سئوال : مراجعه متدينين به كاسبي كه كسب او از راه حرام است
(مثل ريش تراشي , خريد و فروش مواد مخدر يا آلات لهو و لعب )
كه به نوعي تقويت يا تشويق او محسوب مي شود چه صورت دارد
حضرت آيت الله خامنه اي : تقويت و تشويق افراد براي كار
حرام جايز نيست .
حضرت آيت الله فاضل لنكراني : اگر تقويت و ترويج عمل حرام
اوباشد جايز نيست .
حضرت آيت الله صافي گلپايگاني : اگر مراجعه به او موجب
تشويق و تقويت او شود , مطلقا جايز نيست .
حضرت آيت الله بهجت : اگر اعانت و ترويج حرام محسوب
شود , جايز نيست .
حضرت آيت الله مكارم شيرازي : در فرض سئوال جايز نيست
و در مورد ريش تراشي احتياط است .
حضرت آيت الله ميرزا جواد تبريزي : متدينين سزاوار است با
كسبه اي كه متدين هستند و در كسبشان رعايت مسائل شرعي را
مي كنند معامله نمايند.
حضرت آيت الله سيستاني : بايد در موارد خود نهي از منكر
كنند.
|
همدردي
|
از باب تمثيل نقل كرده اند كه : وقتي كه ابراهيم خليل را به آتش
انداختند , يكي از مرغان هوا , به صحراي آتشي كه ابراهيم را در آن انداخته
بودند آمد.
اين مرغ , چون آتش سوزان را مشاهده كرد , مي رفت و دهانش را پر از
آب مي كرد و به شعله هاي آتش مي ريخت , براي اينكه آتش را به نفع ابراهيم
سرد كند ,
به او گفتند : اي حيوان ! اين آب دهان تو چه ارزشي دارد , آنهم در مقابل اين
همه آتش
گفت : من فقط به اين وسيله مي خواهم عقيده و ايمان و علاقه و وابستگي
خودم به ابراهيم را ابزار كنم .
بله , اين كمكهاي كوچكي كه مسلمانان و مستضعفان براي پيش برد
هدفهاي قرآن و نابود كردن دشمنان اسلام , مي پردازند شايد خيلي چشم گير
نباشد و شايد همه ما ايرانيها , همه پولهايي كه براي آزادي قدس
مي پردازيم , بقدر پول دو تا يهودي كه در آمريكا نشسته اند و پول دنيا را از
راه ربا و دزدي ثروت دنيا مي برند نشود , ولي حساب اين است كه مسلمان ,
شرط مسلمانيش همدردي است , شرط مسلمانيش همدلي است .
(نقل از حكايت ها و هدايتها در آثار استاد شهيد مرتضي مطهري )
|
اخلاق و آداب كسب و تجارت
|
قسمت هشتم
حجت الاسلام والمسلمين دكتر علي اكبر كلانتري
اهتمام به امور جامعه
اهميت كسب و تجارت وارجمندي كار و تلاش جهت
برآوردن نيازهاي معيشتي , هرگز به معناي كناره گيري از امور
مردم و سرفرو بردن در لاك خود و بي تفاوتي نسبت به جامعه
اسلامي نيست .
سرمكش اندر گليم و رومپوش
كه جهان جسمي است سرگردان توهوش
فتنه گري هاي فراوان و توطئه هاي پنهان و آشكار دشمنان اسلام
جهت به انحراف و ابتذال كشاندن اقشار جامعه به ويژه جوانان
و برنامه ريزي هاي مستمر و كلان آنان براي عقب نگه داشتن
ممالك اسلامي , به روشني ايجاب مي كند آحاد جامعه از جمله
كاسبان و تاجران , نسبت به مسائل و جريان هاي اجتماعي ,
سياسي و فرهنگي كشور حساسيت و اهتمام نشان دهند و حتي
در مواقع نياز , به نحو مقتضي وارد عمل شوند , زيرا بديهي
است بي تفاوتي و دورماندن از صحنه , افزون بر اين كه
مي تواند از مصاديق تعطيلي امربه معروف و نهي ازمنكر باشد ,
زمينه را براي ورود و سو استفاده بيش تر افراد و جريان هاي
ناسالم مهيا مي كند.
