خط لوله انتقالي نفت « باكو ـ تفليس ـ جيهان » در اولين
روزهاي خردادماه جاري در ترمينال « سنگه چال » واقع در
حومه شهر باكو پايتخت جمهوري آذربايجان با حضور روساي
جمهور تركيه , گرجستان , قزاقستان و آذربايجان و نيز وزير
انرژي و نماينده ويژه آمريكا در امور خزر در ميان تدابير شديد
امنيتي افتتاح شد1.
راه اندازي اين طرح عظيم نفتي كه از آن به عنوان بزرگترين
خط لوله ساخته دست بشر در جهان ياد شده در جمهوري
آذربايجان همراه با جشن و سرور در نقاط مختلف اين كشور
همراه بود و الهام علي اف رئيس جمهور آذربايجان افتتاح اين
خط لوله نفتي را ضامن خوشبختي مردم كشورش دانسته
است 2.
جمهوري آذربايجان در شهريورماه سال 1373 براي
اولين بار پس از استقلال خود بزرگترين قرارداد نفتي را با
كنسرسيومي مركب از 11 شركت نفتي خارجي به پيمانكاري
بريتيش پتروليوم (بي .پي ) در مورد بهره برداري ميادين نفتي
« آذري ـ چراغ ـ گونشلي » واقع در يكصد و بيست كيلومتري
شهر باكو در درياي خزر امضا كرد.
امضاي اين قرارداد كه از سوي دولت باكو « قرارداد قرن »
نام گرفت و همچنين به دليل تبليغات گسترده درباره
وجودذخاير غني نفت و گاز در منطقه درياي خزر از جمله در
جمهوري آذربايجان , همزمان با سياستهاي بلندمدت صاحبان
قدرت , توجه اكثر شركتهاي فرامليتي نفتي به اين كشور جلب
شد.
با آغاز استخراج نفت در آبانماه سال 1376 در ميادين
نفتي « آذري ـ چراغ ـ گونشلي » مساله حمل و نقل آن به
بازارهاي جهاني به موضوعي اصلي در مسير گسترش فعاليت
شركتهاي نفتي خارجي در منطقه خزر تبديل شد.
طبق برآوردهاي اوليه درياي خزر حدود 40 ميليارد بشكه
ذخيره نفتي دارد و هرچند وجود اين ذخاير غني در درياي خزر
از مدتها قبل شناخته شده بود اما راه نداشتن منطقه به آبهاي
آزاد جهان , همواره مشكلاتي براي انتقال ذخاير انرژي ان به
بازارهاي خارجي ايجاد مي كرد كه مانع عمليات اكتشافي تازه
بوده است .
با استخراج نفت در حوزه نفتي « چراغ » آذربايجان ,
مذاكرات درباره انتخاب مسير اصلي « صادرات بزرگ نفت »
منطقه خزر به بازار جهاني ادامه يافت و در نيمه دوم دهه
1370 در مذاكرات صورت گرفته در سطح بين المللي مسير
« باكو ـ تفليس ـ جيهان » جهت احداث خط لوله اصلي انتخاب
شد.
طول اين خط لوله نفتي 1774 كيلومتر مي باشد كه 440
كيلومتر آن در داخل خاك جمهوري آذربايجان , 260 كيلومتر
آن در خاك گرجستان و 1074 كيلومتر آن در خاك تركيه قرار
دارد. اين خط لوله از باكو پايتخت جمهوري آذربايجان و
شهري بندري در كنار درياي خزر آغاز شده و با گذر از كنار
تفليس پايتخت گرجستان و همچنين بخش شرقي تركيه به بندر
جيهان در ساحل مديترانه اي اين كشور مي رسد. اين پروژه با
هزينه تقريبي 3,6 ميليارد دلار ساخته و يكي از بزرگترين
طرحهاي انرژي در جهان محسوب مي شود. پر كردن اين خط
لوله عظيم پنج ماه زمان خواهد برد و براي پر شدن خط لوله از
نفت , به تزريق حدود 10 ميليون بشكه نفت به آن نياز است و
انتظار مي رود پيش از پايان سال ميلادي , نفتكشها در
بندرجيهان با نفت درياي خزر بارگيري شوند3.
اين خط لوله كه براي انتقال يك ميليون بشكه نفت در روز
طراحي شده است امكان افزايش آن به حدود 4 ميليون بشكه
در روز نيز وجود دارد. قطر اين خط لوله در خاك جمهوري
آذربايجان 42 اينچ , در گرجستان 46 اينچ و در تركيه 34 اينچ
است و حريم آن در دو كشور 32 متر از هر دو سو و در خاك
تركيه 28 متر از هر دو سوي بستر مي باشد .
