از آن زمان كه زمين نامي چون آدم را در دل خود جاي داد , اين زنان بودند كه يار و ياور همسران و فرزندانشان با گذشت و فداكاري پرونده اسلام را درخشانتر كردند.
زمان خديجه (س ) آن بانوي بزرگ قريش و زمان زهراي اطهر(س ) در دفاع از دين و رهبر خويش و زمان زينب (س ) آن كوه صبوري و استقامت كه با خطبه هاي رسا و شيواي خود مكمل رسالت خون برادري بود , نقش پررنگ زنان را در تاريخ به اثبات مي رساند.
و در همين نزديكي نيز جنگ 8 ساله ايران , شاهد مادراني عاشق بود كه آرزوهايي بزرگ براي فرزندانشان درسر داشتند ولي دين و اسلام را بر آن مقدم و دعايشان را بدرقه راهشان كردند.
آري , اينان با استقامت و بزرگي كه در وجودشان طنين انداز بود , لباسهايي به رنگ خاك را به جاي لباس دامادي زينت بدن آن كبوتران عاشق كردند و با بغضي سنگين در گلو كه براي راحتي وداع طغيان نمي كرد و با دستاني لرزان كه براي اميددادن به فرزندانشان نمي لرزيد , آن چفيه اي كه با نشستن بردوش آن بزرگ مردان بي ادعا اعتبار مي يافت , به دوش آنان انداختند و زهراگونه آن سربندهايي را كه بر روي آن كلماتي همچون « الله اكبر » حك شده بود را به پيشاني آن لاله هاي سرخ ولايت بستند و با ترانه هاي مبتذل كه گوش مردم را تا بيخ پركرده ديگر مجال شنيدن ناله هاي مادران و همسران شما را نمي دهد , چه رسد به ماندن يادي از شما.
كاش مي توانستم تيري زهرآگين به چشم ها و گوش ها روانه سازم و فرياد برآورم كه چشمه ها بنگرند و گوش ها بشنوند كه : « اي قوم حال كه بي خيال به زندگي حرض مي ورزيد اين زندگي راشهدا با حماسه هايي كه آفريدند به وجود آوردند » و روزي بايد به اين پرسش پاسخ دهيم كه : « بعد از شهدا چه كرده ايم »
حسين هاي خفته در دل خاك در اين زمانه ديگر از دلاوري ها و غيرتي شدن مردم خبري نيست .
عده اي مصلحت ديده اند كه در برابر توهين به مقام رهبري و شهيدان سكوت كنند , آنان دل رهبر امتمان را خون كرده اند و اشكهاي امام زمانمان را روانه ساختند.
اي كاش مي توانستم فريادالعجل فاطمه (س ) را پشت آن در براي اين قوم معني كنم . اي مردم چشمان خفته در زير خروارهاخاك را باز كنيد و بنگريد , عزيزان فاطمه گمنام مي آيند تا راز پنهاني فاطمه را برايمان فاش كنند ولي افسوس كه ماخفته ايم
ث ن خلقي ـ تهران

نگاهي به ضرورت ادامه جنگ پس از سوم خرداد
حسين نازك تبار
بخش نخست
اشاره :
فتح خرمشهر در هشت سال دفاع مقدس نقش اساسي داشته و از اينرو عوامل موثر بر ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر از مباحث اصلي به شمار مي رود. هدف اين مقاله توجه به ضرورت شناخت ابعاد و عوامل موثر بر ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر است .
روش تحقيق مطالعه كتابخانه اي است و اهم يافته ها نشان مي دهد كه فتح خرمشهر تحت تاثير رويدادهاي مهم سياسي ـ نظامي قرار گرفت . بنابراين ابتدا استراتژي ايران بعد از فتح خرمشهر را بررسي مي نمائيم . سپس به مطالعه فرضيات ضرورت تداوم جنگ پس از فتح خرمشهر , معرفي نظريه ها و ديدگاههاي پيرامون اين مسائل خواهيم پرداخت .
حماسه فتح خرمشهر از مقاطع درخشان و بارز تاريخ ايران اسلامي و فتح الفتوح جنگ تحميلي است كه معادله قوا را به نفع نيروهاي جان بر كف اسلام تغيير داد و بشارتي عظيم را به امام و امت وي هديه كرد.
