ملك فهد پادشاه عربستان سعودي پس از 21 سال پادشاهي بر اين كشور
و در سن 84 سالگي پيش از ظهر روز دوشنبه دهم مرداد ماه جاري در بستر
بيماري در گذشت .
پس از مرگ فهد تخت و تاج پادشاهي رسما در همان روز در اختيار
برادرش « عبدالله بن عبدالعزيز » قرار گرفت . وي نيز بلافاصله برادر ناتني
خود « سلطان بن عبدالعزيز » وزير دفاع اين كشور را به عنوان وليعهدي
معرفي كرد.
مطلب زير ضمن پرداختن به خلاصه اي از زندگينامه ملك فهد و ملك
عبدالله به بررسي آينده سياسي اين كشور بزرگ نفت خيز عربي مي پردازد.
تاريخچه خانواده آل سعود
عربستان سعودي نام خود را از خاندان آل سعود كه در قرن هجدهم به
قدرت رسيدند , گرفته است و شامل منطقه حجاز , محل تولد پيامبر
اسلام (ص ) و مهد اسلام است .
ملك عبدالعزيز محمد بن سعود كه به « شير نجد » شهرت دارد عربستان
سعودي را در سال 1311 بنيان نهاد . او حجاز را از خاندان هاشمي تصاحب
كرد و كشوري متحد تحت سلطه خاندانش تاسيس كرد.
در پي وفات او در سال 1332 پسرهايش به نامهاي سعود , فيصل , خالد
و فهد يكي پس از ديگري جانشين او شدند.
خانواده آل سعود اولين و موثرترين گروه قدرتمند در عربستان است و
بيش از بيست هزار نفر را در بر مي گيرد كه همه آنها با توجه به اختلافاتي كه با
يكديگر دارند در يك چيز مشتركند و آن احترامي است كه براي محمد بن
سعود يعني بنيادنگذار سلطنت در عربستان قائل هستند.
مشكل اين خانواده آن است كه يكي از افراد اصلي يعني عبدالعزيز
همسران متعددي اختيار كرد كه از هر كدام از اين همسران فرزنداني متولد
شد . از زمان به قدرت رسيدن فهد در سال 1361 آل سديري با نفوذ ترين
شاخه آل فيصل بود.
اين خانواده همان خانواده اي است كه فهد از آن است .
ملك فهد چهارمين فرزند پسر عبدالعزيز عبدالرحمن بن سعود موسس
پادشاهي عربستان است كه پس از وي به پادشاهي رسيده است .
او هفت برادر تني دارد كه « سلطان » وزير دفاع , « نايف » وزير كشور و
« سلمان » حاكم رياض از جمله آنها به شمار مي رود. سلطان و سلماس از
نزديكترين مشاوران سياسي فهد بودند.
فهد , پنجمين پادشاه آل سعود
« فهد » كه در عربي به معناي « پلنگ » است در سال 1361 بر تخت
سلطنت عربستان نشست . كشوري كه مهترين ذخاير نفت جهان را دارد و
صادر كننده اول نفت خام در جهان است .
ملك فهد پنجمين پادشاه عربستان سعودي و هشتمين فرزند « عبدالعزيز
آل سعود » بنيانگذار عربستان جديد بود.
وي در سال 1301 متولد شد و مدتها پيش از آن كه در تير ماه 1361
جانشين ملك خالد شود در پشت صحنه سياسي يك چهره با نفوذ بود.
فهد كه به قبيله « سدير » از قبايل متفذ عربستان تعلق دارد , تحصيلات
ابتدايي خود را در مدرسه سلطنتي رياض و سپس در انستيتو علمي مكه
ادامه داد.
انتخاب به عنوان اولين وزير معارف (آموزش و پرورش ) در سال
1332 , تصدي وزارت كشور در سال 1342 و ارتقا به عنوان معاون نخست
وزير در سال 1346 پستهاي اصلي وي قبل از رسيدن به مقام وليعهدي اين
كشور در سال 1354 بود .
وي در سال 1354 و پس از درگذشت ملك فيصل , به عنوان وليعهد
ملك خالد و در سال 1361 پس از درگذشت ملك خالد , پادشاه شد .
