دكتر الياس صفاران
فرهنگ و هنرـ هزاران سال از پيدايش و حيات بشر بر روي كره
زمين مي گذرد. هزاره هايي كه هر يك در پديد آمدن تمدن هاي
اوليه بشري و تكامل آن , نقش هاي فوق العاده با اهميتي داشته اند.
كشفيات كاوشگران آثار باستاني و دسترسي آنان به بقاياي تمدن
گذشتگان , همگي حكايت از آن دارد كه تمدن بشري همراه با رشد
تدريجي خود , ملت ها را نيز با خود برده و مي برد. در چنين
شرايطي برقراري ارتباط با فرهنگ و تمدن نسل هاي گذشته تنها
از طريق شناخت و معرفت شناسي آثار آن دوران , امكانپذير است
و به همين علت است كه انديشمندان هر دوره براي آشنا سازي
نسل ها با تاريخ و تمدن خود و نيز بمنظور زنده نگهداشتن
عبرت هاي تاريخي خويش , تمهيداتي را انديشيده تا از فراموشي
آن ممانعت بعمل آيد.
در اين ميان تاريخ سرزمين ايران به منزله مهد تمدن بشري
به همراه صدها اثر ارزشمند تاريخي خود كه يادآور عظمت
گذشته اين سرزمين كهن است در برابر تاريخ و تمدن جهان
خودنمايي مي كند. بدون ترديد , مديريت نگهداري و حفاظت از
اين تمدن غني و كهن و انتقال آن به نسل هاي بعدي , نيازمند توجه
ويژه به راهكارهاي كارشناسي شده متخصصان دلسوز و متعهدي
است كه به فرهنگ ديني , تاريخي و تمدني ايران زمين عشق
مي ورزند و خويش راوقف آن نموده اند.
يكي از راهكارهايي كه در معرفي تاريخ , فرهنگ , تمدن و
باستان شناسي اسلام , تاثير فوق العاده بر مخاطبين گذاشته و
نتيجه بسيار خوبي براي ذائقه مشكل پسند انسان هاي معاصر
بويژه نسل جديد داشته است , ايجاد « بوستان هاي آثار تاريخي و
فرهنگي جهان اسلام » و ديگر بوستانهاي هزاره سوم است . مطلب
حاضر به تشريح اهداف و نحوه ايجاد اين بوستان ها در كشورهاي
اسلامي بويژه ايران مي پردازد.
در جهان متحول و متغيركنوني , بوستانها يا پاركها باتوجه به اهميت
فوق العاده فرهنگي , تفريحي , علمي , آموزشي , اقتصادي و اشتغال زايي ,
خود به عنوان يكي از پديده هاي مهم و استراتژيك توسعه چند منظوره و
متوازن جوامع و كشورها , تبديل شده اند.
اگر تحقيق مختصري پيرامون تاريخچه انواع بوستانهاي معاصر داشته
باشيم , دقيقا آمار نشان مي دهد كه در طول سالهاي 1843 تا 2000 ميلادي ,
كشورهاي مختلف , هزينه هاي هنگفتي را براي ايجاد بوستانهاي متنوع و
متعدد , خصوصا بوستانهاي مربوط به تاريخ , باستان شناسي , فرهنگ و
تمدن ملي و مذهبي خودشان به كار برده اند.
انواع بوستان ها
اگر بخواهيم در خصوص جزييات انواع بوستانهاو شاخه هاي مختلف
آن بحث كنيم , به دليل كثرت و تنوع فوق العاده آنها كاري بسيار گسترده
خواهد بود , لذا صرف نظر از بوستانهاي سنتي , قديمي , جديد و معاصر ,
بزرگ و كوچك , در اندازه واقعي و غيره , تماميت همه آنها را مي توان به سه
دسته تقسيم كرد :
1 ـ علمي , فرهنگي , تاريخي
2 ـ تفريحي , سرگرم كننده
3 ـ آبي و دريايي (1 )
بررسي همه جانبه آمار و كاربردهاي متنوع هر دسته از اين بوستانها
(مثلا تاريخي , باستان شناسي و فرهنگي ) در سطح دنيا نشان مي دهد كه
متاسفانه سهم كشورهاي توسعه نيافته و شرقي , مانند ايران در اين موازنه
صفر است .
اكثر بوستانها را در اروپا و نهايتا آمريكا و كانادا خواهيم
يافت .
بوستانهاي معروف اروپا
از ميان انواع بوستانهاي متعدد تاريخي , باستان شناسي و غيره اروپا , به
معرفي هشت بوستان درجه اول اين قاره مي پردازيم :
1 ـ بوستان فرهنگي ـ تفريحي « ديسني لند پاريس » يكي از بوستانهاي درجه
يك اروپا است كه در زميني به مساحت 600 هكتار در 32 كيلومتري
پاريس , توسط آمريكاييها جهت ترويج فرهنگ , هنر , رسوم , سنتها ,
سرگرمي , تفريحات و غيره غرب با سرمايه گذاريهاي عظيم و حمايت
دولتهاي كشورهاي فوق در سال 1992 ميلادي افتتاح گرديد .