فتح خرمشهر بعنوان بهترين عزم و اراده ملي جلوه همكاري و هماهنگي نيروهاي مسلح در طول هشت سال دفاع مقدس است .
جنگ پس از فتح خرمشهر بمدت شش سال در مقايسه با دو سال قبل با توجه به زمان طولاني تر و وقوع رخدادهاي بيشتر و پيچيده تر نظامي و سياسي , شرايط دشواري فراروي نيروهاي دفاعي ايران قرار دارد و زير ساختهاي اصلي قدرت دفاعي ايران در فاصله ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر در برابر دشواريهاي جنگ بنيان نهاده شد.
صرفنظر از عواملي كه به ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر منجر شد و طبعا از منطق سياسي , نظامي و اجتماعي خاصي پيروي مي كرد , بنظر مي رسد ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر بمدت شش سال با توجه به تلاشهاي آمريكاي جنايتكار كه از حمايت بين المللي برخوردار بود براي مقابله با برتري ايران و پيامدهاي حاصل از آن در برابر عراق و در سطح منطقه در چارچوب جنگ بدون برنده و متقابلا تلاشهاي عراق براي بهره برداري از حمايتهاي بين المللي به منظور حفظ موجوديت عراق در برابر تهاجمات پي در پي ايران و سياستها و اقدامات ايران براي فائق آمدن بر موانع و خواسته هاي برحق خود , ماهيت جنگ ايران و عراق را در عرصه مفاهيم , فرضيات , دكترين , استراتژي , تاكتيكها , ابزارهاي نظامي و بسياري از موارد ديگر دچار تحول و دگرگوني كرد. بر پايه اين ملاحظات , پرسش اساسي مقاله اين است كه علل تداوم جنگ پس از فتح خرمشهر چه بود
استراتژي ايران بعد از فتح خرمشهر :
در يك ارزيابي اجمالي بر پايه بررسي عوامل موثر بر طولاني شدن جنگ و نحوه اتمام آن به نظر مي رسد استراتژي ايران پس از فتح خرمشهر اساسا بر پايه دستيابي به صلح با اجراي يك عمليات پيروزمندانه قرار گرفت .
فتح خرمشهر محيط استراتژيك منطقه خاورميانه و خليج فارس را در آستانه تشديد مجدد مناقشات اعراب و اسرائيل و ايجاد فضاي نظامي كه سرانجام به تجاوز اسرائيل به جنوب لبنان منجر شد تحت تاثير قرار دارد. برتري نظامي ايران بر عراق در واقع هرگونه ترديد و ابهام را نسبت به توانمندي و قابليتهاي جديد نظامي ايران بر طرف و ضعف و ناتواني عراق را آشكار ساخت زيرا پيروزي در خرمشهر ماحصل فرآيند تحولات جديد نظامي در صحنه جنگ بود كه پس از حذف بني صدر و در پاسخ به رفع بن بست نظامي و با اتخاذ دكترين جديد دفاعي بدست آمد. در اين مرحله كه در مجموع 10 ماه بطول انجاميد (مهر 60 تا خرداد 61 ) بيش از چهل هزار نفر از نيروهاي دشمن اسير و بيش از دو برابر همين مقدار كشته و زخمي شدند. انهدام و به غنيمت گرفتن تجهيزات دشمن نيز قابل ملاحظه بود و در مجموع اين حوادث بيانگر در هم شكستن سازمان رزمي ارتش عراق و ظهور ايران بعنوان قدرت جديد منطقه اي ارزيابي شد.
پيدايش چنين وضعيتي , نظر به انهدام بخش عمده اي از قدرت دفاعي عراق و احتمال دستيابي ايران به يك پيروزي نظامي قاطع بر عراق , به نگراني زيادي براي آمريكا و كشورهاي منطقه منجر شد.
