« انقلاب رنگين » يا « شورش اسلامگرايان تندرو » , و يا هرچه كه هست ,
بحران اخير ازبكستان , « اسلام كريم اف » رئيس جمهوري تقريبا مادام العمر
اين كشور را با جدي ترين تهديد در عمر 14 ساله حاكميتش مواجه ساخته
و ازبكستان را در مسير پرابهامي قرارد داده است .
بر اساس گزارشات منتشره در ناآرامي هاي اخير شمار زيادي كشته و
زخمي شدند. در باره آمار تلفات گزارشات ضد و نقيضي مخابره شده
است .در حاليكه منابع دولتي ازبكستان شمار كشته شدگان حوادث اخير را
كمتر از 50 نفر اعلام كرده اند برخي منابع خبري به نقل از شاهدان عيني و
پزشكان بيمارستانها آمار كشته ها را تا 745 نفر و زخمي ها را بيش از دو هزار
نفر عنوان كرده اند. به دليل آنكه شهر « انديجان » , مركر وقوع ناآرامي به
شدت از سوي ارتش در محاصره است و امكان كسب خبر مستقل وجود
ندارد , تاييد اين آمار و ارقام در حال حاضر دشوار است .
ناآرامي ها زماني آغاز شد كه گروهي مسلح روز پنجشنبه 22 ارديبهشت
به قصد آزاد كردن 23 زنداني , به زندان شهر « انديجان » در شرق ازبكستان
حمله كردند . در اين عمليات علاوه بر اين 23 نفر , صدها زنداني ديگر فرار
كردند . دولت , اين 23 نفر را كه از بازرگانان محلي هستند متهم به همكاري
باگروههاي غيرقانوني اسلامگرا كرده ولي بسياري از مردم انديجان اين
ادعاي دولت را رد مي كنند. يك روز بعد , اين حوادث با تيراندازي مستقيم
نظاميان به سوي هزاران تظاهركننده ضد دولتي كه شمار زيادي كشته شدند ,
به اوج رسيد.
ازبكستان در يك نگاه
كشور ازبكستان در منطقه مركزي آسياي ميانه قرار دارد و با كشورهاي
تركمنستان , افغانستان , تاجيكستان , قرقيزستان و قزاقستان هم مرز است .
وسعت آن 447,400 كيلومتر مربع و جمعيت آن حدود 24 ميليون نفر
مي باشد. زبان مردم ازبكستان تركي ازبكي است و اكثريت مردم مسلمان اهل
تسنن هستند.
اين كشور تا سال 1370 جز قلمرو شوروي سابق بود و در تاريخ اول
شهريور ماه 1370 به استقلال رسيد . نژاد مردم 71 درصد ازبك , 8,5 در
صد روس , 5 درصد تاجيك و اندكي نيز قزاق و تاتار مي باشد .
« اسلام كريم اف » كيست
« اسلام عبدوگاينويچ كريم اف » رئيس جمهور ازبكستان از 14 سال قبل
قدرت را در اين جمهوري به جامانده از اتحاد جماهير شوروي دراختيار
دارد . كريم اف در سال 1317 در شهر سمرقند به دنيا آمد . وي ازبك بوده و
از دانشگاه پلي تكنيك آسياي مركزي و موسسه تاشكند در دو رشته
مهندسي مكانيك و اقتصاد فارغ التحصيل شده است .
وي در سال 1340 در مجتمع هواپيماسازي « چاكال اف » تاشكند به
عنوان مهندس وارد خدمت شد. وي در همان سالها در دفتر برنامه ريزي
جمهوري ازبكستان اتحاد جماهيرشوروي مشغول به كار شد و بعدها به
سمت معاون اول اين اداره منصوب شد . كريم اف در سال 1362 به سمت
وزير دارايي جمهوري ازبكستان اتحاد جماهير شوروي ودر سال 1365 به
سمت معاون شوراي وزيران و رياست دفتر برنامه ريزي دولتي منصوب
گرديد . كريم اف در سال 1365 دبيراول حزب كمونيست ازبكستان بود و در
سال 1369 به رياست جمهوري ازبكستان اتحاد جماهير شوروي انتخاب
شد . بعد از استقلال ازبكستان , وي در نهم دي ماه 1370 مقام رياست
جمهوري ازبكستان را برعهده گرفت .
اسلام كريم اف تاكنون به بهانه هاي بسيار از كناره گيري از قدرت سربازده
است . وي براي تمديد رياست جمهوري خود بارها قانون را تغيير داده
وبراي ابقاي رياست جمهوري خود رفراندوم هايي برگزار گرده كه به نظر
ناظران , نمايشي بوده است . كريم اف در سال 1374 ضمن اعلام پيروزي در
يك همه پرسي , دوره حكومت خود را تا سال 1379 ودر سال 1381 با
انجام يك همه پرسي ديگر دوره رياست جمهوري خود را از 5 سال به 7 سال
ديگر افزايش داد.