عمر مفيد اين خط لوله 40 سال و سرعت انتقال نفت در
آن 2 متر در ثانيه خواهد بود . اين خط لوله در مسير خود از
1500 رودخانه بزرگ و كوچك عبور كرده است و تعدادي
تقاطع هاي جاده و راه آهن آن در خاك جمهوري آذربايجان
350 , در گرجستان 200 و در تركيه 600 مورد
است .
براي تزريق نفت به خط لوله مذكور يك پايانه بزرگ در
« سنگه چال » كه مركز ورود تمام خط لوله هاي زيرآبي جمهوري
آذربايجان در حوزه درياي خزر مي باشد , ساخته شده است .
در آن سوي خط لوله در بندرجيهان تركيه نيز يك پايانه
بزرگ جديد بارگيري نفت با امكان پر كردن بزرگترين
كشتي هاي تانكر نفت با ظرفيت 300 هزار بشكه در روز و
امكانات اندازه گيري و زدودن هرگونه آب از نفت ساخته شده
است . ايستگاههاي تقويت فشار اين خط لوله نيز 2 مورد در
خاك جمهوري آذربايجان , يك مورد در گرجستان و 2 مورد در
تركيه ساخته شده است .
هزينه اجرايي اين پروژه سه ميليارد و 600 ميليون دلار
بود كه بخش تركيه آن حدود 1,5 ميليارد دلار هزينه
دربرداشت . اين خط داراي ظرفيت انتقال سالانه 50 ميليون تن
نفت خام است كه تركيه سالانه حدود 200 ميليون دلار از
بابت ترانزيت آن درآمد كسب خواهد كرد. در اين بين به دولت
گرجستان به همراه تعرفه ترانزيت كه بين 50 تا 60 ميليون دلار
برآورد مي شود , 5 درصد گاز ترانزيت شده از خط لوله انتقال
گاز نيز داده مي شود.
مالكيت خط لوله نفت باكو ـ تفليس ـ جيهان در اختيار
كنسرسيومي متشكل از يازده شركت به رهبري بريتيش
پتروليوم (بي .پي ) است و بيشترين سهم در اين كنسرسيوم نيز
با حدود 36 درصد متعلق به اين شركت است و شركت سهامي
نفت تركيه 6,53 درصد سهم و شركت نفتي جمهوري
آذربايجان موسوم به « سوكار » نيز داراي 25 درصد از سهام اين
مالكيت است .
« گريگوري ريچ » معاون اول دفتر نمايندگي « بي .پي » در
دي ماه سال 1376 در باكو اعلام كرد كه مسيرهاي « باكو ـ
نوروسيسك » , « باكو ـ جيهان » , « خاك ايران تا خليج فارس » و
مسير « باكو ـ نوروسيسك ـ بورگاس (بلغارستان ) ـ
آلكساندرپليس (يونان ) » مسيرهاي عمده مطرح براي صادرات
نفت درياي خزر به بازارهاي جهاني است 4.
با وجود اين برخي رسانه ها و كارشناسان اقتصادي غربي و
خود جمهوري آذربايجان , خاك ايران را بهترين مسير از نظر
اقتصادي و امنيتي براي صادرات نفت درياي خزر به بازارهاي
جهاني اعلام كردند و حتي خود شركتهاي نفتي فعال خارجي
در منطقه نيز به اين مسير تمايل نشان مي دادند , ولي مخالفت
آمريكا مانع اصلي براي تحقق اين طرح بود و اعمال نفوذ
آمريكا در اين طرح منجر به آن شد كه مسير آذربايجان ,
گرجستان و تركيه انتخاب شود.
طرح باكو ـ تفليس ـ جيهان از پشتيباني چشمگير سياسي
آمريكا برخوردار گرديد زيرا واشنگتن اين خط لوله را راهي
براي انتقال منابع حياتي انرژي از خزر بدون گذر از جمهوري
اسلامي ايران يا روسيه تلقي مي كرد. روسيه از اين پروژه به
هيچ وجه خرسند نيست و آن را شاهد ديگري دال بر تلاش
غرب براي اعمال قدرت و نفوذ در آسياي ميانه كه به طور
سنتي آن را قلمرو خود مي داند , قلمداد مي كند.
هرچند عبور اين طرح از خاك جمهوري اسلامي بسيار
ارزان تر تمام مي شد اما خصومت و دشمني ديرينه آمريكا با
ملت ايران باعث شد كه طرح فوق از طريق خاك تركيه انجام
شود.
براي ساخت اين پروژه چالشهاي بسياري صورت گرفت و
با توجه به اينكه مسيرهاي ديگري از طريق روسيه و ايران
مقرون به صرفه تر بود , دولت آموريكا كه بر مقامات آذري
نفوذي خيره كننده دارد , بطور مشخص به اين جمهوري جدا
شده از روسيه و شركتهاي بزرگ نفتي فشار آورد تا گزينه باكو ـ
تفليس ـ جيهان را انتخاب كنند و در همين راستا نيز دولتهاي
آمريكا و انگليس اعتبارهاي تضميني زيادي را در اختيار
سازندگان اين شبكه قرار دادند.
