدال و ميانه روي
امري است كه اسلام , هزار وچهار صد سال پيش مردم را به آن
سفارش نموده و از همين روست كه قرآن كريم امت اسلام را با
عبارت « امه وسطا » (3 ) وصف كرده است .
از جمله كارهايي كه مخل طريق اعتدال و ميانه روي است .
امر مذموم « اسراف » و در كنار آن صفات ناپسند « تبذير » و
« اقتار » است كه قرآن مجيد در 17 مورد و در لسان اهل
بيت (ع ) نيز به وفور از آن نهي ونكوهش فرموده اند.
اسراف چيست
لغت شناس معروف , جناب راغب اصفهاني , در كتاب
« مفردات » مي نويسد : « السرف تجاوز الحد في كل فعل يفعله
الانسان » هر گونه زياده روي و تجاوز از حد اعتدال در هر چيز
و كاري كه انسان انجام دهد , اسراف است » اما در معناي عيني
اسراف دوبرداشت كلي وجود دارد كه در دو حديث منقول از
حضرت امام صادق (ع ) در ذيل بدان ها اشاره شده است :
الف ـ « همانا اسراف در چيزي است كه موجب نابودي مال
و ثروت و زيان رساني به بدن شود » . (4 )
ب ـ « كسي كه چيزي از مال خود را در راه غير طاعت
خداوند مصرف كند , اسراف كار است » (5 ) اما اين دو برداشت ,
خود داراي وجوه و چهره هاي گوناگوني است :
چهره هاي گوناگون اسراف
1 ـ اسراف در خوردن و آشاميدن
پرخوري و زياده روي در مصرف غذا , علاوه بر اين كه امر
مذموم و ناپسندي به شمار مي آيد , سرچشمه ي انواع بيماري ها
نيز هست , چرا كه امام صادق (ع ) فرموده اند : « هيچ چيز براي
روح و روان انسان , زيان بخش تر از پرخوري نيست . زيرا
پرخوري باعث سنگدلي و شهوت انگيزي مي شود » (6 )
امام علي (ع ) نيز فرموده اند : « پرخوري مانع زيركي و
چابكي است » (7 )
امروزه علم پزشكي ثابت كرده است كه پرخوري و
زياده روي در مصرف غذا فعاليت طبيعي دستگاه گوارشي بدن
را بر هم مي زند و باعث اختلال در سيستم مغز و اعصاب و
ضعف قوه ي فكر و انديشه ي انسان خواهد شد.
با آن كه در وجود طعام است عيش نفس
رنج آورد طعام كه بيش از قدر بود
2 ـ اسراف در تنوع غذا
با آن كه بسياري از مردم جهان در آفريقا و خاورميانه و
ساير نقاط از سو تغذيه رنج مي برند , بسياري ديگر از مردم
هستند كه بر سفره هاي رنگارنگ مي نشينند و هر آن چه غذاي
لذيذ و متبوع كه هست و ميل دارند , مهيا نموده و مي خورند ,
در حالي كه پيامبراكرم (ص ) فرموده اند :
« يكي از اسراف ها آن است كه هر چه را ميل داري بخوري »
(8 ) به علاوه كاملا هويداست كه حدود نيمي از غذاهاي متنوع
چنين سفره هاي رنگارنگي دور ريخته و بدين وسيله نعمات
خداوندي كفران مي شود. در روايت است كه روزي امام
صادق (ع ) در جمع ياران خويش , مقداري خرما طلبيدند و با
اصحاب مشغول خوردن شدند. در اين ميان يكي از حاضران ,
هسته ي خرمايي را به دور افكند. ناگهان امام (ع ) از خوردن
دست كشيده فرمودند : « چنين مكن , همانا اين كار از اسراف و
تبذير است و خداوند تباهي را دوست ندارد » (9 ) حال كه امام
امت اسلام از دور انداختن يك هسته ي خرما نهي مي فرمايد ,
ديگر حساب چيدن سفره هاي رنگارنگ و سپس دور ريختن و
ضايع نمودن آن همه غذاهاي متنوع كه به طور يقين با زحمت و
رنج فراوان نيز مهيا شده است , معلوم خواهد بود!