اين بوستان يكي از مراكز عمده معرفي فرهنگ غرب است كه با استفاده
از روشهاي جديد , افراد بسياري را روزانه به طرف خود جذب مي كند.
2 ـ بوستان « بلاك پول » اين بوستان در مساحتي به ميزان 17 هكتار در سال
1896 ميلادي در انگلستان افتتاح گرديد . بوستان فوق براساس آمار , در
سال 1996 ميلادي ـ 7,500,000 نفر بازديد كننده داشته است .
3 ـ بوستان « تيولي » بوستان تيولي در سال 1843 ميلادي در شهر كوپنهاگ
دانمارك به مساحت 8 هكتار مورد استفاده قرار گرفته و در سال 1996
ميلادي تعداد 3,100,000 بازديد كننده داشته است .
4 ـ بوستان « دوافتلينگ » اين بوستان در سال 1951 ميلادي در زميني به
مساحت 72 هكتار در هلند مورد بهره برداري قرار گرفت و در سال 1996
ميلادي 3,000,000 نفر از آنجا استفاده نمودند .
5 ـ بوستان « فتوراسكپ » اين بوستان علمي ـ آموزشي ـ فرهنگي و تفريحي كه
در اروپا بي نظير است , در استان « ويين » فرانسه در زميني به مساحت 53
هكتار در سال 1987 ميلادي با هزينه اي معادل يك ميليارد فرانك فرانسه
گشايش يافت و در سال 1996 ميلادي نيز 3,000,000 نفر از آنجا استفاده
نمودند.
6 ـ بوستان « آلتون تورز » اين بوستان در منطقه اي به وسعت 202 هكتار به
سال 1980 ميلادي در شهر آلتون تورز انگلستان مورد بهره برداري قرار
گرفت و در سال 1996 ميلادي 2,700,000 نفر بازديد كننده داشته
است .
7 ـ بوستان « پورت آونتورا » بوستان « پورت آونتورا » با مساحت 175 هكتار در
سال 1995 ميلادي در اسپانيا شروع به كار كرد . تعدادي كه در سال 1996 از
اين بوستان بازديد نموده اند 2,700,000 نفر بوده اند .
8 ـ بوستان « اروپا پارك » اين بوستان در وسعتي به ميزان 60 هكتار در سال
1975 ميلادي در كشور آلمان افتتاح شد و در سال 1996 , 2,500,000
نفر از آنجا استفاده كردند.
علاوه بر بوستانهاي علمي , تاريخي و باستان شناسي فوق , برخي
بوستانهاي معروف ديگر نيز وجود دارد.
اهداف ايجاد بوستانهاي فرهنگي در جهان اسلام
در هشتمين نشست سران كشورهاي اسلامي در تهران چنين طرحي ارائه
شد . (2 )
براي عصر كنوني كه پايگاه ارتباط است , راهكار وروشي لازم است كه از
يك طرف با عنايت به وجود آثار و ابنيه باستاني و طبيعت متنوع و زيبا بتواند
جهان اسلام را به قبله گاه انسانهاي دلباخته به فرهنگ و هنر و تاريخ تبديل
نمايد , چرا كه « تمدنها , آثار تاريخي , فرهنگي و ميراث گرانبهاي بشريت در
كشورهاي اسلامي قرار دارند و اين كشورهاي اسلامي هستند كه بخش مهمي
از تاريخ و تمدن بشريت را ساخته اند. »
از طرف ديگر ضمن باززنده سازي گوشه هايي از زواياي مختلف سيره
نبوي , ائمه اطهار و علما و فقها و دانشمندان اسلام در چنين بوستانهايي
بتوان كوشش نمود كه « گوشه اي از سهم بسيار درخشان متفكران مسلمان ,
حكيمان , پزشكان , شيميدانان , فيزيكدانان , رياضي دانان , مهندسان , كتاب
شناسان , كاشفان و مخترعان جهان اسلامي را كه در سده هاي نخست تكوين
تمدن اسلامي , در بنيانگذاري تمدن جديد بشري و پيشرفت علوم تجربي ,
رياضي و اجتماعي داشته اند به اختصار يادآوري كرد تا روشن شود كه :
الف ـ تضادهايي كه ميان علم و دين در جهان مسيحي و مغرب زمين
اتفاق افتاده است , هيچ ربطي به جهان اسلام و فرهنگ قرآني ندارد كه همه
علوم عقلي و تجربي و دانش جديد در بستر فرهنگ اسلامي و به تشويق و
تحرك دين خاتم , متولد شده و رشد كردند.