آمريكائيها به دليل ارزيابي جديد از قدرت نظامي ايران و از هم پاشيدگي نيروهاي عراق در مرز ايران , ضمن ابراز نگراني از تهديد به منافع آمريكا در منطقه از ضرورت اتخاذ استراتژي جديد براي كنترل اوضاع در منطقه و حمايت از عراق سخن گفتند. پيش از اين آمريكاييها با اميد به ماهيت فرسايشي جنگ نسبت به ادامه جنگ نگراني نداشتند ولي با پيدايش وضعيت جديد بر اتمام سريع جنگ , بدون برنده , تاكيد داشتند و اين مهم با اجتناب از امتياز دادن به ايران و دفاع از عراق و در عين حال فشار به ايران بر اتمام جنگ دنبال مي شد . (1 )
تحولات صحنه نظامي جنگ به شكل گيري و چالش دو اراده و خواسته متفاوت منجر شد كه ادامه جنگ در واقع ريشه در همين رويارويي داشت . ايران بر پايه توانمندي و قدرت خود به شرايط خود براي اتمام جنگ همانند گذشته مبني بر عقب نشيني بدون قيد و شرط عراق از همه مناطق اشغالي , تعيين و تنبيه متجاوز و پرداخت خسارت به ايران تاكيد كرد . (2 )
در برابر , حاميان جهاني و منطقه اي عراق در چنين وضعيتي ارائه هرگونه امتياز به ايران را به منزله به رسميت شناختن برتري اين كشور بعنوان يك قدرت تاثيرگذار بر روند تحولات منطقه و فروپاشي دروازه شرقي جهان عرب ارزيابي مي كردند و نسبت به آن نگراني و وحشت زده بودند و همين مساله به برداشت جديد از ماهيت جنگ و پيامدهاي احتمالي ناشي از پيروزي ايران منجر شد و در عمل منطق ادامه جنگ را شكل داد . (3 )
بر اساس اين ملاحظات , ايران براي تصميم گيري در وضعيت دشواري قرار گرفته بود. در نخستين جلسه اي كه پس از فتح خرمشهر , اعضاي شوراي عالي دفاع در حضور فرماندهي كل قوا , امام خميني (ره ) , برگزار كردند برخي از اعضا بر اساس ملاحظات سياسي و احتمال ناديده گرفتن خواسته هاي ايران و مشكلات استقرار نيروها در مرز براي دفاع از شهرهاي اهواز , خرمشهر و آبادان , بر تصرف منطقه شرق بصره با اهداف سياسي ـ نظامي تاكيد داشتند. امام در برداشت اوليه ضمن نگراني نسبت به واكنشها و اقدامات احتمالي آمريكا در برابر پيروزيهاي ايران بر اتمام جنگ نظر داشتند . (4 )
چنانكه آقاي هاشمي رفسنجاني بيان مي كند : « امام با ورود به داخل خاك عراق موافق نبود زيرا از لحاظ بين المللي اوضاع به زيان ايران مي شد و عربها كه پراكنده بودند , بصورت متحد از عراق حمايت خواهند كرد و مردم عراق به ايران بعنوان متجاوز نگاه خواهند كرد. جلسه اول با همين بحثها به اتمام رسيد , تصميم گيري به جلسه بعد موكول شد. در جلسه دوم و با فروكش كردن التهابات اوليه ناشي از فتح خرمشهر و بررسيهايي كه صورت گرفت و استدلال نظامي براي دفاع از شهرهاي مرزي و استدلال سياسي مبني بر اينكه اگر حاكمان بغداد مطلع شوند كه ما وارد خاك اين كشور نمي شويم , با خيال آسوده عليه ما شرارت خواهند كرد , سرانجام پس از يك جلسه طولاني نتيجه اش اين شد كه امام اجازه دادند بصورت محدود در مناطقي كه مردم عراق نيستند ما وارد خاك عراق شويم !
در عين حال ايران پس از فتح خرمشهر به دليل فضاي سياسي و در حال تغيير در منطقه نه تنها براي ادامه جنگ اقدامي نكرد بلكه با تجاوز اسرائيل به جنوب لبنان در تاريخ 61,3,14 و تنها 11 روز پس از فتح خرمشهر تحت تاثير اين رويه ادله هاي مهم سياسي ـ نظامي قرار گرفت .