3 ـ اسراف در انفاق و بخشش
انفاق يكي از ارزش هاي پر ارج اسلامي است كه در قرآن
كريم از آن به جهاد مالي تعبير شده (10 ) و در ترويج ارزش ها و
پيشرفت شوون اسلامي نقش اساسي دارد. اما اگر امر انفاق ,
رنگ اسراف به خود بگيرد , به ضد ارزش تبديل مي شود. در
روايت است كه فقيري به محضر پيامبر (ص ) آمد و تقاضاي
پيراهني نمود. پيامبر (ص ) تنها جامه ي خود را كه بر تن
داشت به او بخشيد و چون جامه ي ديگري نداشت در منزل
نشست و حتي براي نماز جماعت بيرون نرفت . كافران و
منافقان چون غيبت آن حضرت (ص ) را ديدند , ايشان را
سرزنش كردند و گفتند : « محمد را خواب و لهو از نماز جماعت
باز داشته است » , در اين هنگام بر رسول خدا(ص ) آيه نازل
شد :
« و لا تجعل يدك مغلوله الي عنقك و لا تبسطها كل البسط
فتقعد ملوما محسورا » (11 ) (12 ) . از رسول خدا(ص ) روايت
شده : « هيچ انفاقي نزد خدا محبوب تر از انفاق معتدلانه نيست
كه خداوند اسراف در انفاق را دشمن مي دارد » (13 )
4 ـ اسراف در تمام شوون زندگي و اجتماع
تصور اشتباه و فراگيري كه در ميان مردم رواج دارد , اين
است كه اسراف را فقط در دور ريختن غذاهاي اضافي خلاصه
مي كنند . در حالي كه ساختن ساختمان هاي مجلل (14 ) بخشيدن
مال به غير مستحق (15 ) , سرپيچي از فرمان الهي (16 ) , تكذيب
پيامبران (17 ) , اسراف در اموال عمومي (18 ) , اسراف در قصاص
(19 ) , اسراف در شهوت راني و امور جنسي (20 ) , اسراف در
امور يتيمان (21 ) , اسراف در قدرت طلبي (22 ) , اسراف در وقت ,
اسراف در نبوغ و استعداد , اسراف در دارو , اسراف در لوازم
آرايشي و زينتي , اسراف در نان و آب و برق و سوخت , اسراف
در امور ازدواج و... همگي از مظاهر و چهره هاي اسراف
هستند. امام علي (ع ) در شناسايي اسراف كار , سه نشانه ي بارز
براي آن ذكر فرموده اند : « 1 ـ زياده از حد مي خورد (و مصرف
مي كند) , 2 وسايل غير لازم خريداري مي كند , 3 ـ لباس هاي
خارج از حد و شان مي پوشد » (23 )
فرق اسراف و تبذير
« تبذير » از ريشه ي « بذر » و به معناي « پراكندن بيهوده و در
راه فساد » و به طور خلاصه و امروزي به معناي « بريز و بپاش »
است . اما « اسراف » به معناي « زياده روي از حد اعتدال » است .
بنابراين مي توان تبذير را حالتي شديدتر و خطرناك تر از
اسراف بر شمرد. امام صادق (ع ) در معناي تبذير فرموده اند :
« كسي كه چيزي را در راه حرام مصرف كند , تبذير كننده است »
(24 )و قرآن مجيد تبذير كنندگان را برادران شياطين ناميده
است . (25 ) زيرا شياطين . نماد و سمبل كفران نعمت هاي الهي
هستند و چون « مبذرين » هم با عمل تبذير , نعمت هاي خداوند
را كفران مي ورزند , لذا آنان نيز از شياطين و مانند برادران آن ها
هستند.
گاهي نيز ممكن است اسراف و تبذير هر دو در يك جا
جمع شوند كه امام علي (ع ) در مصداق آن فرموده اند : « همانا
دادن مالي در راهي كه شايسته ي آن نيست , اسراف و تبذير
است » (26 ) .
رواياتي چند در نكوهش اسراف و تبذير
پيامبر (ص ) : « كسي كه در زندگي ميانه روي ورزد ,
خداوند به او روزي مي دهد اما كسي كه اسراف و تبذير كند ,
خداوند او را از نعمت هايش محروم مي سازد » (27 )
امام علي (ع ) : « اسراف موجب نابودي و ميانه روي در
امور موجب فراواني است » (28 ) .
امام صادق (ع ) : « همانا اسراف باعث فقر و ميانه روي
موجب ثروتمندي و بي نيازي است » (29 )
امام حسن عسگري (ع ) : « بر تو باد به اعتدال و ميانه روي
و پرهيز از اسراف , زيرا اسراف از كارهاي شيطاني است » (30 )
نكوهش اسراف از ديدگاه قرآن كريم
قرآن كريم بيش از هفده بار اسراف و اسراف كاران را مورد
نكوهش قرار داده و آنان را با صفات و تعابير غليظ و شديدي
مذمت نموده است , مانند :
اسراف كاران برادران شيطانند(31 )
اسراف كاران جزو هلاكت يافتگانند(32 )
اسراف كاران اهل دوزخ هستند (33 )
اسراف كاران مورد هدف سنگ هاي عذاب آسماني
هستند(34 )
خداوند اسراف كاران را دوست ندارد (35 )
خداوند اسراف كاران را هدايت نمي كند و در گمراهي
مي اندازد(36 )
اسراف كاري از صفات طاغوت است (37 )
مجازات اسراف كاران , زندگي پر رنج و مشقت در دنيا و
كوري در قيامت است (38 )
پاورقي :
1 ـ بحارالانوار , 214,71
2 ـ همان , 346,71,
3 ـ بقره 144,
4 ـ بحارالانوار , 303,75
5 ـ همان , 302,75
6 ـ مستدرك الوسايل , 80,3
7 ـ غررالحكم
8 ـ كنزالعمال , حديث 7366
9 ـ بحارالانوار , 303,75
10 ـ توبه , 88
11 ـ اسرا , 29
12 ـ مجمع البيان , 411,6
13 ـ قصار الجمل , 305
14 ـ نهج البلاغه , حكمت 355
15 ـ همان , خطبه 126
16 ـ يس , 69
17 ـ مومن , 34
18 ـ نهج البلاغه , نامه 21
19 ـ اسرا , 33
20 ـ اعراف , 81
21 ـ نسا , 6
22 ـ يونس , 83
23 ـ وسايل الشيعه , 41,82
24 ـ بحارالانوار , 302,75
25 ـ اسرا , 28
26 ـ الغدير , 347,8
27 ـ بحارالانوار265,16
28 ـ خصال , 94,2
29 ـ قصارالجمل , 305
30 ـ سفينه البحار , 616
31 ـ اسرا , 28
32 ـ انبيا , 9
33 ـ مومن , 43
34 ـ ذاريات , 34
35 ـ انعام , 141
36 ـ مومن , 28
37 ـ يونس , 85
38 ـ طه , 124 ـ 126
هرگونه زياده روي و تجاوز از حد « اعتدال » , در
هر چيز و هر كاري كه انسان انجام دهد , « اسراف »
است .