وي سمتهايي مانند رييس شوراي عالي نفت و معادن , رئيس سازمان
پادشاهي صنعتي جبيل و ينبع , رئيس شوراي عالي دانشگاهها , رئيس
شوراي عالي جوانان , رئيس كميته عالي سياستهاي آموزشي , رئيس كميته
عالي امور حج , رئيس سازمان پادشاهي پيشرفته مدينه منوره و رئيس
شهرك فن آوري ملك عبدالعزيز را بر عهده داشته است .
زمان به سلطنت رسيدن ملك فهد مصادف با اوج رونق نفتي و افزايش
دلارهاي نفتي بود كه عربستان سعودي را از يك كشور صحرايي فقير و يك
جامعه قبيله اي منزوي به يكي از قدرتهاي بزرگ اقتصادي جهان تبديل كرد.
اما بعدها با كاهش بيست درصدي بهاي نفت روبرو شد. كه وي را مجبور
ساخت دست به اصلاحات اقتصادي به ويژه كاهش يارانه هاي دولتي بزند.
ملك فهد در دهه 1360 طرح شناسايي رژيم صهيونيستي از سوي اعراب را
مطرح كرد و رهبران كشورهاي عربي در اجلاس سران عرب در « فاس » كشور
مغرب اين طرح را تصويب كردند.
وي همچنين به تقويت قدرت نظامي عربستان پرداخت به طوريكه
براساس برآوردهاي هفته نامه جينز ديفنس در فاصله سالهاي 1364 تا
1369 حدود پنج ميليارد دلار صرف اين كار كرد .
او در سالهاي جنگ ايران و عراق با دلارهاي نفتي از صدام حمايت كرد
اما هنگام اشغال كويت توسط عراق در سال 1369 از ايالات متحده
خواست اين اميرنشين كوچك را آزاد كند.
ملك فهد پادشاه عربستان سعودي پس از آنكه در جريان تهاجم نظامي
عراق به كويت در دوم مرداد ماه 1369 كشور خود را همچون يك پايگاه
نظامي مطمئن در اختيار چهار صد هزار سرباز به سركردگي آمريكا قرار داد
به دولت و متحد نزديكي براي واشنگتن مبدل شد. همين اقدام ملك فهد بذر
نفرت و دشمني را از وي در دل اسامه بن لادن رهبر سعودي شبكه القاعده
برانگيخت .
فهد بدنبال وقوع حوادث تروريستي يازده سپتامبر (20 شهريور
1380 ) با انتقادات و سرزنشهايي از سوي متحد خود آمريكا مواجه شد .
از آنجايي كه پانزده تن از مجموع نوزده عامل حوادث تروريستي پانزده
سپتامبر , سعودي تبار بودند در داخل آمريكا اعتراضها درباره سياستهاي
رياض نيز بالا گرفت .
بسياري از دولتمردان آمريكايي نيز خواهان اصلاحات سياسي در
عربستان سعودي شدند . فهد در سال 1372 مجلس « مشورتي » را با شصت
عضو تاسيس كرد كه اكنون يكصد و پنجاه عضو دارد و همه آنها را پادشاه
منصوب مي كند.
وي همچنين قانون اساسي عربستان را بر اساس شريعت اسلامي
تصويب كرد.
فهد در سال 1365 لقب ملك را حذف و نام « خادم الحرمين الشريفين »
را براي خود برگزيد.
او در سال 1374 دچار يك سكته مغزي شد و از نظر جسمي تحليل
رفت و مجبور به استفاده از صندلي چرخدار شد و گرچه پادشاه عربستان
بود اما از آن زمان به بعد اداره امور روزمره كشور با برادر ناتني او امير
عبدالله بوده است . براساس قوانين عربستان تنها فرزندان ذكور عبدالعزيز بن
سعود مي توانند به مقام پادشاهي اين كشور برسند و پادشاه از ميان
مسن ترين آنها انتخاب خواهد شد.
نشريه آمريكايي فوربس ملك فهد را يكي از ثروتمندترين مردان جهان
معرفي كرده است . و برخي به وي لقب شاهزاده خوشگذران داده بودند.
كنترل يك چهارم ذخاير نفت جهان در طول بيست و يك سال حكومت , وي
را هم به يك ميلياردر و هم به يك بازيكن قدرتمند در عرصه سياسي جهان
تبديل كرده بود.