تصميم ايران براي ادامه جنگ در خاك عراق دقيقا پس از صدور بيانيه عراق براي عقب نشيني از خاك ايران از سوي امام اتخاذ و اجرا شد. امام مجموعه تحولات منطقه از جمله تجاوز اسرائيل به جنوب لبنان و عقب نشيني عراق از خاك ايران را در چارچوب يك سناريوي آمريكايي و براي فريب و غفلت ايران از مساله اصلي يعني جنگ برشمردند و بربازگشت نيروها از لبنان و ادامه جنگ تاكيد كردند.
ارزيابي روند تحولات منطقه و درك جديد از ماهيت مقابله با ايران به شكل گيري مفهوم استراتژيك از اوضاع و منشا اقدام ايران براي ادامه جنگ در خاك عراق منجر شد , در واقع , دوران يك ماهه انتظار بسر آمد و با آشكار شدن لايه هاي پنهان بخشي از حوادث و رويدادها , ايران تنها گزينه اي را كه فراروي خود داشت , انتخاب و بر اجراي آن تعجيل كرد. در اين مرحله نگراني ايران نسبت به بهره برداري عراق از فرصت حاصله براي تقويت قدرت دفاعي و همچنين احتمال صدور قطعنامه از سوي سازمان ملل براي جلوگيري از اقدامات نظامي ايران نقش مهمي در شتابزدگي ايران براي انجام عمليات داشت . در عين حال تصور اوليه ايران بر اين پايه قرار داشت كه عراق در امتداد ضربات پيشين در حالت ضعف و ناتواني بسر مي برد و ايران با انجام يك عمليات پيروزمندانه , توانايي تحميل اراده و تامين خواسته هاي برحق خود را خواهد داشت .
ملاحظات ياد شده سبب گرديد بدون توجه به تغييرات محيطي و ماهيت جنگ و در امتداد تجربيات و استراتژي پيشين , زمين منطقه شرق بصره براي انجام عمليات انتخاب شود , اين منطقه علاوه بر اينكه براي تامين اهداف سياسي ايران و دستيابي به پيروزي نهايي مناسب بود , در عين حال عدم نياز به جابجايي و انتقال نيروها به سرعت عمل در كسب آمادگي و انجام عمليات منجر مي شد. مجموع اين عوامل بر اهميت عمليات رمضان بعنوان يك عمليات سرنوشت ساز و استراتژيك افزود.
ادامه جنگ در عراق مستلزم تدوين دكترين دفاعي جديد ايران بود و در مرحله جديد اتخاذ دكترين دفاعي مناسب مي توانست سطح پيروزي سياسي نظامي ايران را به سطح استراتژيك ارتقا و جنگ را با دستيابي به يك پيروزي قاطع به سود ايران خاتمه دهد . (5 )
فرضيات ضرورت تداوم جنگ پس از فتح خرمشهر :
يكي از پرسشهاي اساسي كه همواره بعد از هشت سال دفاع مقدس مطرح و براي آن پاسخهايي ارائه شده , ادامه جنگ از سوي ايران بعد از فتح خرمشهر و عقب راندن دشمن به مرزهاي بين المللي بود زيرا چنين به نظر مي رسيد كه با آزاد شدن 10 هزار كيلومتر مربع از 15 هزار كيلومتر مربع اراضي اشغالي , ايران در موضع برتر قرار گرفته و ضرورتي بر ادامه جنگ وجود نداشت .
آنچه در اين ميان طرح آن ضروري به نظر مي رسد سه فرضيه مطرح شده است كه بعد از فتح خرمشهر و آزادسازي بخش عظيمي از اراضي اشغالي توسط رزمندگان اسلام بود. نخست , ايران مغلوب و رژيم بعث غالب شود. دوم , عراق مغلوب و ايران غالب شود و سوم يك تصميم بين المللي جنگ را خاتمه دهد.
فرض اول تحقيقا منتفي است , زيرا اگر قرار بود كه ايران مغلوب شود در همان روزهاي اول جنگ كه غافلگير شده بود و در اثر درگيري با مشكلات طبيعي بعد از انقلاب آمادگي مقابله با تهاجم گسترده رژيم بعث عراق نداشت , مي بايست از باد مي آمد , اماديديم كه چگونه توانست به طرز معجزه آسايي خود را تجهيز و در فاصله اي كوتاه نه تنها تمام اراضي اشغالي را از دشمن پس بگيرد , بلكه به تعقيب متجاوز در خاك او نيز بپردازد.