قرآن كريم , تبذير كنندگان را برادران شياطين
ناميده است . زيرا شياطين , نماد و سمبل كفران
نعمت هاي الهي هستند و چون مبذرين هم با عمل
تبذير نعمت هاي خداوند را كفران مي ورزند , آنان
نيز از شياطين و برادران آن ها هستند
حضرت امام جعفر صادق (ع ) :
همانا « اسراف » در چيزي است كه موجب نابودي
مال و ثروت و زيان رساني به بدن شود.
كسي كه چيزي از مال خود را در راه غيرطاعت
خداوند مصرف كند , اسرافكار است .
|
پرتوي از كلام معصومين
|
ضيافت
آكل الطعام و لا تبخل عليه , فانك لن ترزق الناس شيئا
والله يجزل لك الثواب بذلك , احسن عليه خلقك , وابسط
جليسك , و لا تتهم خادمك .
همخوراك دعوت كن و دريغ مورز , زيرا هرگز تو بكسي
روزي ندهي و خدا به اين كار ثواب شايان بتو بدهد. با او
خوش خلق باش و جاي همنشينت را باز كن و بخادمت بدگمان
مباش .
اميرالمومنين علي (ع )
طمع
ايهاالناس اعجب ما في الانسان قلبه , و له مواد من الحكمه
واضداد من خلافها , فان سنح له الرجا اذله الطمع , و ان هاج
به الطمع اهلكه الحرص .
اي مردم شگفت آور چيزيكه در انسانست دل او است . دل
مايه هائي از حكمت دارد و اضدادي برخلاف آن . اگر
اميدواريش دست دهد طمعش خوار كند و اگر طمعش
برافروخت حرصش بكشد.
اميرالمومنين علي (ع )
ان قلوب الجهال تستفزها الاطماع , و ترهنها المني , و
تستعلقها الخدائع .
دل جاهلان را طمع از جا بكند و در گرو آرزو بروند , و
فريب در آنها كارگر افتد.
اميرالمومنين علي (ع )
منبع : تحف العقول
|
خشم نگير!
|
مردي از اعراب به خدمت رسول اكرم (ص ) آمد و از او نصيحتي
خواست , رسول اكرم در جواب او يك جمله كوتاه فرمود و آن اينكه :
« لاتغضب » خشم نگير!
آن مرد به همين قناعت كرد و به قبيله خود برگشت , تصادفا وقتي
رسيد كه در اثر حادثه اي بين قبيله او و يك قبيله ديگر نزاع رخ داده بود
و دو طرف صف آرائي كرده و آماده حمله به يكديگر بودند.
آن مرد , روي خوي و عادت قديم و تعصب قومي تهييج شد و براي
حمايت از قبيله خود , سلاح به تن كرد و در صف قوم خود ايستاد. در
همين حال , گفتار رسول اكرم به يادش آمد كه نبايد خشم و غضب را در
خود راه بدهد , خشم خود را فروخورد و به انديشه فرورفت . تكاني
خورد و منطقش بيدار شد , با خود فكر كرد چرا بي جهت بايد دو دسته
از افراد بشر به روي يكديگر شمشير بكشند , خود را به صف دشمن
نزديك كرد و حاضر شد آنچه آنها به عنوان ديه و غرامت مي خواهند , از
مال خود بدهد.
قبيله مقابل نيز كه چنين فتوت و مردانگي را از او ديدند از دعاوي
خود چشم پوشيدند , غائله ختم شد , و آتشي كه از غليان احساسات
افروخته شده بود با آب عقل و منطق خاموش گشت . (نقل از حكايتها و
هدايت ها در آثار استاد شهيد مرتضي مطهري )
| |
|