امير عبدالله , پادشاه جديد عربستان
گرچه امير عبدالله روز دوشنبه رسما به مقام پادشاهي رسيد , اما او از ده
سال پيش تاكنون , از زمانيكه ملك فهد سكته كرد و بيمار شد , در مقام
وليعهدي زمام امور را در عربستان به عهده دارد.
براساس نظام حكومت عربستان پسران عبدالعزيز آل سعود هر يك پس
از ديگري و براساس اصلح بودن به پادشاهي مي رسند.
عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود برادر ناتني فهد بن عبدالعزيز پادشاه
متوفي عربستان است . وي قبل از آنكه در سال 1354 بعنوان معاون دوم
نخست وزيري تعيين شود چندين پست وزارتخانه را برعهده داشت .
وي در سال 1361 بعنوان وليعهد و معاون اول نخست وزيري و فرمانده
گارد ملي منصوب شد. او ششمين شخصي است كه بر عربستان سعودي
حكومت خواهد كرد.
ملك عبدالله در روابط با غرب از برادر خود ملك فهد و ديگر برادرانش
از جمله وزير دفاع , اميرنايف وزير كشور و امير سلمان حاكم منطقه رياض
محافظه كارتر توصيف مي شود.
وي به داشتن روابط صميمانه با قبايل مهم كشور شناخته شده است و
افزون بر آن فرماندهي گارد ملي را با هفتاد هزار نفر نيرو بر عهده دارد. اين دو
عامل از مهمترين اركان قدرت وي بشمار مي روند.
برقراري روابط نزديك عربستان سعودي با برخي كشورهاي عربي مانند
سوريه و لبنان نيز به تلاشهاي وي نسبت داده مي شود , چنانكه وي بلند پايه
ترين مقام سعودي بود كه پس از پايان جنگ داخلي لبنان به اين كشور سفر
كرد. وي نقش اساسي در برگزاري اجلاس سران سه كشور عربي مصر ,
سوريه و عربستان در دمشق داشت كه منجر به اتخاذ يك موضعگيري واحد
عربي در برابر بنيامين نتانياهو نخست وزير وقت اسرائيل شد.
عبدالله همچنين نقش مهمي در بهبود روابط كشور با حكومت جديد
جمهوري اسلامي ايران بعد از چند سال قطع رابطه ايفا كرد.
عبدالله از اقبال مردمي گسترده اي برخوردار است و انتصاب وي به
عنوان پادشاه بازتاب مناسبي در ميان شخصيتهاي مذهبي و شيوخ قبايل
خواهد داشت .
شاهزاده عبدالله مبارزه اي بي رحم و شفقت بر ضد هواداران القاعده كه
عامل يك سري انفجارهاي خونيني از ارديبهشت ماه 1382 بودند آغاز كرد
تا جاييكه تروريستها نه تنها اتباع كشورهاي خارجي بلكه حكومت عربستان
سعدي را هدف حمله قرار دادند.
پس از حملات 11 سپتامبر با وجود تلاشهاي محافظه كارانه جديد
آمريكا كه مبارزه بر ضد عربستان سعودي را در اين كشور آغاز كرده بودند
عبدالله كه به علت بيماري ملك فهد امور اين كشور را برعهده داشت , به
گفتگوهاي مستقيم با جرج دبليو بوش رئيس جمهوري آمريكا به ويژه از
طريق تماسهاي مكرر تلفني ادامه داد.
سفر فروردين ماه عبدالله بن عبدالعزيز به تگزاس آمريكا و استقبال
بوش از وي كه با تصوير دست در دست دو مقام در روزنامه ها به چاپ
رسيد , بيانگر مناسبات خوب دو طرف و بهبود مناسبات دو كشور از زمان
حملات يازدهم سپتامبر بود.
آنها در جريان آخرين ديدار رسمي در فروردين ماه سال 1381 درباره
طرح صلح خاورميانه كه عبدالله باني آن بود , گفتگو كردند.
اين طرح كه در اسفند ماه سال 1380 در نشست سران عرب در بيروت
به تصويب رسيد به اسرائيل پيشنهاد مي داد مناسبات خود را با جهان عرب
در مقابل عقب نشيني از همه سرزمينهاي اشغالي عادي كند.