سركوب مخالفان
ازبكستان پرجمعيت ترين كشور آسياي ميانه است و دولت اين كشور
باوجود روابط گسترده با غرب , بيش از بقيه كشورهاي منطقه سركوبگر تلقي
مي شود. طي چند سال اخير , دولت ازبكستان هزاران نفر از جوانان محلي
راكه بسياري از آنها جزو چهره هاي برجسته منطقه خود بوده اند به اتهام
هواداري از اسلام افراطي به زندان انداخته است .
در حوادث اخير نيز « اسلام كريم اف » انگشت اتهام را به سوي حزب
اسلامي « حزب التحرير » نشانه رفت و مدعي شداين حزب قصد داشت با
براه انداختن آشوب در انديجان , به سوي تاشكند , مركز ازبكستان حركت
كند و طرحي راكه چندي قبل در كشور گرجستان اتفاق افتاد در ازبكستان نيز
به اجرا برسانند. با اينحال حزب التحرير اين اتهام را رد كرد و كريم اف را به
اعمال ديكتاتوري وكشتار مردم باهدف تحكيم پايه هاي ديكتاتوري خود
متهم نمود.
احزاب مخالف
در ازبكستان تنها پنج حزب مجاز به فعاليت هستند كه باديدگاه هاي
دولت تضاد قابل ملاحظه اي ندارند. در انتخابات در مجلس نيز كه سال
گذشته برگزار شد همين پنج حزب حق شركت داشتند.
در اين ميان حزب اسلامي « حزب التحرير » به عنوان قدرتمندترين
جناح مخالف , با وجود منع فعاليت , همچنان موجب نگراني دولت اسلام
كريم اف است . هم اينك گروه اسلامي « اكروميه » كه از حزب التحرير منشعب
شده است در مناطق شرق نفوذ قابل توجهي دارد و به گونه اي كه دولت عامل
اصلي حوادث اخير را , « اكروميه » معرفي كرد و پيروان اكروميه آنرا ردكردند.
گروه اسلامي اكروميه به نام « اكرم يولداشف » معلم سابق , نامگذاري شده
است . « يولداشف » هم اينك دوران حبس 17 ساله خود را به اتهام دست
داشتن در بمب گذاري سال 1378 در تاشكند سپري مي كند . دراين انفجار
18 نفر كشته شدند .
گروه « اكروميه » به دنبال انتشار رساله اي از سوي « اكرم يولداشف » در
سال 1371 تحت عنوان « راه رسيدن به حقيقت » شكل گرفت . به تائيد
مسولان حقوق بشر ازبكستان و مقامات دانشگاهي فرانسه , مطالب اين
رساله , بازگشت اسلام به زندگي مردم ازبكستان از طريق « مسالمت آميز » را
توصيه مي كند. با اينحال « كريم اف » با حمله به اين حزب اظهار داشت :
هدف آنان رسيدن به اهداف خود , يعني تشكيل خلافت , از طريق برهم زدن
نظم عمومي است .
اوضاع اقتصادي
به گفته ناظران اقتصادي , 14 سال پس از فروپاشي اتحاد جماهير
شوروي وضعيت اقتصادي اكثريت شهروندان نه تنها بهبود نيافته بلكه
وخيم تر شده است .
اكثر جوانان ونوجوانان دانش آموز سالي چند ماه در مزارع و يا
مجموعه هاي « كالخوزي » از ساعت شش صبح تا شش عصر كار اجباري
كنند. در اين دوران البته خورد و خوراك از طرف دولت تامين مي شود ولي
معمولا حقوقي در كار نيست . درپي مخالفت هاي سازمان هاي جهاني چندي
است ديگر كودكان براي كار اجباري اعزام نمي شوند.
به گزارش خبرگزاري « دويچه وله » , در اين كشور آسياي مركزي با منابع
نفت و گاز طبيعي فراوان ومعاون طلا , سرب , ذغال سنگ , براي پيداكردن
يك شعبه بانك و با سوپرماركت بايد مدتها جستجو كرد و مردم خريد
روزمره خود را به همان شيوه هاي قديم در بازارهاي محلي انجام مي دهند.
بر اساس اين گزارش در آمد متوسط مردم ازبكستان فقط 30 دلار است
در حالي كه هزينه متوسط زندگي در تاشكند , مركز حكومت , ماهانه دست
كم 200 دلار مي شود . اما چگونه اين دخل و خرج با هم مطابق مي شود به
خاطر درآمدهاي غيرقانوني است كه هر كس در كنار درآمد اصلي خود دست
و پا مي كند. فساد مالي را هرشهروندي مي شناسد و رشوه يكي از مهم ترين
راه هاي درآمد دوم افراد محسوب مي شود . در اين كشور كه 65 درصد
جمعيتش را جوانان زير 29 سال تشكيل مي دهند بيكاري بيداد مي كند و 60
تا 70 درصد مردم اين كشور
بيكارند.