فرض دوم اينكه رژيم عراق مغلوب شود , كه اين فرض هم محقق الوقوع نبود. چون حاميان و متحدان رژيم بعث به هر قيمتي اجازه شكست رژيم عراق را نمي دادند و ديديم كه در راستاي حمايت از او تمامي قوانين بين المللي را نقص مي كردند و سلاحهاي مخرب ميكروبي و شيميايي را در اختيار او قرار دادند و صدام نيز با فراغ بال از اين سلاحها عليه رزمندگان ما استفاده مي كرد.
فرض سوم تصميمات بين المللي بود كه تا صدور قطعنامه 598 اقدام به اين كار نشده بود . از اينرو برابر ماده 51 منشور سازمان ملل متحد كشوري كه مورد تجاوز قرار گرفت تا زمانيكه شوراي امنيت تدابير اجرايي جهت دفع تجاوز اتخاذ نكند , حق دارد از خود دفاع كند.
به همين جهت و با اشاره به اين واقعيت كه ايران در شهريور ماه 59 از سوي رژيم بعث عراق مورد تجاوز علني و آشكار قرار گرفت و تا زمان صدور قطعنامه 598 چون تصميم روشني از سوي شوراي امنيت براي دفع تجاوز اتخاذ نشد. حق داشت از خود دفاع كند و از نظر حقوقي اين دفاع حتي در داخل كشور متجاوز مي باشد.
اما قيد تعيين مسئول مخاصمه در بند 6 قطعنامه 598 حق دفاع مشروع را از ايران سلب نمود. دقيقا ملاحظه مي كنيم كه بعد از اين حجم تبليغات دشمن و حاميان او حول اين محور كه ايران ناقض حقوق بين المللي است متمركز مي شود , در حاليكه قبل از آن مي دانستند دفاع مشروع حق جمهوري اسلامي ايران است (6 )
منابع و ماخذ :
1 ـ امام خميني (ره ) , « صحيفه نور » , جلد شانزدهم , تهران , .1361
2 ـ ابراهيمي , قربانعلي ; « بعد از خرمشهر , جنگ چرا كارنامه مردان بي ادعا » , سياست روز , .81,3,4
3 ـ « اظهارات فرمانده سپاه (سردار رحيم صفوي ) درباره دلايل ادامه جنگ بعد از فتح خرمشهر » , صداي عدالت , .81,3,4
4 ـ دروديان , محمد; « جنگ بازيابي ثبات » , تهران , مركز مطالعات و تحقيقات جنگ , .1378
5 ـ دروديان , محمد; « نقش و تاثير تحولات جنگ پس از فتح خرمشهر بر بلوغ و تكامل نيروهاي دفاعي ايران , مجله سياست دفاعي , شماره 31 , تابستان .1379
6 ـ « دوران افتخار » , ستاد كل نيروهاي مسلح , بنياد حفظ آثار و نشر ارزشهاي دفاع مقدس .

بر اساس خاطره اي از شهيد (سيد ابوالحسن موسوي تبار)
غروب يكي از روزهاي بهاري آرام , آرام از راه رسيده بود و زن كه سالهاي پر از غم و رنج , شادي و خوشي دوري از همسرش را پشت سر گذاشته بود , از وراي پنجره اتاقش كه مشرف به خيابان اصلي بود , نگاهي انداخت و بعد نفس عميقي كشيد. او در حالي كه به لكه هاي ابري كه به كندي از فراز آسمان مي گذشتند چشم دوخته بود. خاطرات گذشته هايي را كه با همسرش گذرانده بود مرور مي كرد و اينكه سر انجام دست روزگار و گذشت مردانه خودش بود كه گذاشت تا سيد به خط مقدم برود. و حال دلش هوايي سيد شده بود چادرش را در طرح اندام استخوانيش انداخت و با سويي كمرنگ از چراغ اميدش در بهشت فضل به راه افتاد. كوچه هاي تنگ و تاريك را پشت سر هم مي گذراند.