عبدالعزيز در سال 1382 پس از خشم جهان عرب تصميم گرفت به
آمريكا اجازه ندهد از خاك اين كشور براي حمله به عراق استفاده كند.
عبدالعزيز قول داده است تروريسم را در كشورش ريشه كن كند.
وي در سال 1354 به عنوان دومين معاون نخست وزير و در سال 1361
به عنوان وليعهد كشورش انتخاب شد. يك ديپلمات غربي معتقد است وي
قابل قبول ترين شخصيت از نظر خانواده سلطنتي عربستان است . عبدالله كه
در مقايسه باملك فهد كمتر به آمريكا وابسته است , مناسبات خود با جهان
عرب را تقويت كرد.
وي همچنين با ايران كه بيشتر جمعيت آن را شيعيان تشكيل مي دهند
مناسبات گرمتري برقرار كرد به طوريكه محمد خاتمي رئيس جمهور ايران
در سال 1378 از عربستان ديدن كرد .
در زمينه مسائل اقتصادي نيز وي راه را براي سرمايه گذاريهاي خارجي
در كشورش به ويژه در زمينه هيدروكربن باز كرد و در حال حاضر هدايت
طرح خصوصي سازي شركتهاي بزرگ دولتي را كه از سال 1376 آغاز شد ,
به عهده دارد.
چالشهاي پيش روي ملك عبدالله
جانشيني ملك عبدالله برادر ناتني ملك فهد پادشاه متوفاي عربستان
رويدادي غير منتظره نبود و بحث در مورد سياستهاي ملك عبدالله از دوره
وليعهدي او آغاز شده بود. بايد گفت مي توان از ملك عبدالله به عنوان
پيشگام سياستهاي ميانه رو و مبتكر اصلاحات سياسي عربستان ياد كرد.
شاه جديد فردي اصلاح طلب است و باتوجه به اين مهم , آينده سياسي
عربستان نسبت به گذشته بهتر خواهد بود و وضعيت دمكراسي در اين كشور
ثروتمند ارتقا خواهد يافت .
اگر چه شاه عبدالله حدود ده سال قبل و پس از بيماري برادرش فهد
عملا تمامي امور عربستان را بدست گرفت , اما نبايد فراموش كرد كه طي اين
مدت به عنوان يك وليعهد فعاليت مي كرد و شايد محدوديتهايي براي وي
وجود داشت .
هر چند برخي تحليلگران نيز معتقدند با روي كار آمدن شاه عبدالله
تغييرات چنداني در سياست هاي كلي و همچنين در كابينه اين كشور ايجاد
نخواهد شد. ولي وي از سوي اصلاح طلبان و تندروهاي كشورش براي
ايجاد تغييراتي در نظام سياسي كشور تحت فشار قرار دارد.
اميرعبدالله طي دوران كنترل قدرت در عربستان كه از زمان بيماري ملك
فهد آغاز شد , قدم هايي هر چند تدريجي را براي ايجاد تغييرات در نظام
سياسي و اجتماعي كشور برداشته است . اگر چه بسياري از افراد خواهان
اقداماتي قاطعانه از سوي اميرعبدالله در اين زمينه در عربستان بوده اند ,
اشخاصي نيز وجود داشته اند كه به سبب مسئله اسلامگرايي از آن بيم دارند
كه اين اقدامات و تغييرات اجتماعي , سياسي در عربستان به فرسايش مذهب
آنان و از بين رفتن ريشه هاي مذهبي در ميان مردم كشورشان منجر شود و به
همين دليل از آنها رويگردانند و آنها را رد مي كنند.
عربستان براي آمريكا به عنوان متحدي راهبردي و تامين كننده بخش
عمده اي از نفت مورد نياز آمريكا اهميت فراواني دارد و اين كشور از
جنبه هاي مختلف ديگري همچون تجاري , اقتصادي و راهبردي براي آمريكا
بسيار حايز اهميت است . پادشاه جديد عربستان با دو وظيفه عمده روبه رو
است . نخست حفظ تعادل سياست خارجي عربستان ميان ارتباط نزديك با
غرب و بخصوص آمريكا و جهان عرب و ديگري در عرصه داخلي يعني
برقراري تعادل ميان ضرورت باز شدن فضاي سياسي و اجتماعي عربستان از
يك سو و حفظ ثبات سياسي كشور براساس هماهنگي ميان اصلاحات
سياسي و اجتماعي با ارزشهاي سنتي جامعه عربستان از بعد ديگر است .