سياست خارجي
ازبكستان در ميان كشورهاي آسياي ميانه شايد تنها كشوري باشد كه به
يك اندازه با روسيه و آمريكا و غرب رابطه دارد. روسها , كريم اف را به دليل
اينكه همچنان به ساختار سياسي سنتي پايبند مانده و در حكومت وي ,
كمونيستهاي كهنه كار همچنان زمام امور را در دست دارند و در عين حال از
رشد و فعاليت گروههاي اسلامي جلوگيري مي شود , از كريم اف حمايت
مي كنند.
از سوي ديگر ازبكستان به عنوان يك متحد عمده براي آمريكا در منطقه
آسياي ميانه مطرح است . اين نزديكي روابط به خصوص از حوادث 20
شهريور 1380 و اعطاي يك پايگاه نظامي به آمريكادر خاك ازبكستان بسيار
پررنگ تر شده است . آمريكائيهااز اين پايگاه استراتژيك براي انجام
برنامه هاي نظامي خود به ويژه درافغانستان سود جستند به همين جهت
بديهي است كه به نوعي به اسلام كريم اف مديون مي باشند از طرفي , سياست
سركوب گروههاي اسلامي نيز كاملا با سياستهاي آمريكا همسويي دارد.
از اينرو , برخي از تحليل گران , اقدمات اخير كريم اف درسركوب آشكار
مخالفين در انديجان را با پشت گرمي كه از جانب هم روسها وهم آمريكائيها
احساس مي كرد , تلقي مي كنند.
اين در حالي است كه واكنش آمريكائيها در قبال موج كشتار مردم در
انديجان بعد از گذشت پنج روز صورت گرفت و در پي فشارهاي گروههاي
حقوق بشر , آمريكا در واكنشي احتياط آميز ضمن ترغيب « كريم اف » به
رعايت اصول مردم سالاري , گروههاي مخالف رانيز با اتهام تروريست مورد
عتاب قرار داد.
در اين ميان كريم اف نيز به طور زيركانه با آگاهي از اين شرايط , كوشيد
تا مخالفين حكومت بسته و ديكتاتوري خود را به گروهي مسلح و افراطي
منحصر كند كه مستحق سركوب هستند. در اين راستا , كريم اف ضمن رد
كشتار صدها نفر در انديجان , ادعا كرد هيچيك از غيرنظاميان توسط شليك
گلوله كشته نشده اند و مدعي شد حتي به سوي تظاهركنندگان گاز اشك آور
نيز شليك نشده است !
در اين حال , « محمد صالح » رهبر يك گروه مخالف ونماينده حزب
دموكرات ازبكستان گفت : « حوادث شهر انديجان و در مجموع ازبكستان ,
يك شورش صرفا اسلام گرا نيست . بلكه عصياني از سوي مردم عادي است
كه ديگر تحمل رژيم كريم اف را ندارند. »
با اينحال تحليل گران سياست هاي كريم اف را عامل ايجاد افراطي گري
مي دانند. « الكسي مولاشنكو » تحليل گر روسي مي گويد : سياست هاي
اختناق آميز و فشار هميشگي كريم اف به جامعه باعث بوجود آمدن و قوت
يافتن افكار افراطي شده است . كريم اف در برخورد با رهبران اسلامي نه تنها
خود آنها را دستگير و مواخذه مي كند بلكه همسران آنها را نيز دستگير كرده
است كه اقدامي منحصر به فرد است .
اين تحليل گر مي افزايد : در كشوري كه فقر اقتصادي با عدم برابري و
كم عدالتي همراه مي شود طبيعي است كه افراد به خصوص قشر جوان به
سوي افراطي گري سوق داده مي شوند.
بهرحال اگرچه در ظاهر كريم اف توانست با سياست مشت آهنين بحران
اخير را خاموش سازد و حتي اگر وي بتواند رضايت تلويحي روسيه و غرب
را نسبت به سياست خود جلب كند قطعا اين پايان بحران نيست و به اندازه
كافي عواملي وجود دارد كه آسمان چشم انداز آينده حكومت وي را تيره
ساخته است .
با بهره گيري از :
سايت خبرگزاري آلمان
سايت « اقبال »
تلكس تحقيقي خبرگزاري جمهوري اسلامي
كتاب « آشنايي با كشورهاي جهان »
طي چند سال اخير , رژيم كريم اف صدها نفر را به اتهام
« هواداري از اسلام افراطي » به زندان انداخته است
كريم اف به طور زيركانه مي كوشد مخالفين حكومت بسته و
اختناق آميز خود را « گروهي مسلح و افراطي كه از نظر افكار
بين المللي مستحق سركوب هستند » جلوه دهد
تحليلگران , اقدام اخير كريم اف در سركوب خونين معترضين
را ناشي از حمايت تلويحي واشنگتن به خاطر وجود پايگاه
آمريكا در خاك اين كشور و همچنين پشتيباني روسيه به دليل
همسويي وي با سياستهاي مسكو در سركوب گروههاي اسلامي
تلقي مي كنند.