بازگشت سرمايه گذاريهاي صورت گرفته براي احداث اين
شبكه بسيار طولاني خواهد بود و سرمايه گذاران انتظار ندارند
مبلغ 3,6 ميليارد دلار سرمايه گذاريهاي اوليه ظرف مدت
كوتاهي و يا حتي در ميان مدت برگردد. قرارداد پروژه براي يك
دوره 40 ساله است كه خود نشانگر سطح انتظار كنسرسيوم
براي مدت طولاني بودن دوره بازگشت سرمايه است . حتي
كاهش قيمت نفت در آينده كه امكان آن دارد باعث خواهد شد
اين بازگشت سرمايه بسيار بيشتر از 40 سال باشد .
دكتر « بولنت گوگاي » مدرس دانشكده علوم سياسي و
روابط بين الملل در دانشگاه « كيل » انگليس و نويسنده كتاب
سياستهاي نفت خزر در مورد اين پروژه پيش از اجرا مي گويد :
من براين باورم كه بهترين مسير براي جابجايي نفت درياي
خزر به بازارهاي صادراتي از طريق ايران است . وضوح اين
ويژگي به اندازه اي است كه حتي بسياري از شركتهاي
آمريكايي به دولت خود فشار مي آورند تا امكان سرمايه گذاري
براي انتقال نفت منطقه درياي خزر از طريق ايران فراهم
شود5.
به گفته « جيسون كني » رئيس بخش تحليلهاي نفت وگاز در
شركت « آي .ان .جي فاينشال ماركتس » شرايط كنوني همچون
قيمت بالاي 50 دلار نفت در هر بشكه به موفقيت اين پروژه
كمك كرده است و تا زماني كه قيمت جهاني نفت بالاي 20
دلار در هر بشكه باشد استفاده از اين طرح براي سرمايه گذاران
آن مقرون به صرفه خواهد بود. كني گفت كه قدرتهاي سياسي
در انتخاب اين مسير تعيين كننده بوده اند. اين كارشناس نفتي
پيشنهاد ايران براي تحويل گرفتن نفت از توليدكنندگان درياي
خزر در شمال ايران و جابجا كردن آن با نفت توليدي ايران در
خليج فارس و صادرات مستقيم آن را امكاني بسيار قابل توجه
اعلام كرد ولي مهمترين عامل عدم موفقيت اين پيشنهاد را
مشكلات سياسي ميان جمهوري اسلامي ايران و آمريكا
خواند.
از ديگر مشكلات طرح مسائل ايجاد امنيت در طول خط
اين پروژه بزرگ است . با وجود اينكه در توافقنامه هاي امضا
شده درباره اجراي اين پروژه تامين امنيت آن در هر يك از سه
كشور , برعهده دولت اين كشورهاست , رسانه ها و مراكز ذينفع
غربي گزارشهاي متعددي درباره حضور نيروهاي آمريكا و ناتو
بدين منظور داده اند. گزارشهاي فوق در مورد تامين امنيت خط
لوله باكو ـ تفليس ـ جيهان و برخي واحدهاي نفت و گاز واقع
در درياي خزر با سفرهاي مرتب مقامات عاليرتبه نظامي
آمريكايي و ناتو به منطقه ظرف چند سال اخير در اغلب موارد
به پذيرش گزارشهاي مزبور كمك كرده است . « جان آوانس »
سفير آمريكا در ايروان سال گذشته اعلام كرد كه آمريكا موضوع
حفاظت از خط لوله نفتي باكو ـ تفليس ـ جيهان را در دستور
كار دارد.
اين خط لوله در جمهوري آذربايجان از نزديكي منطقه
آتش بس جداكننده نيروهاي نظامي اين كشور و ارمنستان
مي گذرد. ارمنستان همسايه و دشمن سرسخت آذربايجان در
مرز غربي اين كشور است و با وجود برقراري آتش بس بين اين
دو كشور متخاصم , اغلب زدوخوردهايي ميان نيروهاي آنها رخ
مي دهد.
حتي صفرابي اف وزير دفاع آذربايجان در ديداري كه اخيرا
با دونالد رامسفلد همتاي آمريكايي خود در باكو داشت اعلام
كرد كه حل نشدن مناقشه قره باغ خطري بزرگ براي امنيت خط
لوله نفتي باكو ـ جيهان مي باشد6.
نگرانيهايي براي اين خط لوله در جمهوري گرجستان نيز
وجود دارد. حملات گروههاي ضددولتي گرجستان كه با دولت
مركزي مي جنگند اين خط لوله را آسيب پذير مي سازد.