در حديثي معروف از رسول خدا(ص ) مي خوانيم :
« من اصبح لايهتم بامورالمسلمين فليس منهم » 1 « هركس
صبح نمايد در حالي كه به امور (و مشكلات ) مسلمانان اهتمام
نمي ورزد از ايشان نيست . »
و در سخنان امام علي (ع ) آمده است :
« من كمال السعاده السعي في صلاح الجمهور » 2 « از كمال
سعادتمندي انسان آن است كه در جهت صلاح مردم تلاش
كند. »
اين گونه هشدارها و سفارش ها ايجاب مي كند تمامي آحاد
و اقشار مسلمان , نسبت به مسائل و گرفتاري هاي جامعه
اسلامي , احساس مسئوليت و دغدغه خاطر داشته باشند و
بخشي از فكر و نيروي خود را صرف رسيدگي به مشكلات
مردم كنند.
عليرغم اين همه تاكيد , در گوشه و كنار جامعه اسلامي , به
كساني برمي خوريم كه جز به تامين نيازهاي شخصي و فراهم
آوردن رفاه و آسايش فردي و خانوادگي نمي انديشند. اينان از
مشاهده دردها و آلام ديگران , متالم و از ديدن كژي ها و مفاسد
جامعه , متاثر نمي گردند.
امام علي (ع ) از اين خصلت ناپسند نهي مي كند و
مي فرمايد :
« لاتجعل اكثر شغلك باهلك و ولدك , فان يكن اهلك و ولدك
اولياالله فان الله لا يضيع اولياه و ان يكونوا اعدالله فما همك
و شغلك باعداالله . » 3 « مبادا بيش ترين مشغوليت خود را
مصروف خانواده و فرزندان خود كني , زيرا آنان , اگر دوستان
خدا باشند , خداوند (حق ) دوستان خود را ضايع نمي كند و
اگر دشمنان خدا باشند , تو را چه به اين كه همت و شغل خود
را مصروف آنان سازي »
چنان كه در جاي خود گفتيم , مردمان , به تعبير روايات ,
« عيال خداوند » هستند. بنابراين طبيعي است حق باوران و خدا
دوستان , مردمان رانيز دوست داشته باشند و اين دوست
داشتن , در اموري چند تبلور مي يابد كه از جمله آنها است
اهتمام به رفع مشكلات و نيازمندي هاي مردم به خصوص
مستمندان .
و بد نيست بدانيم در اين باب , به دو دسته روايت
برمي خوريم , دسته نخست , رواياتي كه اهمال و بي توجهي به
نيازمندي هاي مردم را نكوهش مي كند. از باب نمونه , بنابر
حديثي , امام صادق (ع ) فرمود :
« كسي كه خانه اي (مازاد بر احتياج ) دارد و شخص مومني
براي سكونت خود بدان نيازمند است ولي صاحب خانه , او را
از سكونت در آن منع نمايد , خداي تعالي مي فرمايد : اي
فرشتگانم ! آيا بنده ام , نسبت به مسكن دنيوي , بخل ورزيد به
عزت و جلالم ! او هرگز در بهشت من ساكن نخواهد شد . » 4 و
دسته دوم , رواياتي كه تلاش جهت برطرف كردن
نيازمندي هاي مردم را مورد ستايش قرار داده است , مانند اين
روايت از رسول خدا(ص ) :
« هركس نيازي از نيازهاي برادر مومن خود را برآورده
سازد , مانند آن است كه همه روزگار خود را به عبادت خداوند
سپري كرده است . » 5
و مانند روايت زير از امام صادق (ع ) :
« بدون شك , برآورده ساختن نياز يك انسان مومن , پيش
خدا محبوب تر است از انجام دادن بيست حج كه در هر حج ,
صدهزار (دينار يا درهم ) هزينه كند . » 6
مراقبه و محاسبه
به سكندر نه ملك ماند و نه مال
به فريدون نه تاج ماند و نه تخت
پيش از آن كن حساب خود كه تو را
ديگري در حساب گيرد سخت
در فرهنگ عالمان اخلاق , « مراقبه » آن است كه انسان , همواره
متوجه و مراقب ظاهر و باطن خود باشد كه معصيتي از او سر
نزند و واجبي را ترك ننمايد , و « محاسبه » آن است كه در وقت
معين , به حساب نفس خود رسيدگي كند و اعمال خير و شر
خود را مورد ارزيابي دقيق قرار دهد. پس اگر خود را مقصر
يافت , خويشتن را عتاب و سرزنش كند و درصدد جبران برآيد
وگرنه پروردگار را سپاس گويد و از او طلب توفيق بيش تر
نمايد7.