ب ـ برخلاف القائات و افترائات مستشرقان و برخي غربزدگان و تاريخ
نويسان بي اطلاع و يا مغرض , فرهنگ اسلامي , علاوه بر علومي كه مستقيما
متمركز بر معارف ديني اند و علاوه بر دانش عرفاني و عقلاني , به پديده هاي
طبيعي و اجتماعي نيز توجه وافر داشته و اكيدا به بررسي عيني پديده ها ,
دعوت كرده است .
ج ـ اسلام , ديني « زندگي گريز » و بي التفات به دنياي مردم و حقوق
معيشتي آنان , نيست .
د ـ دنياي اعصار اخير به ويژه مغرب زمين از قرون وسطي و دوران فقر
و نكبت و بي سوادي خود به بركت الگوبرداري از دستاوردهاي علمي و
مدني جهان اسلام و تمدن اسلامي , خارج شده و به پلكان مدنيت و علم
جديد گام گذاردند.
از سوي ديگر , اين بوستانها سمبلي از گسترش همكاريها , همبستگي ها و
وحدت ميان نژادهاي مختلف اسلامي , معرف تفاهم و تعامل اسلام و ممالك
اسلامي خواهد بود و اين اهداف در جهت بسترسازي رشد فرهنگ غني
اسلامي در عرصه بين المللي است .
نحوه ايجاد
نحوه ايجاد بوستانهاي تاريخي و فرهنگي جهان اسلام باتوجه به
موقعيت گسترده تاريخي , جغرافيايي , سياسي , فرهنگي , اجتماعي و
اقتصادي كشورهاي مسلمان علاقه مند به تاسيس چنين بوستانهايي مي تواند
به روشهاي مختلف براي سرويس دهي متفاوت و مناسب استاني , منطقه اي ,
كشوري , بين كشوري , فراملي و جهاني طراحي شده و اجرا گردد.
شايسته است توسط مسوولان جمهوري اسلامي و با همكاري سران
ديگر كشورهاي اسلامي در مرحله اول , كار ايجاد دو نمونه از اين بوستانها با
عناوين :
1 ـ بوستان جهان اسلام
2 ـ بوستان مينياتور دنياي اسلام
آغاز گردد و براي خدمت رساني هر چه بيشتر به اسلام و در جهت شناخت
باستان شناسي , تاريخ , تمدن , فرهنگ و ميراثهاي آن مورد بهره برداري قرار
گيرد كه در مرحله بعد , ساير دستگاهها , مقامات و سازمانهاي هر يك از
كشورهاي اسلامي با درس گرفتن از روش و نمونه بوستانهاي ايجاد شده , در
پي تاسيس بوستانهاي مناسب ديگري براي مناطق تحت نظارت و مديريت
كشورهاي خود برخواهند آمد.
كليات اجرايي در هر دو بوستان « جهان اسلام » و « مينياتور دنياي
اسلام » يكي است فقط اختلاف جزيي در اندازه فضاها , ابنيه و آثار زنده
سازي شده اين بوستانها وجود دارد.
پي نوشتها :
1 ـ ن . ك . الياس , صفاران , پروژه ايجاد پاركهاي باستان شناسي گامي در
جهت اشتغال باستان شناسان جوان , نخستين همايش باستان شناسان
جوان , سازمان ميراث فرهنگي , تهران 1379 , در جداول 1 الي 4 ص 5 الي
7 اطلاعات علمي مربوط به انواع پاركها آمده است .
2 ـ در اين خصوص نگاه كنيد به مكاتبات (همانند نامه هاي شماره
18,50,915 مورخ 76,6,13 ) اين جانب از طريق جهاد دانشگاهي واحد
هنر به مسوولان وزارت خارجه (قبل از برگزاري نشست سران اسلامي در
تهران ) سازمان ارتباطات اسلامي و وزارت ارشاد اسلامي در رابطه با ايجاد
بوستان كوچك يا مينياتور جهان اسلام , قابل ذكر است جلسات و مذاكرات
حضوري نيز با مسوولان وزارت خارجه و غيره ... انجام داديم .
بوستان ها از جمله راهكارهاي مناسبي است
كه بواسطه آن گوشه اي از سهم متفكران
مسلمان , حكيمان , پزشكان , شيميدانان ,
فيزيكدانان , رياضي دانان , كاشفان و مخترعان
جهان اسلام را در تمدن جديد بشري و
پيشرفت علوم در دنياي كنوني , يادآوري
مي گردد
تمدن ها , آثار تاريخي و فرهنگي و ميراث
گرانبهاي بشريت در كشورهاي اسلامي قرار
دارند و اين كشورها هستند كه بخش اعظم
تاريخ و تمدن بشريت را ساخته اند
دنياي غرب , از قرون وسطي و دوران فقر و
نكبت و بيسوادي خود به بركت الگوبرداري از
دستاوردهاي علمي و مدني جهان اسلام و تمدن
اسلامي , خارج شده و به پلكان مدنيت و علم
جديد گام گذاردند