همچنين در تركيه نيز اين خط لوله از مجاورت كانون هميشه
بحراني ناحيه كردنشين مي گذرد. با اين حال « روبرت
سيمونس » نماينده ويژه دبيركل ناتو در امور قفقاز و آسياي
مركزي نيز تامين امنيت خط لوله نفتي باكو ـ جيهان را از
مشكلات اصلي جمهوري آذربايجان دانست 7.
هرچند اين خط لوله به طور كامل از زيرزمين مي گذرد و
كسي قادر به ديدن آن نيست اما نگرانيهاي زيادي در زمينه هاي
فوق وجود دارد و منتقدان آينده را قابل اطمينان نمي دانند و
اصرار دارند كه اين خط لوله قماري بزرگ در ناحيه اي بي ثبات
است .
والري استريوس مشاور معاون امور امنيتي دبيركل سازمان
پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) هدف از حضور نظامي آمريكا در
جمهوري آذربايجان و گرجستان را تامين امنيت طرحهاي
انتقال انرژي در منطقه قفقاز اعلام كرد8. او افزوده است كه
تامين امنيت خط لوله انتقال نفت باكو ـ تفليس ـ جيهان از
اولويتهاي اساسي فعاليت آمريكا در قالب پيمان نظامي
آتلانتيك شمالي (ناتو) به شمار مي رود و براي اجراي اين
طرح ناتو قصد دارد پايگاههائي در گرجستان مستقر
كند.
تركيه نيز بر اين باور است كه با راه اندازي اين خط ,
بزرگترين گام در راه تبديل اين كشور به گذرگاه اصلي انتقال
انرژي دنيا برداشته خواهد شد اين كشور برآن است تا گاز
تركمنستان و جمهوري آذربايجان را نيز با احداث خط لوله اي
به موازات خط لوله باكو ـ تفليس ـ ارضروم به خاك خود منقل
كرده و نسبت به صدور آن به بازارهاي اروپايي اقدام كند اين
خط لوله نيز قرار است سال آينده راه اندازي شود. تركيه
همچنين همزمان با اين طرح , در صدد اجراي طرح اتصال
شبكه گازرساني خود به يونان و ايتالياست تا به محض تامين
گاز از حوزه درياي خزر , مشكلي در انتقال آن به اروپا نداشته
باشد9.
همچنين طبق سيستم طراحي شده براي صادرات نفت
قزاقستان از طريق باكو ـ تفليس ـ جيهان قرار است يك خط
لوله 700 كيلومتري در خاك قزاقستان تا بندر « آكتاو » اين
كشور واقع در درياي خزر احداث و ترمينال نفتي در منطقه
آيترائو ساخته و چند فروند نفت كش 13 هزار تني براي حمل
نفت به جمهوري آذربايجان خريده شود كه مجموع هزينه
موردنياز براي اين طرح نيز حدود 3 ميليارد دلار برآورد
مي شود.
مسئولان ذيربط قزاقستان حمل و نقل نفت اين كشور از
طريق باكو ـ تفليس ـ جيهان را براي سال 1389 امكان پذير
مي دانند و درنظر گرفته شده در مرحله اول روزانه 500 هزار
بشكه نفت كاشاقان از طريق خط لوله يادشده صادر و در
سالهاي بعدي ظرفيت آن به دو برابر افزايش داده شود.
منابع :
1 ـ روزنامه جمهوري اسلامي ـ 1384,3,5
2 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ـ 1384,3,4
3 ـ پايگاه اينترنتي بي . بي . سي ـ 1384,2,17
4 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ـ 1384,3,3
5 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ـ 1384,3,2
6 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ـ 1384,1,30
7 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ـ 1383,11,20
8 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي به نقل از روزنامه كسپرس
چاپ باكو ـ 1384,2,13
9 ـ خبرگزاري جمهوري اسلامي ـ 1384,2,24
طول خط لوله نفتي « باكو ـ تفليس ـ جيهان »
1774 كيلومتر است كه 440 كيلومتر آن از داخل
خاك جمهوري آذربايجان , 260 كيلومتر آن از
خاك گرجستان و 1074 كيلومتر ديگر آن از
خاك تركيه مي گذرد.
گرچه مسير جمهوري اسلامي ايران براي
اجراي اين طرح نفتي كاملا مقرون به صرفه بود
اما دشمني آمريكا با ايران و فشار اين كشور به
مقامات باكو موجب شد طرح فوق از طريق
آذربايجان , گرجستان و تركيه به اجرا درآيد.
كارشناسان نفتي جهان معتقدند اجراي اين
خط لوله نفتي از مسير انجام شده قماري بزرگ
در ناحيه اي بي ثبات و ناامن است