ضرورت و اهميت اين كار به آن جهت است كه برحسب آيات
صريح قرآني , هنگامه رستاخيز , تمامي اعمال خير و شر
انسان ها , حساب رسي و مورد محاسبه دقيق واقع مي شود :
« و نضع الموازين القسط ليوم القيامه ... و ان كان مثقال
حبه من خردل اتينابها و كفا بنا حاسبين . » 8 « در روز قيامت ,
ميزان عدل را مي نهيم ... عمل , هر چند به مقدار دانه خردلي
باشد , آن را خواهيم آورد و حسابگري ما كفايت
مي كند. »
« فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره و من يعمل مثقال ذره شرا
يره » 9 « هركس به قدر ذره اي كار خير انجام دهد , آن را مي بيند
و هركس به قدر ذره اي كار بد كند آن را مي بيند. »
« فو ربك لنسئلنهم اجمعين عما كانوا يعملون » 10 « سوگند به
پروردگارت كه به يقين از همه ايشان در مورد آن چه مي كنند ,
پرسش خواهيم كرد. »
با توجه به اين واقعيت ترديدناپذير كه از قطعيات ديني
است , حكم عقل و مقتضاي خرد آن است كه انسان , نسبت به
آن چه از او سر مي زند , حالت « مراقبه » داشته باشد و هر از
چند مدت به « محاسبه » كار كرد خود بپردازد. و در اين ميان
وظيفه اهل كسب و تجارت , به دليل اين كه سرو كار بيش تري با
حقوق الناس ـ اعم از مشتريان و همكاران ـ دارند , حساس تر
است . از اين رو ضروري است در هر فروشگاه و واحد تجاري ,
دفتر يا دفترهايي مشخص و مرتب براي امور مالي درنظر گرفته
شود و در اين امر مهم , بر حافظه اعتماد نكنند. براساس
روايتي , امام صادق (ع ) درباره ثبت و ضبط امور مالي و اهميت
حساب رسي فرمود :
« من الله الناس برهم و فاجرهم بالكتاب و الحساب ولولا
ذلك لتغالطوا » 11 « خداوند بر همه مردمان اعم از نيكوكار و
بدكار , با (آموختن ) نوشتن و حساب , منت نهاد. اگر اين نبود
آنان (در كار و معامله خود) به اشتباه مي افتادند. »
فصل سوم : كاستي ها
انتخاب كسب حرام و بي فايده
همان گونه كه انتخاب شغل حلال را گام نخست در
بهروزي و سعادتمندي كاسب و تاجر معرفي كرديم , بايد
انتخاب كار و كسب حرام را نيز سرآغاز بدبختي و شقاوت
براي او محسوب داشت . زيرا بي شك , درآمدي كه از راه حرام
و نامشروع پيدا شود , هر چند چشمگير و قابل توجه باشد , از
هرگونه طهارت و بركت تهي است و آثار شوم آن , در همه
شئون زندگي و در وضعيت حال و آينده فرزندان آشكار
مي شود. چنان كه امام صادق (ع ) مي فرمايد :
« كسب الحرام يبين في الذريه » (12 ) « كار و كسب حرام ,
ميان نسل و فرزندان انسان , جدايي مي اندازد. »
باتوجه به آثار شوم دنيوي اين امر و نيز پيامدهاي اخروي
آن است كه پيامبر گرامي اسلام (ص ) , هشدار مي دهد و
مي فرمايد :
« ان اخوف ما اخاف علي امتي هذه المكاسب الحرام و
الشهوه الخفيه و الربا » (13 ) « بيش تر چيزي كه از آن بر امت خود
مي ترسم , اين كار و كاسبي هاي حرام و شهوت پنهان و
رباخواري است . »
مقصود از شغل حرام , هرگونه معامله اي است كه در
شريعت و فقه اسلامي و يا براساس قوانين حكومت اسلامي ,
مورد نهي واقع شده و ممنوع اعلام گرديده است . مانند خريد
و فروش شراب , آبجو , مواد مخدر , فيلم و سي دي و تصوير
مبتذل و كتاب و مجله گمراه كننده و...