تا ايستگاه اتوبوس راهي نبود , به ايستگاه كه رسيد اتوبوس بعداز لحظه اي متوقف شد , و او سوار شد. گاه گاهي كه شور و حال با سيد بودن به او دست مي داد , راه مي افتاد و ناخواسته باز خودش را كنار قبر سيد مي يافت . اشكهايش كه امانش را مي بريد , از روزها و شب هاي سخت كه مي گذراند براي سيد مي گفت و اينكه بچه ها چه مي كنند آرزوهايش را برايش مي گفت . گاهي اوقات در به ياد آوردن خاطرات شاد ونشاط آورش قاه قاه مي خنديد. همه چيز عطر آگين مي شد فضايي كه با سيد درد دل مي كرد و معنويتي پر بار كه همه جا را آكنده از عطر مي كرد و زن كه از فراز و نشيب هاي زندگي فارغ مي شد. قبر سيد را مي بوسيد بعد نگاه مي كرد به اطراف كه سرمزار تمام شهدا پر بود از جمعيت پير و جوان و بچه و از اينكه بالاي سر قبر سيد خودش تنها بود آه مي كشيد. او اين بار دلتنگ تر از هميشه گفت : همه اين مقامشان از تو بالاتر است .
انگار مي خواست سيد نفهمد يا نشنود كه او چه در ته دلش گفته است .
به راه افتاد تك تك مزارها را نگاه مي كرد. روي تك تك شان را با كنجكاوي فراوان مي خواند سردار. بيشتر سنگ قبرها رويشان نام سردار حك شده بود , زن نالان از بهشت فضل بيرون آمد , تمام راه برگشت را در اتوبوس خوابيد وقتي به خانه رسيد ديگر نشاني از غروب نبود. تمام خانه در تاريكي فرو رفته بود و او كه آرام آرام در تاريكي شب دست روي ديوار مي كشيد و تا اينكه دستش روي كليد برق خورد و لامپ زرد رنگ روشن شد حال و حوصله خوردن نداشت روي تخت خودش را رها كرد و به خوابي سنگين فرو رفت , انگار اصلا نخوابيده بود خودش را در بهشت فضل مي ديد و اينكه دنبال مزار سيد مي گشت هر چه مي گشت نمي يافت حتي از نشاني آن گلدان شمعداني هم خبري نبود پرسان پرسان سئوال مي كرد كجاست كجاست قبر سيد ابوالحسن كجاست يك نفر دستي دراز كرد طرف يك گنبدي سبز و زيبا , زن به آنجا قدم گذاشت . شش گوشه گنبدي سبز رنگ آينه كاري شده بود , زن سرش را از خجالت پايين انداخت , سيد آمده بود با صدايي روحاني و صدايي آسماني از نوري آسماني كه به او نزديك مي شد و مي گفت همه در پيش خدا داراي يك مقامند حتي شهيد تو.
زن از خواب پريد ديگر صداي اذان در حياط پيچيده بود خودش را به آينه رساند , دوباره سرش را پايين انداخت او خيلي آرام گفته بود اما سيد حرفش را شنيده بود.
به اهتمام معاونت پژوهش و تبليغات
بنياد شهيد انقلاب اسلامي خراسان , فاطمه جهانگشته

« وضعيت هاي نمايشي دفاع مقدس » عنوان كتابي است كه با همكاري انتشارات عابد و انتشارات « صرير » ; انتشارات بنياد حفظ آثار و نشر دفاع مقدس منتشر گرديد. « جمشيد خانيان » نويسنده كتاب , پيرامون نمايشنامه نويسي و چونگي بهره گيري از نمونه هاي موضوعي دوران دفاع مقدس با نگاهي به تئاتر جنگ در ديگر كشورها را به صورت پژوهش و تحقيقي كامل قلمي كرده است . « وضعيت هاي نمايشي دفاع مقدس » در 425 صفحه قطع رقعي و در شمارگان 3000 جلد چاپ و منتشر گرديد و در دسترس علاقمندان قرار گرفت .