در شرايطي كه عربستان براي ايجاد اصلاحات در كشور تحت فشار قرار
دارد و اميرعبدالله نيز به نظر مي آيد پادشاهي محافظه كار و طرفدار آرمان
اعراب باشد بايد ديد كه سياستهاي آمريكا تا چه اندازه در سياستهاي
خارجي اين كشور تاثيرگذار خواهد بود.
بزرگترين چالش اقتصادي و اجتماعي روياروي عبدالله تامين شغل
براي سه چهارم جمعيت عربستان است كه سني زير 27 سال دارند كه قطعا
تامين شغل اين عده با تكيه بر صنايع نفت و پتروشيمي امكان پذير نيست .
سياست آينده عربستان به عنوان بزرگترين صادر كننده نفت جهان كه
سهمي 40 درصدي در تامين نفت جهان دارد همچنان حفظ بهاي بالاي
نفت براي پاسخگويي به هزينه هاي سنگين اقتصاد داخلي است . هزينه هاي
سنگيني كه بويژه در دو بخش بهداشت و آموزش روي دوش دولت رياض
فشار مي آورد.
اكنون يكي از مهمترين چالشهايي كه عبدالله پيش روي دارد باز
گرداندن توازن به اقتصاد عربستان است . عربستان از سال 1372 مجبور
شده است تدابيري براي كاستن كسري بودجه خود از جمله كاهش
هزينه هاي عمومي وتشويق بخش خصوصي به ايفاي نقش فعالتر در اقتصاد
ملي و تلاش براي توسعه صادرات غير نفتي اتخاذ كند.
درصد بالاي مرگ و مير در ميان خردسالان و درصد با سوادي تنها
حدود پنجاه درصد جمعيت , صدور حكم مرگ و ناديده گرفته شدن حقوق
زنان در جامعه از جمله مواردي به حساب مي آيد كه آمريكا و ساير كشورها
را بر آن داشته تا حاكمان سعودي را براي ايجاد اصلاحات مورد نظر خود
تحت فشار قرار دهند.
نكته ديگري كه بايد به آن اشاره كرد اين است كه باتوجه به تعدد اعضاي
خانواده پادشاهي عربستان , هر يك از برادران تني يا ناتني فهد ممكن است
خواستار احراز پست هاي عالي از جمله پستهاي وزارتي و سفارتي در كشور
شوند و رقابت ميان آنان ممكن است باعث بروز اختلاف شود.
عربستان به عنوان نفت خيزترين كشور جهان كه مدتهاست بيشترين
سهم توليدات نفت جهان را از آن خود ساخته است , نقشي تعيين كننده در
خاورميانه ودر جهان دارد و هرگونه تغيير در رفتار و سياست هاي اين كشور
در بروز تحولات اقتصادي و سياسي در جهان قطعا بي تاثير نخواهد
بود.
منابع :
خبرگزاري جمهوري اسلامي
واحد مركزي خبر
خبرگزاري فرانسه
شبكه خبري الجزي
شبكه تلويزيوني سي .ان . ان
روزنامه اسپانيايي ال موندو چاپ مادريد
شبكه خبري بي .بي . سي
شبكه خبري يورونيوز
ملك فهد در دهه 1360 طرح شناسايي رژيم صيهونيستي از
سوي اعراب را مطرح كرد و اين طرح در اجلاس سران عرب به
تصويب رسيد
فهد در سال 1365 لقب ملك را حذف و نام « خادم الحرمين
شريفين را براي خود برگزيد
عربستان سعودي براي آمريكا به عنوان متحدي راهبردي و
تامين كننده بخش عمده اي از نفت مورد نياز خود اهميت
فراواني دارد
از ملك عبدالله پادشاه جديد عربستان به عنوان پيشگام
سياستهاي ميانه رو و مبتكر اصلاحات سياسي در اين كشور ياد
مي شود
بزرگترين چالش اقتصادي و اجتماعي روياروي ملك
عبدالله تامين شغل براي سه چهارم جمعيت عربستان است
زيرنويس عكس :
ملك فهد
تشييعع جنازه فهد
اميرعبدالله