براساس حديثي , امام صادق (ع ) در تحريم خريد و فروش
شراب و سرزنش هرگونه كار مرتبط با آن فرمود :
« لعن الله الخمر و غارسها و عاصرها و شاربها و ساقيها و
بايعها و مشتريها و آكل ثمنها و حاملها و الحموله اليه . » (14 )
« خداوند , شراب و غرس كننده آن (كسي كه به منظور به
دست آوردن شراب , به كشت درختي مثل انگور اقدام مي كند)
و شخصي كه عهده دار فشردن آن است و نوشنده و ساقي آن و
فروشنده و مشتري و خورنده پول آن و حمل كننده آن و كسي
كه آن به سوي او حمل مي شود را لعنت كند (يا لعنت كرده
است ) »
و بر طبق حديث زير كه شخصي به نام صابر از آن حضرت
نقل كرده است , اجاره دادن دكان و خانه براي انجام اين كار نيز
حرام مي باشد :
« سالت اباعبدالله (ع ) عن الرجل يواجر بيته فيباع فيه
الخمر , قال : حرام اجره » (15 ) « از امام صادق (ع ) در مورد
شخصي پرسيدم كه خانه خود را براي فروش شراب اجاره
مي دهد , حضرت فرمود : پولي كه در مقابل اين كار مي گيرد ,
حرام است . »
نا گفته نماند ممكن است در متون فقهي و رساله هاي
عمليه , از حرمت معامله برخي كالاها مانند سيگار , سخني به
ميان نيامده باشد يا قوانين مصوب دولت اسلامي , از آن منع
نكرده باشد , ولي فروشنده آن , به خوبي مي داند توزيع چنين
جنس و كالايي , براي جامعه , زيان بار و يا لااقل بي فايده است .
شايسته است كاسبان و تاجران مسلمان از معامله چنين
اجناسي نيز پرهيز كنند و عمر و سرمايه خود را صرف كارهاي
مفيد يالااقل بي زيان نمايند.
يادآوري اين نكته نيز سودمند است كه در شريعت
اسلامي , پاره اي از معاملات , مكروه اعلام شده است كه در اين
زمينه مي توان از نمونه هاي زير نام برد :
1 ـ صرافي و هر كاري كه ممكن است انسان را به رباخواري يا
ديگر اعمال حرام بكشاند.
2 ـ كفن فروشي , هرگاه به صورت شغل و حرفه درآيد .
3 ـ معامله با افراد پست و كساني كه اموالشان مشكوك است ,
هر چند به حسب ظاهر اموال آنان حلال باشد.
كم فروشي
از كاستي هاي بزرگ در عرصه كسب و تجارت , كم فروشي
و به تعبير فقهي » تطفيف » است و چنان كه گفته اند , تطفيف , به
معناي كم گذاشتن از كيل يا وزن است , به اين صورت كه
فروشنده , كم تر از آن چه حق مشتري است به او بپردازد و يا
مشتري , همه حق فروشنده را به او نپردازد . (16 )
و در مذمت اين گناه , همين بس كه به گفته فقيه بزرگ شيعه
شيخ مرتضي انصاري , دليل هاي چهارگانه يعني قرآن , سنت ,
عقل و اجماع بر حرام بودن آن دلالت دارد . (17 )
قرآن كريم به تبه كاراني كه به اين گناه آلوده شوند , به
گونه ي خاص و منحصر به فرد , هشدار مي دهد و مي فرمايد :
ويل للمطففين , الذين اذا اكتالوا علي الناس يستوفون و اذا
كالوهم او وزنو هم يخسرون الا يظن اولئك انهم مبعوثون ليوم
عظيم , يوم يقوم الناس لرب العالمين . » (18 )
« واي بر كم فروشان ! كه چون از مردم پيمانه بستانند , كامل
و تمام بستانند و چون براي آنان (كالا و جنسي را) پيمانه يا
وزن كنند , به ايشان كم دهند , آيا آنان گمان نمي كنند كه
(روزي ) برانگيخته خواهند شد روزي بزرگ , روزي كه مردم
(براي حساب رسي ) در برابر پروردگار جهانيان , به پاي
مي ايستند. »
نيز مي توان كم فروشي و گران فروشي را از مصاديق روشن
ظلم و ستم كاري دانست كه آثار زيان بار و شوم آن در نيا و
آخرت جاي انكار نيست . خداوند
مي فرمايد :
« ولاتحسبن الله غافلان عما يعمل الظالمون , انما يوخرهم
ليوم تشخص فيه الابصار مهطعين مقنعي روو سهم لايرتد
اليهم طرفهم وافئدتهم هوا » (19 ) « و خدا را از آن چه
ستمكاران مي كنند , غافل مپندار. جز اين نيست كه (كيفر) آنان
را براي روزي به تاخير مي اندازد كه چشم ها در آن خيره ميشود
و ستمكاران در آن روز , شتابان سر برداشته و چشم به هم
نمي زنند و (از وحشت ) دل هايشان تهي است . »
و از امام علي (ع ) نقل شده است كه :
« من ظلم افسد امره و من جار قصر عمره . » (20 ) « هر كس
ظلم كند , كار خود را تباه نمايد و آن كسي كه ستم كند , عمرش
كوتاه شود. »
پاورقي :
1 ـ كليني , كافي , ج 2 , ص .163
2 ـ عبدالواحد آمدي , غررالحكم , ص .346
3 ـ سيد رضي , نهج البلاغه , ص 1251 , حكمت .344
4 ـ كليني , كافي , ج 2 , ص .367
5 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 11 , ص .579
6 ـ كليني , كافي , ج 2 , ص .193
7 ـ ر . ك : محمد مهدي نراقي , جامع السعادات , ج 3 , ص 89 ,
احمد نراقي , معراج السعاده , ص .542
8 ـ انبيا (21 ) : .47
9 ـ زلزله (99 ) : 7 ـ.8
10 ـ حجر (15 ) : .92
11 ـ كليني , كافي , ج 5 , ص .155
12 ـ كليني , كافي , ج 5 , ص 124 , حر عاملي , وسائل الشيعه ,
ج 12 , ص .53
13 ـ كليني , كافي , ج 5 , ص .124
14 ـ صدوق , فقيه , ج 4 , ص 8 , حر عاملي , وسائل الشيعه , ج
12 , ص .165
15 ـ حر عاملي , وسائل الشيعه , ج 12 , ص .126
16 ـ ر . ك : راوندي , فقه القرآن , ج 2 , ص 55 , ابن منظور ,
لسان العرب , ج 8 , ص 173 , طريحي , مجمع البحرين , ج 5 ,
ص .90
17 ـ شيخ انصاري , مكاسب , ص .25
18 ـ مطففين (83 ) : 1 ـ.6
19 ـ ابراهيم (14 ) : 41 ـ.42
20 ـ نوري , مستدرك الوسائل , ج 12 , ص .99
انسان بايد نسبت به آن چه از او سر مي زند حالت
« مراقبه » داشته باشد و به « محاسبه » كاركرد خود
بپردازد و در اين ميان وظيفه اهل كسب و تجارت به
دليل اين كه سروكار بيشتري با حقوق مردم دارند
حساس تر است
همان گونه كه انتخاب شغل « حلال » گام نخست در
بهروزي و سعادتمندي كاسب و تاجر مي باشد ,
انتخاب كار و كسب « حرام » سرآغاز بدبختي و
شقاوت براي او محسوب مي شود
| | |